Tuhaa 2
Ite aivanaa—Te imi ra te huitaata i teie nei mahana i te parau mau
Te haamata nei te imiraa
“AITA hoê taata i ite o vai tei ite matamua i te auahi, tei hamani no te taime matamua i te huira, tei faatupu i te fana e te tea, aore ra o tei tamata i te faataa i te tiaraa e te toparaa o te mahana,” te faaite nei The World Book Encyclopedia. Tera râ, ua vai na te iteraa, te imiraa, te faatupuraa, e te faataaraa, e mai reira mai â ua taui roa te ao nei.
Ua riro teie mau tupuraa ei tuhaa i roto i te tereraa o te maimiraa i te parau mau o tei ratere mai a ono tausani matahiti i teie nei. E feia hiˈopoa iho â te mau taata, ma te hinaaro e taa i te ora e te ohipa aita e ora i roto i te ao e haaati nei ia ratou. E ua anaanatae atoa i te faaohipa i te mea o ta ratou e haapii nei, ma te rave i roto i te hoê ravea ohie ia fanaˈo ratou iho. Ua turai te poihâ rahi i te ite e te hiaai i te faaohipa ia imi te huitaata i teie nei mahana i te parau mau i te pae ite aivanaa.
E parau mau, aita taua mau tamataraa matamua no te tuu i te ite aivanaa i roto i te hoê faaohiparaa ohie i piihia te mau ravea aravihi apî, mai tei matauhia i teie nei mahana. No taua tupuraa aita atoa te mau taata o tei rave i teie mau huru tamataraa i piihia te mau taata aivanaa. Oia mau, aita te ite aivanaa i roto i to ˈna mau auraa apî i vai na i roto i te tuhaa rahi roa ˈˈe o te oraraa o te huitaata nei. Mai te hopea mai o te 14raa o te senekele, i te taime a faaohipa ˈi te rohipehe beretane ra o Chaucer i te parau “ite aivanaa,” te faaite nei o ˈna i te mau huru taa ê atoa o te ite. Te tuea nei oia e te parau ra haapiiraa no nia i te parau, no roto mai i te parau latino ra “ite”.
Te tatara nei te taata tuatapapa matamua i te haapiiraa no nia i te animala i te eˈa
Ma te ore e haapao atu i te mea i piihia na mua ˈˈe, ua haamata mai te ite aivanaa i roto i te ô i Edene i te taime a haamata ˈi te mau taata i te imi i te ao o te haaati nei ia ratou. Na mua ˈˈe i te poieteraa o Eva, ua titauhia Adamu ia horoa i te mau iˈoa no te mau animala. No te horoa i te mau iˈoa tano maitai e titauhia maira, e tuatapapa ïa o ˈna ma te haapao maitai i to ratou mau huru taa ê e ta ratou mau peu. I teie nei mahana, te pii ra tatou i te reira te haapiiraa no nia i te animala.—Genese 2:19.
Ua “faatia [o Kaina te tamaiti matamua a Adamu e o Eva] i te oire i reira,” te vai ra ia ˈna te ite aivanaa tano noa no te faarahi i te mau mauhaa faufaa. I muri mai, ua piihia te hoê o ta ˈna mau huaai, o Tubala-kaina, “te tahuˈa paari ïa i te auri e te veo”, ua maraa roa ˈˈera te ite i te pae ite aivanaa e te mau ravea apî.—Genese 4:17-22.
I te roaraa o te tau, ua riro mai o Aiphiti ei puai na te ao nei—te puai matamua o tei faahitihia i roto i te Bibilia—ua haere te ite aivanaa i mua i te hoê faito i nehenehe ai te mau taata no Aiphiti e patu i te mau pyramide rarahi. Te parau nei The New Encyclopædia Britannica, e “ua hope roa ma te manuïa te opuaraa no taua mau pyramide ra i muri noa mai i te mau tamatamataraa, i roto i te reira ua faatitiaifarohia te mau fifi rarahi i te pae o te mau ravea aravihi apî.” Ua titau te faatitiaifaroraa i taua mau fifi ra i te mau ite i te pae tuatapaparaa i te mau numera e ua faaite i te vairaa o te hoê taairaa o te mau aravihi i te pae ite aivanaa.
Oia mau, aita te hiˈopoaraa i te pae ite aivanaa i taotia-noa-hia i te mau taata no Aiphiti. Na mua ˈˈe i te faatupu i te hoê talena, ua haamau te mau taata no Babulonia i te mau ravea taioraa e te faitoraa. I te pae Hitia o te râ, ua rave te nunaa Tinito i te mau maimiraa faufaa no te ite aivanaa. Ua faatupu te mau hui-tupuna matamua Incas e Mayas i te mau fenua Marite i te hoê oraraa nunaa o tei haere i mua o tei haaputapû i muri iho i te mau taata hiˈopoa no Europa, o tei tiai ma te paari i taua mau huru ohipa ra ma te “hoˈiraa i muri.”
E ere i te taatoaraa o te mau mea o ta te mau taata tahito ra e hiˈo mai te mau parau mau i te pae ite aivanaa, tera râ, o tei hurihia ei mea tano i te pae ite aivanaa. Te parau maira The World Book Encyclopedia ia tatou e ua hamani te mau taata no Babulonia i te mau mauhaa no te maimiraa i te pae ite aivanaa, “ua faatupu atoa ratou i te ite aivanaa hape o te astrologie.”a
Tei te mau vahi atoa o Babulonia
No te mau taata haapii i te Bibilia e haapaoraa hape o Babulonia tahito ra. I roto i te astrologie o tei faaohipahia i reira ra, ua tiaturihia e te vai ra te hoê atua taa ê o te faatere ra i te tuhaa tataitahi o te mau raˈi. Ua tano te Bibilia, o te haapii ra e te vai noa ra te hoê anaˈe Atua mau, i te pae ite aivanaa i te faarueraa oia i te ite aivanaa hape mai te astrologie.—Deuteronomi 18:10-12; Korinetia 1, 8:6; 12:6; Ephesia 4:6.
Ua riro na te haapaoraa ei tuhaa taatoa no te oraraa o te taata matamua. No reira, e mea taa maitai aita i taa ê te tupuraa i te rahi te ite aivanaa mai roto mai i te mau tiaturiraa e te mau manaˈo i te pae faaroo. E nehenehe e itehia te reira i roto i te tuhaa o te ite aivanaa o te rapaauraa maˈi.
Te parau nei The New Encyclopædia Britannica, “Te faaite ra te mau parau haamaramaramaraa tahito o te faataa ra i te taiete e te rapaauraa maˈi no Aiphiti i roto i te Basileia Tahito, e ua amuihia te taatoaraa o te peu hiˈohiˈo e te faaroo na roto i te faaohiparaa i te mau tamatamataraa e te hiˈopoaraa i te pae o te rapaauraa maˈi e o te raatira tahutahu no te aorai a Pharao e tavini pinepine ei raatira no te nunaa i te pae tuatapaparaa i te mau puai o te taoˈa.”
I roto i te toruraa o te opu arii i Aiphiti, ua noaa i te hoê tahua fare tuiroo o Imhotep te iˈoa, i te hoê tiaraa faufaa ei taata tuatapapa aravihi i te mau puai o te taoˈa. Iti mai i te hoê senekele i muri aˈe i to ˈna poheraa, ua haamorihia o ˈna ei atua no te rapaauraa maˈi no Aiphiti. I te hopearaa o te onoraa o te senekele hou to tatou tau, ua hopoihia o ˈna i nia i te hoê faito atua teitei. Te parau ra te Britannica e “ua î noa taua mau hiero o tei pûpûhia no ˈna ra i te mau taata mauiui o tei pure e tei taoto atoa i reira ma te tiaturi e faaite mai te atua i te mau ravea ia ratou ra i roto i ta ratou mau moemoeâ.”
E mana rahi to te mau manaˈo i te pae faaroo i nia i te mau taata rapaau maˈi no Aiphiti e no Babulonia. Te parau nei The Book of Popular Science e “te tatararaa faufaa o te maˈi i taua tau ra, e no te mau ui a muri mai, o te mau fiva, te mau haaperaa, te mau mauiui e te mau otoraa o tei faatupuhia e te mau varua iino, aore ra te mau demoni, ma te faaino i te tino.” No reira ua apiti atoa i roto i te rapaauraa maˈi te mau ô, te mau pifao, te faahitiraa i te mau parau tahutahu i te pae faaroo.
I taua tau atoa ra, i roto i te maha e te paeraa o te mau senekele hou to tatou tau, ua patoi te hoê taata tuatapapa i te mau puai o te taoˈa heleni ra o Hippocrates te iˈoa i taua manaˈo ra. E taata tuiroo taa ê hoi o ˈna no te horeo a Hippocrates, o tei hiˈo-noa-hia ei ture no te haerea i te pae rapaauraa. Te faaite nei te buka Moments of Discovery—The Origins of Science e ua riro atoa o Hippocrates “i rotopu i te mau taata matamua i faatitiaua e te mau tahuˈa i roto i te faataaraa i te mau maˈi o te taata.” Ma te faaohipa i te mau ravea i te pae ite aivanaa no te rave i te rapaauraa, ua imi o ˈna i te mau tumu o te mau maˈi. Ua haamata te tumu e te aravihi i te rave i te parahiraa o te manaˈo hape e te manaˈo noa i te pae faaroo.
I roto i te faataa-ê-raa te rapaauraa i te tiaturiraa i te pae faaroo, ua tuu o Hippocrates i ta ˈna tuhaa i roto i te opuaraa tano. Tera râ, i teie nei mahana te faahaamanaˈohia ra tatou i te rapaauraa i te pae faaroo. E mea taipe roa, e nehenehe e faahoˈi te raau e ophi tei tavirihia i nia iho a Asclepius te atua Heleni o te rapaauraa, i te mau hiero tahito ra o te faaoraraa i reira te mau ophi moˈa e haaputuhia ˈi. Ia au i te The Encyclopedia of Religion, ua faahohoˈahia taua mau ophi ra i “te aravihi no te faaapî i te ora e no te fanau faahou i roto i te oraora-maitai-raa.”
Ua riro o Hippocrates ei metua tane no te rapaauraa tuiroo i muri aˈe. Tera râ aita te reira i arai ia ˈna i taua taime ra i te hape i te pae ite aivanaa. Te parau maira The Book of Popular Science ia tatou e “au e mea maere no tatou i teie nei mahana” te tahi o ta ˈna mau faaauraa parau tera râ te aro ra te mau faaararaa i te teoteo o te rapaauraa, ma te parau e: “E peneiaˈe e riro te tahi o te mau tatararaa i te pae rapaauraa o tei haamauhia i teie mahana, ei maereraa na te mau taata no te ui a muri atu.”
Ma te haere maine i mua
No reira, ua riro te iteraa i te parau mau i te pae ite aivanaa ei tupuraa maine, ma te mono i te mau tumu tano ore mai roto mai i te mau tatararaa hape i roto i te mau senekele. Tera râ ia nehenehe oia e tupu, e tia ia vaiihohia te mau ohipa i itehia o te hoê ui no to muri mai. E parau mau, hoê ravea no te rave i te reira, oia hoi ma te parau vaharaa ïa, i te mea ua poietehia te mau taata e te mana no te paraparau.—A faaau i te Genese 2:23.
Tera râ, e ere i te mea papu teie ravea ma te ore e rave i te mau hiˈopoaraa, no te haapapu i te tanoraa o ta te haereraa i mua i te pae ite aivanaa e te mau ravea aravihi apî e ani ra. E ua riro hoi ma te papu maitai ei hinaaro no te haamaramaramaraa paruru i roto i te huru papai.
Mea taa ore roa te papairaa matamua a te taata. Tera râ a haamata ˈi ratou, te vai ra ia ratou e rave rau mau ravea o tei faaohipahia no te vaiiho i te haamaramaramaraa no te rave mai i ta vetahi e nehenehe e hamani. Na mua ˈˈe a itehia ˈi te api parau—peneiaˈe paha i te fenua Tinito i te matahiti 105 i to tatou nei tau—ua ravehia te papairaa i nia i te mau mea mai te pǎpǎ araea, te gima, e te pepa iri.
E ore te haereraa i mua tumu i te pae ite aivanaa e manuïa mai te peu e aita e mau ravea taioraa e te faitoraa. E faufaa rahi to taua mau tupuraa i te rahi. Te faahaamanaˈo maira The Book of Popular Science ia tatou, ma te ani i te mau faaohiparaa i te mau tuatapaparaa i te mau numera “aravihi rahi,” e “ua aratai ta ˈna mau hiˈopoaraa e rave rahi mau haereraa i mua faufaa mau i te pae ite aivanaa.” Te faaohipahia nei te mau tuatapaparaa i te mau numera atoa “ei mauhaa faufaa mau no te taata tuatapapa i te mau huru o te taoˈa, te taata tuatapapa i te mau puai o te taoˈa, te taata tuatapapa i te ao o te reva, te taata faatere ohipa e te tahi atu â.”
Ua apitihia te tahi atu â mau tuhaa i te maimiraa i te parau mau i te pae ite aivanaa i te mau senekele. Revarevaraa, ei hiˈoraa. Te faataa ra The Book of Popular Science e: “E ite te taata o tei imi i to ˈna tereraa i te mau fenua ěê i te mau ohipa, te mau taˈiraa reo, te mau hauˈa e te mau tamataraa apî. E hinaaro o ˈna e ani e no te aha e mea taa ê mau te mau ohipa i nia i te hoê fenua matau-ore-hia; e i roto i ta ˈna tutavaraa i te haamâha i to ˈna hinaaro maimiraa, e roaa ia ˈna te paari. No reira, te vai ra oia i te mau taata heleni no tahito ra.”
E, taua mau Heleni o te vai tamau noa
A taio i te aamu o te haapaoraa, te mau ohipa politita, aore ra te tapihooraa tauihaa e e ite hau atu â outou i te mau faahitiraa no nia i te mau taata Heleni. E o vai te taata o tei ore i faaroo aˈenei i ta ratou mau philosopho tuiroo, te hoê parau no roto mai i te parau Heleni ra phi·lo·so·phiʹa, te auraa “te here i te paari”? Ua itehia i te mau taata Heleni here i te paari e te poiha i te ite i te senekele matamua a ratere ai te kerisetiano ra te aposetolo Paulo i to ratou oire. Te faaau nei o ˈna i te mau philosopho Epikurio e te Setoiko, mai “to Ateno atoa, e te taata ěê e parahi i ô ratou ra ohipa ê, maori o te faaroo e te parau i te parau rii apî.”—Ohipa 17:18-21.
No reira, e ere i te mea maere i te taatoaraa o te mau nunaa tahito, ua horoa te mau taata Heleni i te hoê tuhaa faufaa rahi roa i te ite aivanaa. Te tuatapapa nei The New Encyclopædia Britannica e: “Ua arataihia te mau ohipa i itehia mai i te ite aivanaa ohie e te tutavaraa o te philosopho Heleni no te horoa mai i te hoê tatararaa o te natura e te tumu o te ao o te reva no te mono i te mau ihireva o te mau parau aamu.”
Oia mau, ua horoa te tahi o te mau philosopho Heleni i te mau tauturu faufaa no te imiraa i te parau mau i te pae ite aivanaa. Ua tutava ratou i te faaore te mau manaˈo e te mau tatararaa hape o te mau taata na mua noa mai ia ratou, e i te hoê â taime, ua haamau ratou i nia i te mea o ta ratou e manaˈo ra e mea tano. (A hiˈo i te upoo parau no te mau hiˈoraa.) No reira, ua manaˈo atoa te mau philosopho Heleni no inanahi ra te hopea o te nunaa tahito mai te mau aivanaa i teie nei mahana. Ma te manaˈo-ore-hia, na mua noa ˈˈe i te mau taime apî roa, ua faaohipahia te parau ra “philosopho natura” no te tatara e rave rahi mau amaa taa ê o te ite aivanaa.
I taua taime ra i te pae politita ua na nia te faatereraa Roma apî i haamauhia i te here philosopho Heleni. Aita anei to ˈna faahopearaa i nia i te haereraa i mua i te pae ite aivanaa? Aore ra e horoa mai anei te faraa mai o te kerisetianoraa i te hoê taa-ê-raa? E pahono te tuhaa 3 i roto i ta matou uiraa i muri mai.
[Nota i raro i te api]
a Eiaha e anoi te astrologie, te tuatapaparaa i te mau tereraa o te mau mea i nia i te raˈi na roto i te tiaturiraa e te faatere ra ratou i te oraraa o te taata aore ra te tohu ra i te tau a muri nei, i te astronomie, te tuatapaparaa i te pae ite aivanaa i te mau fetia, i te mau palaneta, e te tahi atu â mau taoˈa o te reva nei ma te ore e horoa mai i te mau tatararaa i te pae varua.
[Tumu parau tarenihia i te api 30]
“Te mau aivanaa” kerisetiano matamua Heleni
THALES no Miletus (onoraa o te senekele), matauhia no ta ˈna ohipa i roto i te tuatapaparaa i te mau numera e no ta ˈna tiaturiraa e ua riro te pape ei natura o te mau taoˈa atoa, ua haafatata o ˈna ma te fifi i te ohipa o te ao o te reva, o ta The New Encyclopædia Britannica e parau ra ua riro oia ei “fifi i roto i te haereraa i mua o te manaˈo i te pae ite aivanaa.”
Socrates (paeraa o te senekele) ia au i The Book of Popular Science te piihia nei o ˈna “te poiete i te ravea no te tuatapaparaa—i te reo—o tei matara mai mai roto mai i te tumu o te ravea o te parau mau i te pae ite aivanaa.”
Democritus no Abdera (pae e tae atu i te maharaa o te senekele) ua faaineine o ˈna i te niu no te tatararaa atomi no te ao o te reva mai te mau tatararaa atoa o te taoˈa mou ore e te tapea-maite-raa o te puai.
Platon (pae e tae atu i te maharaa o te senekele) ua haamau o ˈna i te apooraa nui i Ateno ei piha no te tamauraa i te mau tuatapaparaa i te pae philosopho e i te pae ite aivanaa.
Aristote (maharaa o te senekele), te hoê taata tuatapapa i te ihiora tuiroo, ua haamau o ˈna i te Lyceum, te hoê pu ite aivanaa o tei imi na e rave rahi tuhaa. I nia e hau atu e 1 500 matahiti, ua mana to ˈna mau manaˈo i nia i ite aivanaa, e ua riro o ˈna ei faatere ite aivanaa rahi roa ˈˈe.
Euclid (maharaa o te senekele), te taata tuatapapa tuiroo roa ˈˈe i te mau numera i te tau tahito ra, ua matauhia o ˈna no te haaputuraa i te ite no te tuatapaparaa i “te faito o te fenua”, no roto mai i te hoê parau heleni “numeraraa i te fenua”.
Hipparchus no Nicaea (pitiraa o te senekele), te hoê taata tuatapapa i te ao o te reva e te taata i haamau i te amaa o te tuatapaparaa i te mau numera, o tei tatuhaa i te mau fetia i roto i te mau mea ia au i to ratou anaana, te hoê ravea tumu o te faaohipa-noa-hia. E vea o ˈna no Ptolemée, te hoê taata tuatapapa i te teotarafia e te hoê taata tuatapapa i te ao o te reva o te pitiraa o te senekele i to tatou nei tau, o tei faarahi i te mau mea ta ˈna i ite e ua haapii o ˈna e o te fenua te ropuraa o te ao o te reva.
[Hohoˈa i te api 31]
Te ophi o tei tavirihia i nia i te raau a Asclepius, te hoê faahaamanaˈoraa e ua tupu te ite aivanaa i te rahi i raro aˈe i te mana faaroo