Te mau tiaraa o te taata no te taatoaraa—Te hoê tupuraa mau na te ao nei!
“EAHA te tumu mau o te mau faatura-ore-raa i te mau tiaraa o te taata?” ta te hoê ïa vahine paruru i te mau tiaraa o te taata, e vahine ite hoi, i ani. “Te nounou rahi,” ta te paruru ïa i pahono. “Te nounou rahi i te mana politita e faanavairaa faufaa.” E no te mea hoi no roto mai te nounou rahi i te feruriraa o te taata, e riro iho â ïa te mau faatura-ore-raa i te mau tiaraa o te taata ei huru feruriraa. Te tahi atu â tumu, o te here aiˈa ïa. Na te philosophia o to ˈu-fenua-na-mua e faatupu i te mau faatura-ore-raa i te mau tiaraa o te taata. No reira, e haamauhia te mau tiaraa o te taata ‘mai te peu e e tia mai te hoê faatereraa no te ao atoa nei o te nehenehe e rave i te mau ture faahepo,’ ta te orometua haapii i te ture e te ohipa faanavairaa faufaa Holane o Jan Berkouwer ïa i parau.
Teie ïa te auraa, ia nehenehe te mau tiaraa o te taata ia fanaˈohia e te taatoaraa, e titauhia ia tupu na mua e piti aˈe ohipa: te hoê tauiraa o te feruriraa e te hoê tauiraa i te faatereraa. Mea tano anei ia tiai e ia tupu te reira?
Na tumu toopiti no te tauiraa
A fatata ˈi i te tia te 50raa o te matahiti o te Haapiiraa a te mau Nunaa Amui no te mau Tiaraa o te Taata, te manuïa aˈena ra te hoê porotarama haapiiraa na te ao nei e ere na te hau, ehia rahiraa matahiti i teie nei, i te tauiraa i te feruriraa o te mau mirioni taata. Ei hopea, te hamani maitai nei teie mau taata i to ratou mau taata-tupu ma te tura. Te ohipa nei teie porotarama e arataihia ra e te mau Ite no Iehova, i roto hau atu i te 230 fenua. No te aha te reira e manuïa ˈi?
No te hoê tumu, oia hoi te faahohonu nei teie porotarama haapiiraa Bibilia na te ao nei i te ite o te taata no nia i te tumu o te mau tiaraa o te taata. Te parau nei te Faaotiraa no te Ao atoa nei no nia i te mau Tiaraa o te Taata e e tiaraa to te taata no te mea e feruriraa e e paeau morare to ˈna.
No ǒ mai iho â ïa to te taata puai feruriraa e haava manaˈo i te hoê tumu teitei aˈe. (A hiˈo i te tumu parau tarenihia “Te tumu o te mau Tiaraa o te Taata,” i te api 15.) E horoa mai te faˈiraa i teie tumu teitei aˈe oia hoi o te Atua i te hoê tumu puai mau ia faatura outou i to outou taata-tupu. E faatura ïa outou ia vetahi ê eiaha noa no te mea e turai to outou haava manaˈo ia outou ia na reira, mea faufaa roa ˈtu â râ, no te mea te turai ra to outou faatura e to outou here i te Poiete ia outou ia faatura i ta ˈna i poiete. Ua niuhia teie huru raveraa e piti i nia i te mau parau a Iesu Mesia: “[Ia here] oe i to Atua ia Iehova ma to aau atoa, e ma to [nephe] atoa, e ma to manaˈo atoa” e “E aroha ˈtu oe i to taata-tupu, mai to aroha ia oe iho na.” (Mataio 22:37-39; MN) E faatura iho â te hoê taata o te faatura mau ra i te Poiete, i te mau tiaraa o to ˈna taata-tupu no te mea e mea tufahia mai te reira e te Atua. E taata eiâ i te taoˈa tufahia te hoê taata e ore e faatura i te mau tiaraa o te taata.
Te haapiiraa o te manuïa mau
Mai te aha te manuïaraa o teie porotarama haapiiraa Bibilia a te mau Ite no Iehova i te faaitiraa i te mau faatura-ore-raa i te mau tiaraa o te taata? Te ravea maitai roa ˈˈe no te pahono i te reira, te hiˈoraa ïa i te mau hopea i noaa i taua porotarama ra, no te mea mai ta Iesu i parau, “e faatiahia . . . te paari e ta ˈna ra mau [“ohipa,” MN].”—Mataio 11:19.
Te vai ra i nia i te hoê patu o te Aroâ o te mau Nunaa Amui i te oire no New York teie mau parau matau-maitai-hia: “E tiapai ratou i ta ratou ˈoˈe ei auri arote, e ta ratou mau mahae ei tipi tope raau; e ore te hoê fenua e aa mai i te tahi fenua i te ˈoˈe, e ore hoi ratou e haapii faahou i te tamaˈi.” Ma teie faahitiraa no roto mai i te buka Bibilia a Isaia pene 2, irava 4, te haamatara ra te mau Nunaa Amui i te ravea rahi no te faaiti roa i te mau faatura-ore-raa i te mau tiaraa o te taata—te faaoreraa ïa i te tamaˈi. Inaha hoi, ua riro te tamaˈi ei ‘patoiraa i te mau tiaraa o te taata,’ mai ta te hoê papai a te mau Nunaa Amui e parau ra.
Tei mua ˈˈe te porotarama haapiiraa a te mau Ite no Iehova i te manaˈo e papai i te mau parau a Isaia i nia i te hoê patu ofai. E “papai” te reira i te mau parau a Isaia i nia i te mau mafatu o te taata. (A faaau e te Hebera 8:10.) Nafea? E tumâ te porotarama i te mau otia i te pae nunaa e pǔpǔ taata e e tuparari i te mau patu o te here aiˈa na roto i te haapiiraa i te huru hiˈoraa o te Bibilia i te nunaa: Hoê anaˈe nunaa—te nunaa taata. (Ohipa 17:26) E hinaaro te feia i farii i teie porotarama e “pee . . . i te Atua,” ta te Bibilia e parau ra e: “E ore [oia] e haapao i te [“nunaa,” MN] o te taata. O tei mǎtaˈu râ ia ˈna, e o tei rave i te parau-tia i te mau fenua atoa ra, o te itehia mai ïa e ana.”—Ephesia 5:1; Ohipa 10:34, 35.
Ei hopea o teie haapiiraa niuhia i nia i te Bibilia, aita te mau mirioni taata i teie mahana “e haapii faahou [ra] i te tamaˈi.” Ua haamata te hoê tauiraa o te mau feruriraa e te mau mafatu. E e vai maoro te tauiraa. (A hiˈo i te tumu parau tarenihia “Haapiiraa no te hau,” i te api 16.) Na roto i teie nei taime, hau atu i te 1 000 taata i te mahana, o te hoê ïa faito au noa, teie e faaoti nei i ta ratou haapiiraa e faaterehia ra e te mau Ite no Iehova e teie e apiti atu nei i te nuu no te hau o te ao atoa nei.
Eaha te hohonuraa o teie tauiraa o te feruriraa e o te faaotiraa e faatura i te mau tiaraa o te taata na roto i te patoiraa e apiti i roto i te tamaˈi? Mea hohonu roa. Ei hiˈoraa: Ua tamatahia ma te teimaha te hohonuraa o te faatura o te mau Ite no Iehova i te mau tiaraa o te taata i te tau o te Piti o te Tamaˈi Rahi, i Helemani Nazi iho â râ. Ua parau te taata tuatapapa aamu o Brian Dunn e: “Aita te mau Ite no Iehova e afaro ra e te faatereraa Nazi. Te mea au-ore-roa ˈˈe-hia e te mau Nazi, o to ratou ïa tiaraa amui ore i te pae politita. Teie ïa te auraa e aita roa ˈtu hoê aˈe taata faaroo i rave i te mauhaa.” (The Churches’ Response to the Holocaust) I roto i te buka ra A History of Christianity, ua parau o Paul Johnson e: “E rave rahi tei faautuahia i te pohe no to ratou patoiraa i te tau faehau . . . , aore ra ua tapae ratou i te pae hopea i Dachau aore ra i roto i te fare maamaa.” Noa ˈtu râ, ua tapea maite ratou. Ua faataa te vahine tuatapapa i te totaiete taata o Anna Pawełczyńska i taua mau Ite ra mai “te hoê pǔpǔ feia patoi tuutuu ore i rotopu i te hoê nunaa e rurutaina ra.”
A feruri noa na i te iti-roa-raa mai te mau faatura-ore-raa i te mau tiaraa o te taata e itehia na te ao atoa nei ahiri e e rave te mau taata atoa i teie tiaraa papu e ‘eita ratou e haapii faahou i te tamaˈi’!
Te hoê faatereraa no te ao atoa nei —‘E moemoeâ’ anei?
‘E ohipa i te rahi te tauiraa i te mau feruriraa, area te haamauraa i te hoê faatereraa no te ao atoa nei, e moemoeâ ïa,’ ta te hoê ïa rave ohipa a te mau Nunaa Amui i parau. E oia mau, ua haapapuhia teie manaˈo i te mea e aita te mau nunaa i hinaaro e vaiiho i to ratou mana faatere na te mau Nunaa Amui, aore ra na te tahi atu faanahonahoraa. Teie râ, ia au i te Orometua haapii ra o Berkouwer, “e hopoia morare” na te feia e patoi ra i te hoê faatereraa no te ao atoa nei “te maimiraa i te tahi atu â mau ravea no te faatitiaifaro i te mau fifi o te ao. Aita râ e faufaa to te mau ravea mono.” O te huru mau ïa o te mau ravea a te taata. Te vai nei râ te hoê ravea hau aˈe i ta te taata. Eaha ïa?
Mai ta te Bibilia iho â e faaite ra e o te Poiete te tumu no te mau ô o te turu i te mau tiaraa o te taata, te faaite atoa maira oia e o o ˈna te tumu no te hoê faatereraa no te ao atoa nei o te paturu i te reira mau tiaraa. Mea itea ore teie faatereraa i nia i te raˈi, te vai mau nei râ oia. Oia mau, e pure te mau mirioni taata, peneiaˈe ma te ite ore, no teie faatereraa no te ao atoa nei ia faahiti ratou i tei parau-noa-hia te Pure a te Fatu: “Ia tae to oe ra hau. Ia haapaohia to oe hinaaro i te fenua nei, mai tei te ao atoa na.” (Mataio 6:10) O te Arii no te hau ra o Iesu Mesia ta te Atua i nomino ei Taata faatere o taua Basileia ra.—Isaia 9:6.
E manuïa teie faatereraa no te ao atoa nei i te haamauraa i te hoê totaiete taata o te faatura mau i te mau tiaraa o te taata na te ao atoa nei e a muri noa ˈtu na roto i te faaoreraa i te tamaˈi e a muri noa ˈtu, taa ê noa ˈtu i te tahi atu mau mea. Te tohu nei te Bibilia e: “Ua faaore oia [te Poiete] i te tamaˈi e tae roa aˈenei i te hopea fenua! ua ofati oia i te fana, e ua tapǔpǔ i te mahae, e ua tahuhia te mau pereoo tamaˈi ra i te auahi.”—Salamo 46:9.
Fatata anei te reira i te tupu na te ao atoa nei? E horoa mai te porotarama haapiiraa Bibilia a te mau Ite no Iehova i te hoê pahonoraa faahiahia i teie uiraa. Te faaitoito atu nei matou ia outou ia haamatau i teie porotarama.a Mai te peu e e tapitapi outou i te mau tiaraa o te taata, eita outou e tatarahapa.
[Nota i raro i te api]
a Mai te peu e e hinaaro outou e ite hau atu â no nia i teie porotarama haapiiraa Bibilia, a farerei atu i te feia nenei i teie vea aore ra i te mau Ite no Iehova no to outou oire. Mea tamoni ore te haapiiraa.
[Tumu parau tarenihia i te api 15]
Te tumu no te mau tiaraa o te taata
Te parau ra te irava 1 o te Faaotiraa no te Ao atoa nei o te mau Tiaraa o te Taata e “ua fanauhia mai te taata atoa ma te tiamâ e te aifaito i te pae o te tura e te mau tiaraa.” Te faataahia ra ïa te mau tiaraa o te taata mai te hoê tiaraa e vai ra i te fanauraa e te haere na roto i te mau metua i nia i te mau tamarii, mai te hoê anavai e hopoi i te pape na te feia e noho ra na te hiti. Ihea teie anavai o te mau tiaraa o te taata i te haamataraa?
Ia au i te Faaotiraa no te Ao atoa nei, e tiaraa to te taata no te mea “ua hamanihia ratou ma te feruriraa e te haava manaˈo.” Te faataa ra te hoê papai a te mau Nunaa Amui e: “No te mea e feruriraa e e paeau morare to te mea ora oia hoi te taata, e taa ê oia i te tahi atu mau mea ora i te fenua nei e no reira, e au ia ˈna te tahi mau tiaraa e tiamâraa aita te tahi mau mea ora e fanaˈo ra.” (Na matou e haapapu nei.) Inaha, te parauhia ra e o te feruriraa e te haava manaˈo te tumu e fanaˈo ai i te mau tiaraa o te taata. No reira, te tumu o te feruriraa e te haava manaˈo o te taata, o te tumu atoa ïa o to ˈna mau tiaraa.
No te feia e aro no te mau tiaraa o te taata o te tiaturi i te tauiuiraa o te mau mea ora, ua riro ïa te parau e ua taaihia te mau tiaraa o te taata i te feruriraa e te haava manaˈo, ei fifi. Te parau ra te buka e paturu ra i te tauiuiraa o te mau mea ora ra Life Ascending e: “Ia ani tatou nafea te hoê ohipa [te tauiuiraa o te mau mea ora] . . . e horoa mai ai i te mau huru maitatai mai te auraa i te mea nehenehe e te parau mau, te aroha, te tiamâraa e hau atu â, te faahiahia o te feruriraa o te taata, e maere roa matou.” Oia mau â. Inaha hoi, te parauraa e no ǒ mai te puai feruriraa e te haava manaˈo o te taata i te mau tupuna e ere â i te taata e aita to ratou e feruriraa e e haava manaˈo, hoê â ïa e te parauraa e e tahe mai te hoê anavai mai roto mai i te hoê apoo aita e pape.
I te mea e eita te puai feruriraa e te haava manaˈo e noaa mai na roto i te hoê mea e ere â i te taata, no ǒ mai iho â ïa teie puai i te hoê pu hau aˈe i te taata. O te taata anaˈe te fanaˈo i te mau huru maitatai i taaihia i te mau tiaraa o te taata—te feruriraa e te haava manaˈo—no te mea, taa ê atu i te mau animala, ua poietehia te taata ia au i te “hohoˈa” o te Atua, ta te Bibilia ïa e faataa ra. (Genese 1:27) No reira, mai ta te buka Human Rights—Essays on Justification and Applications e haapapu ra, teie te pahonoraa maitai i te uiraa ra no te aha e tiaraa morare to te taata, oia hoi “e faufaa aore ra e tura to ratou ia au iho â i to ratou naturaraa aore ra e mau . . . tamarii ratou na te Atua.”
[Tumu parau tarenihia/Hohoˈa i te api 16]
Haapiiraa no te hau
Tau matahiti aˈenei, a amaha ˈi te mau Balkans i te tamaˈi, e faehau tiai o Branko i roto i te hoê fare maˈi i te tuhaa no Croatie i Bosnie.b Te haapii ra te hoê taote i te Bibilia i ǒ e te mau Ite no Iehova, e i te hoê po, ua faatia oia ia Branko eaha ta ˈna i haapii i roto i ta ˈna haapiiraa. Ua turai te mea ta Branko i faaroo ia ˈna ia vaiiho i te mau mauhaa. Maa taime i muri iho, i to ˈna haereraa i te tahi atu fenua no Europa, ua haere o Branko i te hoê putuputuraa a te mau Ite no Iehova, e i reira, ua farerei oia ia Slobodan.
No Bosnie atoa mai o Slobodan. Ua apiti oia i roto i te hoê â tamaˈi e o Branko—tei te tahi pae râ oia. Ua aro o Slobodan i te paeau o to Serbie, i to Croatie. I te taime a farerei ai raua, e Ite no Iehova aˈena o Slobodan, e ua pûpû oia i te haapiiraa Bibilia na Branko, to ˈna enemi tahito. A haere ai te haapiiraa i mua, ua puai mai te here o Branko no te Poiete, o Iehova. Aita i maoro, te riro maira oia ei Ite no Iehova.c
Ua riro atoa mai o Slobodan iho ei Ite maoti te tauturu a te hoê enemi tahito. Nafea? Inaha, i muri aˈe i to Slobodan faarueraa i te vahi aroraa i Bosnie, ua haere mai o Mujo e farerei ia ˈna, na Bosnie atoa maira oia, ua paari râ oia i roto i te hoê haapaoraa ê roa i ta Slobodan. I teie nei, e Ite no Iehova o Mujo. Noa ˈtu e e enemi raua na mua ˈtu, ua farii o Slobodan i te pûpûraa a Mujo e haapii i te Bibilia e o ˈna e i muri iho, ua rave oia i te taahiraa avae e riro mai ei Ite no Iehova.
Eaha tei turai i teie mau taata ia faaruru i te riri rahi i te tahi atu pǔpǔ taata e ia taui mai te tiaraa enemi na roto i te tiaraa hoa? Na roto i ta ratou haapiiraa Bibilia, ua faatupu ratou i te here ia Iehova. I muri aˈe i te reira, ua hinaaro mau ratou e ia ‘haapiihia ratou e te Atua i te [“here,” MN] ia ratou iho.’ (Tesalonia 1, 4:9) Mai ta te Orometua haapii o Wojciech Modzelewski i parau no nia i te mau Ite no Iehova, “te tumu rahi o to ratou haerea hau mau, o te manaˈo ïa e pee aˈena i teie nei i te mau faaueraa i faaitehia i roto i te Bibilia.”
[Nota i raro i te api]
b Ua tauihia te mau iˈoa atoa i roto i teie tumu parau.
c Ua oaoa roa Branko i te faarooraa e ua riro atoa mai te taote i paraparau na mua ia ˈna, ei Ite no Iehova.
[Hohoˈa i te api 13]
Te hoê tauiraa i te feruriraa e te faatereraa—e tupu mau anei?
[Faaiteraa i te tumu]
U.S. National Archives photo
[Hohoˈa i te api 14, 15]
Te faatupu nei te hoê haapiiraa niuhia i nia i te Bibilia i te hoê tauiraa maitai o te feruriraa