Te hitiraa e te toparaa o te tapihooraa o te ao nei
Tuhaa 1: Te haavîraa o te mau fifi i te pae no te moni
“Na to tatou nau metua e horoa mai i te ora, o te moni anaˈe râ te nehenehe e faaherehere ia ˈna.”—Te fare toa a te fetii tapone; aore ra, Te buka evanelia a te feia ona mirioni, a Ihara Saikaku.
UA ere-rahi-hia anei outou i te moni? Aore ra aita anei ta outou moni i navai no te aufau i te tahi taoˈa titauhia? Ua poia anei to outou utuafare aore ra mea veve roa to ratou ahu? E mau mirioni taata i teie nei mahana o te pahono mai e e i teie mau uiraa. Ua ite ratou e eaha mau na te mau fifi i te pae no te moni.
A feruri na i te peapea o te hoê metua tane aita ta ˈna e ohipa no te faaamu i to ˈna utuafare e no te aufau i te mau tarahu. A manaˈo na i te ahoaho o te hoê metua vahine taiâ o te tiai ra ia noaa mai i te maa ravai ore a ite atu ai e aita e taoˈa faahou i nia i te mau paepae aore ra e mea moni roa. A hiˈo na i te hepohepo o te paoti ohipa te topatari ra ta ˈna taiete aore ra te faateimaharaa e vai ra i nia i te hoê faatereraa e aro ra no te tiamâ mai i te mau tarahu ehia rahiraa miria dala marite.
I roto i teie nei ao, e faatupu te tahi noa mau parau i te peapea. No te iti o ta tatou faufaa (mai te moni, te tauihaa, aore ra te mau faufaa e noaa mai no ta tatou ohipa aore ra te faaohiparaa i te tahi atu mau ravea) mea atâta roa to tatou faito oraraa (oia hoi te faito i te pae faanavairaa faufaa o ta tatou i matau i te ora). E nehenehe te reira e tupu na roto i te ereraa i te ohipa, te tau otoheraa aore ra te tau toparaa (te mau tau e iti ai te ohipa faanavairaa faufaa, mea au rii te tau matamua, mea ino roa ˈtu â te piti), aore ra te maraaraa o te hoo (e tupu hoi teie maraaraa ia hau atu te titauraa i te taoˈa e vai ra, e no reira, e iti te taoˈa e hoohia mai). No te ravai ore o te moni, e hemo tatou i te hoo o te oraraa (te hoo e titauhia no te hoo mai i te tauihaa e te faufaa e hinaarohia i te mau mahana atoa).
Te mana o te faateimaharaa i te pae faanavairaa faufaa
Te faaite ra te hoê taata aravihi e, ua riro te Tau toparaa Rahi o te mau matahiti 1930 ei ati i te pae faanavairaa faufaa o “tei taeahia i nia i te mau fenua atoa e te mau tuhaa atoa o te oraraa, i te pae totiale e te pae politita, i roto i te nunaa tataitahi e te ao taatoa nei.” Na roto i te tururaa i te mau puai politita etaeta i Helemani e i Italia, ua tauturu oia ia tupu te Piti o te Tamaˈi rahi, ma te faahohoˈa i te mana o te mau faateimaharaa i te pae faanavairaa faufaa. Ua tupu hoi mai ta John K. Galbraith i papai i roto i ta ˈna buka Te moni: Tei reira e aita faahou (beretane): “I te omuaraa o te matahiti 1933 i Helemani, ua noaa maira te mana ia Adolf Hitler. No roto mai te rahiraa o to ˈna manuïa i te ereraa rahi i te pae no te ohipa e te faaheporaa puai i nia i te moni aufau, te moni ohipa, te mau hoo e te faufaa.” No nia i te maraaraa o te hoo i te Fenua Marite i taua tau ra, te na ô faahou ra o Galbraith e: “Noa ˈtu eaha te faufaa o te moni, aita e feaaraa no nia i te rahi o te mǎtaˈu o ta ˈna i faatupu.”
Ua tupu te mau tauiraa politita tei parare na Europa Hitia o te râ i te hopea o te mau matahiti 1980 i roto i te hoê faito rahi no te mau tumu i te pae faanavairaa faufaa. E mana rahi atoa to teie mau tumu no te faaoti i te mau maitiraa a te mau hau manahune no te pae Tooa o te râ, i reira, ua haapapuhia hoi e, te maiti nei te taata ia au i te mau ohipa e hauti i nia i ta ratou pute moni.
Mea pinepine te faaheporaa i te pae faanavairaa faufaa i te faaohipahia no te turai i te mau faatereraa ia taui i ta ratou mau aveia politita. No reira, i te tahi taime, ua faaauhia te mau faautuaraa i te pae faanavairaa faufaa no teie nei tau, i te mau haruraa oire a te nuu no mutaa ihora. I te matahiti 1986, ua faahepo o Europa, o Tapone, e te Fenua Marite, i te mau faautuaraa i te pae faanavairaa faufaa i nia ia Afirika Apatoa no te patoi i ta ˈna huru raveraa no nia i te apartheid, e e au ra e ua manuïa ratou. I te matahiti 1990, ua tuu atu te mau hau o te ao nei, tei faahohoˈahia e te mau Nunaa amui, i te hoê faaheporaa i te pae faanavairaa faufaa i nia i te fenua Irakia, mea iti aˈe râ to ratou manuïa.
Tera râ, mea papu maitai to ratou manaˈo. Te faataa ra o Jacques Attali, papai buka farani e taata aˈo a te peretiteni, e ‘ua mono te feia hoo taoˈa i te mau faehau i nia i te parahiraa matamua i nia i te tahua aroraa o te ao nei.’ E te na ô ra te hoê vea e: “[I roto e rave rahi mau fenua] ua mono te mana o te faanavairaa faufaa i te puai a te nuu ei ravea no te faito i te mau ohipa.”
Te iti ra anei te haavîraa?
E faahopearaa ino roa to te mau ati natura, te maˈi, e te ohipa taparahi taata i nia i te faanavairaa faufaa. Hoê â huru no te mau tarahu e te mau pau i te pae faufaa moni. Ia au i Te buka Collins no nia i te Aamu o te Ao nei (beretane), “ua rahi roa te tarahu a te ao nei [i roto i te mau fenua e haere ra i mua] e no reira, i te tahi taime, fatata roa te ao nei i te topa i roto i te hoê ati i te pae faanavairaa faufaa aita e faauraa, e mea riaria mau te maraaraa o te veve, tei taaihia i te oto e te mau haamǎtaˈuraa atoa e nehenehe e tupu taue mai.”
A faaruru ai te tahi mau faatereraa i te maraa-oioi-raa o te hoo, te aro nei vetahi no te haavî i te reira. Ua riro te arepurepuraa o te mau vahi hooraa moni ei tapao no te papu-ore-raa. Ia faahitihia e ua roohia te tahi raatira politita i te maˈi, aore ra te tahi mau parau rii tumu ore, e vavahi-roa-hia te mau faufaa rahi i roto noa i tau hora. Ua piihia te topatariraa no Wall Street i te avaˈe atopa 1987—ino roa ˈtu â i to te matahiti 1929—te hebedoma ino roa ˈˈe i roto i te aamu o te faufaa moni. Fatata e 385 miria faufaa dala marite o tei pau roa. Ua titiaifaro te mau ohipa, teie râ, te manaˈo nei e rave rahi feia aravihi e tei muâ te ati. “Mea maitai aˈe ia ore te ao ia ite e eaha te huru o taua ati ra,” o ta te papai vea ra o George J. Church ïa i papai.
Maoti hoi i te iti mai, e au ra e te puai noa ˈtura te haavîraa a te mau fifi i te pae faanavairaa faufaa e te mau peapea o ta ˈna e faatupu ra. No reira, mea tano anei ia manaˈo e e itehia mai te hoê ravea?