I muri aˈe ia Buchenwald ua itea mai ia ˈu te parau mau
UA PAARI au i Grenoble, i Farani, i te mau matahiti 1930. E taata Nazi itoito to ˈu orometua haapii i te reo Helemani, e taata Farani oia. I te fare haapiiraa, e parau onoono noa mai oia e e “riro” te reo helemani “ei reo faufaa” i te hoê mahana. Area te rahiraa o to matou mau orometua haapiiraa ra, te feia tahito no te Tamaˈi Rahi Matamua ra, te haapeapea ra ïa ratou i te maraaraa o te pǔpǔ Nazi i Helemani. Ua tapitapi atoa vau no te mea te papu noa ˈtura e ua fatata roa mai te tamaˈi.
I te matahiti 1940, i te omuaraa o te Piti o te Tamaˈi Rahi, ua pohe to ˈu metua fetii herehia i roto i te hoê aroraa rahi i te anavai no Somme. Ua inoino roa vau tera râ mea apî roâ vau no te faaô atu i roto i te Nuu Farani. Teie râ, e toru matahiti i muri iho, i te tau a faatere ai te nuu Helemani ia Farani, ua noaa ia ˈu te ravea no te faaohipa i to ˈu ite i te pae no te papairaa hohoˈa no te Pǔpǔ Patoi Farani. Mea aravihi roa vau no te papai i te mau tarimaraa e ua rave atoa vau i te ohipa no te hamaniraa i te mau hohoˈa haavare o te mau titiro helemani. No to ˈu oaoa i te aroraa ˈtu i te nunaa enemi e faatere ra ia matou na roto i teie ravea, aita vau i haapao i te mau manaˈo Communistes o to ˈu mau hoa i taua tau ra.
Ua tapeahia vau
I te 11 no novema 1943, ua titau aˈera te Pǔpǔ Patoi no to matou vahi e ia rave matou i te hoê haereraa taata ei haamanaˈoraa i te faaearaa o te Tamaˈi Rahi Matamua. Teie râ, ua opani te mau taata tiai Farani i te purumu e haere atu i te eˈaturu e tapae atu ai i te vahi haamanaˈoraa i te tamaˈi, e ua faaue maira ia matou ia hoˈi i te fare. Ua opua aˈera matou e haere atu i te tahi atu vahi haamanaˈoraa i roto i te oire. Ua moehia râ ia matou i te hoê mea. Aita teie patu haamanaˈoraa i atea roa ˈtu i te pu a te Gestapo.
Ua haaati-oioi-noa-hia ta matou pǔpǔ i te mau faehau e ta ratou mauhaa, e ua faaapapa ˈtura ratou ia matou i nia i te hoê pǎpai. I to te mau faehau faahaereraa ia matou, ua ite aˈera ratou e rave rahi mau pupuhi iti i nia i te repo. I te mea e aita hoê i faaite e na vai teie mau pupuhi, ua tuu atura te mau faehau i te mau vahine e te mau taurearea e 16 matahiti e i raro mai. No reira, i te 18raa o to ˈna matahiti, ua tapeahia vau i te fare auri, e e 450 feia mau auri. Tau mahana i muri iho, ua afaihia ˈtura matou i te hoê aua i pihai iho ia Compiègne, i te pae apatoerau no Farani.
To matou tereraa ˈtu i Helemani
I te 17 no tenuare 1944, i reira to ˈu farereiraa no te taime matamua—e ere râ hoi te taime hopea—i te mau faehau Helemani tei nanaˈohia to ratou taupoo paari i te hoê satauro swastika i te pae aui e te mau leta parau SS (Schutzstaffel) i te pae atau. Ua haaputuputu maira ratou i te mau hanere feia mau auri, e ua faahepohia matou ia haere na raro i te vahi tapearaa pereoo auahi no Compiègne. Ua tue-noa-hia matou i roto i te mau pereoo auahi. I roto noa i to ˈu pereoo, e 125 feia mau auri. E toru mahana e e piti po, aita ta matou maa e aita atoa e pape. Tau hora i muri aˈe, ua marua te feia paruparu roa ˈˈe e ua taataahihia ratou. E piti mahana i muri iho, ua tapae atura matou i Buchenwald, i pihai iho ia Weimar, i roto roa i te fenua Helemani.
I muri aˈe i to ˈu pâmuraahia i te raau e te hahuraahia to ˈu upoo, ua horoahia maira te numera 41 101 e ua tapaohia vau ei “Taata faahuehue Communiste.” I te hoê taime faataa-ê-raa, ua farerei au i te perepitero dominicain ra o Michel Riquet, o tei tui te roo i muri aˈe i te tamaˈi no ta ˈna mau oreroraa parau i te Fare pure rahi Notre Dame, i Paris. E te tahi atu mau taurearea hoê â to matou matahiti, ua ani atu vau ia ˈna e no te aha te Atua e faatia noa ˈi i teie mau ohipa hairiiri. Ua pahono maira o ˈna e: “E tia ia oe ia faaruru i teie mau tamataraa ia fariihia oe ia haere i nia i te raˈi.”
To matou oraraa
E tia i te feia e faaea ra i roto i te mau 61 fare ia tia i nia i te hora maha e te afa i te aahiata. E haere atu matou i rapae e aita to matou ahu i nia ˈˈe i te hatua e mea pinepine e tia ia matou ia tuparari i te pape toetoe paari no te horoi ia matou. Noa ˈtu e mea itoito aore ra mea paruparu, e tia ia auraro. I muri iho, e operehia mai te faraoa—e 200 aore ra e 300 garame faraoa au ore i te mahana, maa pata iti e te tahi taoˈa e au rii i te pata monamona. I te hora 5 e te afa, e haaputuputuhia te mau taata atoa no te piiraa iˈoa. E ohipa riaria mau â ia amo i nia i to matou tua i te feia o tei pohe i taua po ra! Ua faahaamanaˈo te hâuˈa avaava o te auauahi a ama ˈi te mau tino pohe ia matou i to matou hoa. E tia ia matou ia aro i to matou mau manaˈo haafaufau, to matou oto, e to matou riri, no te mea ua ite matou e tera atoa paha to matou hopea.
Ta ˈu ohipa i te BAU II Kommando (oia hoi te pǔpǔ paturaa II), o te ǒraa ïa i te mau apoo e aita roa ˈtu hoi e tumu. Inaha, ia oti anaˈe matou i te ǒ i te hoê apoo e 2 metera te hohonu, e tia ia matou ia faaî faahou na nia iho. E haamata te ohipa i te hora 6, hoê afa hora faafaaearaa i te avatea, e e rave faahou matou i te ohipa e tae roa ˈtu i te hora 7 i te po. Mea pinepine e au ra e aita e hopea to te piiraa iˈoa i te taime po. Mai te peu e ua roohia to Helemani i te pau rahi i nia i te Reni aroraa Rusia, e nehenehe ïa e haere e tae roa ˈtu i te tuiraa po.
Te hoê pǔpǔ taa ê
Te taata e tamata noa ˈtu i te horo i te aua, e taa-oioi-noa-hia o ˈna no te mea ua tâpûhia to matou rouru ma te afaro ore. E hahuhia te hoê vaehaa o to matou rouru aore ra e paoti-poto-roa-hia i ropu aore ra na te hiti. Area vetahi feia mau auri ra, mea au maitai ïa to ratou tâpûraa rouru. O vai ïa teie mau taata? Na te raatira o to matou vahi i faaite mai. “E Bibelforscher (Feia Haapii Bibilia) ratou,” o ta ˈna ïa i parau mai. “Eaha râ ta te feia haapii bibilia ohipa i roto i teie aua tapearaa?” o ta ˈu ïa i aniani. “Ua tapeahia ratou i ǒ nei no te mea te haamori nei ratou ia Iehova,” o te parau ïa i faaitehia mai. Iehova! A tahi ra vau a faaroo ai i te iˈoa o te Atua.
Ua noaa faahou mai ia ˈu i te tahi mau haamaramaramaraa no nia i teie Feia Haapii Bibilia. E feia Helemani te rahiraa. Ua mau vetahi i roto i te mau aua tapearaa mai te afaraa o te mau matahiti 1930 mai â no to ratou patoiraa i te auraro ia Hitler. E nehenehe hoi ratou e tuuhia, teie râ, aita ratou i farii i te ofati i ta ratou faaotiraa. Ua faaohipa te mau SS ia ratou ei feia hahu taa, e ua horoahia na ratou i te mau ohipa taa ê e titau ra i te feia e nehenehe e tiaturihia, mai te mau tiaraa haapao parau. Te mea o tei huti i to ˈu ara-maite-raa, o to ratou ïa hau, aita roa ˈtu ratou e faatupu ra i te riri aore ra te manaˈo patoi e te tahoo. Aita vau e taa ra i to ratou huru. Teie râ, aita vau i ite maitai i te reo Helemani no te paraparau atu ia ratou i taua tau ra.
Te pereoo auahi o te pohe
A haere noa ˈi te mau Nuu amui i mua, ua hopoihia ˈtu te feia mau auri i te mau aua i roto â i te fenua, ua apǐ roa râ teie mau aua i te taata. I te poipoi o te 6 no eperera 1945, ua rave aˈera te mau SS e 5 000 i rotopu ia matou, e ua faahepo aˈera ia haere matou e 9 kilometera na raro na nia i te purumu e tae atu ai i Weimar. Te feia o te ore e nehenehe faahou e haere, ua pupuhihia ratou ma te aroha ore i nia i te aˈi. I to matou tapaeraa ˈtu i te vahi tapearaa pereoo auahi no Weimar, ua paiuma ˈtura matou i roto i te mau pereoo faautaraa tauihaa, e ua faareva ˈtura te pereoo auahi. E 20 mahana, ua tapea haere noa oia na te mau vahi tapaeraa pereoo auahi na roto i te fenua Helemani e tae roa ˈtu i Tekolovakia.
I te hoê poipoi, ua faatioihia to matou pereoo auahi i te hoê vahi tapearaa. Ua faaineine aˈera te mau faehau i ta ratou pupuhi, ua iriti ihora i te mau opani o te hoê pereoo vairaa tauihaa, e ua taparahi pohe atura i te feia mau auri Rusia atoa e vai ra i roto. Eaha te tumu? Tau ahuru ma piti feia mau auri o tei taparahi i te feia tiai e ua horo ratou i taua po ra. E tae roa mai i teie mahana, te mau noa ra ia ˈu te hohoˈa o te toto e tahe ra i nia i te tahua o te pereoo e tae roa ˈtu i nia i te eˈa auri.
Ua tapae atura te pereoo auahi i Dachau, i reira to matou faatiamâraahia e te Nuu Marite e piti mahana i muri aˈe. I roto i te tere taatoa e 20 mahana, aita ˈtu ta matou maa maoti râ te tahi mau umara putete iti e te tahi maa pape. E 5 000 matou i te omuaraa ra, e 800 anaˈe râ o tei ora mai. E rave rahi o tei pohe i te mau mahana i muri iho. I to ˈu aˈe pae, i roto i te rahiraa o te tere, ua parahi noa vau i nia i te hoê tino taata pohe.
Te hoê eˈa apî
I muri aˈe i to ˈu tiamâraa mai, ua manaˈo aˈera vau e ua tano roa ia turu atu vau i te Pǔpǔ Communiste Farani, inaha, ua amui atu vau e e rave rahi o to ˈna mau melo—e tae noa ˈtu te mau taata rahi—i Buchenwald. Ua riro maira vau ei mono papai parau no te pǔpǔ no Grenoble e ua faaitoitohia vau ia haere atu e haapii ia ˈu no te feia toroa i Paris.
Aita râ i maoro, ua feaa ihora to ˈu manaˈo. I te 11 no novema 1945, ua titauhia matou ia haere atu i te hoê poroteraa i Paris. Ua horoahia te tahi tino moni na te camarade e haapao ra i ta matou pǔpǔ no te haapao ta matou vahi nohoraa, aita râ oia i hinaaro e faaohipa i teie moni no matou. Ua tia ˈtura ia matou ia faahaamanaˈo faahou atu ia ˈna i te mau ture o te parau-tia e te auhoaraa o te tahoê ra ia matou. Ua ite atoa ˈtura vau e aita roa ˈtu i noaa i te feia teitei e rave rahi o ta ˈu i matau i te ravea no te arai i te mau fifi o te ao nei. Hau atu, e feia tiaturi ore i te Atua anaˈe te rahiraa, area o vau nei ra, te tiaturi ra ïa vau i te Atua.
Ua haere atura vau i Lyon i muri iho, e ua rave noâ vau i te ohipa ei taata papai hohoˈa. I te matahiti 1954, ua haere maira e piti vahine Ite no Iehova i to ˈu fare, e ua tamatahiti atura vau i te vea A ara mai na! E piti mahana i muri aˈe, ua haere maira te hoê taata e hiˈo ia ˈu e te hoê o te mau vahine o tei patoto mai i to ˈu opani. Ua taa ˈtura ia mâua ta ˈu vahine e te anaanatae ra mâua toopiti atoa ra i te mau ohipa i te pae varua.
I roto i te mau aparauraa i muri iho, ua haamanaˈo aˈera vau i te mau Bibelforscher i Buchenwald o tei mau maite i to ratou faaroo. I reira noa to ˈu taaraa e taua mau Bibelforscher hoê â ïa ratou e te mau Ite no Iehova. Maoti te hoê haapiiraa bibilia, ua maiti aˈera mâua ta ˈu vahine e tia ˈtu no Iehova e ua bapetizohia ˈtura mâua i te avaˈe eperera 1955.
Aita hoê aˈe mea i moehia ia ˈu. Aita vau e tatarahapa ra i te mau tamataraa o ta ˈu i faaruru i mutaa ihora. Ua haapuai e ua tauturu atoa te reira ia ˈu ia ite e aita hoê aˈe mea e noaa mai na roto i te mau hau o teie nei ao. Noa ˈtu e e nehenehe te mau ohipa i farereihia e te taata tataitahi e tauturu ia vetahi ê i roto noa i te tahi faito, e oaoa roa vau ahiri e e nehenehe te mea o ta ˈu i ora e tauturu i te mau taurearea i teie mahana ia ite i te haavare o teie nei ao e ia imi i te maitai, te mau faufaa parau-tia i roto i te kerisetianoraa mau, ia au i tei haapiihia mai e Iesu.
I teie mahana, ua riro te mauiui e te ohipa tia ore ei tuhaa no te oraraa o te mau mahana atoa. Mai te mau Bibelforscher i roto i te mau aua tapearaa, te tiai atoa nei au i te hoê ao maitai aˈe i mua nei, i reira e tupu ai te here autaeae e te parau-tia maoti hoi i te haavîraa uˈana e te mau moemoeâ maamaa. A tiai noa ˈtu ai, te tutava nei au i te tavini i te Atua e te Mesia ei matahiapo i roto i te amuiraa kerisetiano, e ta ˈu vahine, ta ˈu mau tamarii, e ta ˈu mau mootua. (Salamo 112:7, 8)—Faatiahia e René Séglat.
[Hohoˈa i te api 28]
I nia: Piiraa iˈoa i roto i te aua
Pae aui: Uputa tomoraa no Buchenwald. Te na ô ra te papairaa e: “Tera taata ta ˈna utua”
[Hohoˈa i te api 29]
I nia: Vahi tutuiraa tino i Buchenwald
Pae aui: Ahuru ma ono mau auri i nia i te anairaa hoê