Kakaaean te Mweeraoi n te Aonnaba ae Karuanikai
MOAN te kamamate te nakonako ribuakon te aba are a taunaki ni karabaki iai boom aika mwaiti. Ma tiaki te koaua bwa e na aki rangi ni kamamate ngkana iai iroum te mwabe teuana are a oti iai nen taiani boom? N reitaki ma anne, iangoia bwa aongkoa ko a tia ni kataneiaki n ataakin taiani boom aika kakaokoro nako. E teretere bwa te atatai aei e na kauarerekei kabuanibwai ake a na kona n riki nakoim aika a kona n tiringko ke ni kaikoakiko.
Te Baibara e kona ni kabotauaki ma te mwabe anne, ao te kataneiai i aon ataakin boom aika kakaokoro. Iai n te Baibara taeka aika a kawanawana te aba, ae akea riki n ai aroia, ni kaineti ma kararoan kabuanibwai ao kaitaran kangaanga aika a riiriki n te maiu aei.
Tara te berita ae karaunano aei ae kuneaki n Taeka N Rabakau 2:10, 11: “Ba e na rin te rabakau i nanom, ao e na tangiraki te atatai iroun tamneim; e na tautaua maurim te wanawana, e na kawakiniko te ataibwai.” Te wanawana ao te ataibwai ae taekinaki ikai bon tiaki mairouia aomata, ma boni mairoun te Atua. “Ma ane ongo [n te wanawana mairoun te Atua] ao e na maeka raoi, ao e na rau n aki maka kaina.” (Taeka N Rabakau 1:33) Ti na noria bwa e na kanga te Baibara ni kona ni kamwengaraoira riki ma ni buokira ni kararoai kangaanga aika mwaiti.
Kararoan Kabuanibwai Aika Kamamate
Waare ake a boretiaki iroun te World Health Organization (WHO) n taai aika a tibwa nako, a kaotia bwa ni katoa ririki ni katobibia te aonnaba, tao 1,171,000 mwaitiia aomata ake a mate n te kurati i aon te kawai. E a kaani koro ngkai 40 te mirion mwaitiia aomata aika a ikoaki iai, ao 8 tabun te mirion a bon aki konabwai inanon te tai ae maan ibukin ikoakia akanne.
E ngae ngkai a aki kona n totokoaki rikin kabuanibwai ni kabane ngkana ti kabuti kaa, ma e kawakinaki riki marurungira ngkana ti ongeaba n tuan te kawai. E taku ana taeka te Baibara ni kaineti ma ana tua te tautaeka ake e katei ma ni kawakin ibukin tuan te kawai: “Ke a bane aomata n ongo irouia mataniwi aika a tei n te tautaeka.” (I-Rom 13:1, Te Baibara ni Katorika) Taani kabuti kaa aika a ira nanon te reirei aei a kauarerekei mwaitin kurati aika a kona n riki, ake e rangi ni kakaiaki te ikoaki iai.
Te bwai teuana ae kaira te aomata bwa e na kabuta te kaa n te aro ae kawakina te maiu iai, boni karinean te maiu irouna. E taekinna te Atua ae Iehova n te Baibara ni kangai: “Boni ngkoe koburaken te maiu.” (Taian Areru 36:9, BK) Mangaia are te maiu bon te bwaintangira mairoun te Atua. Mangaia are akea riaina bwa ti na anaa te bwaintangira anne mairoun te aomata temanna, ke ni kaota aki-karinean te maiu, n ikotaki naba ma oini maiura.—Karikani Bwaai 9:5, 6.
Karinean maiuia aomata e nanona naba taraakin ara kaa ao mwengara bwa a na raoiroi n te aro are a na akea te kabuanibwai ae e na kai riki iai. I Iteraera rimoa, kawakinan te maiu irouia bon te bwai ae moanibwaiaki n aron waakin maiuia. N te katoto teuana, ngkana e kateaki te auti, ana Tua te Atua e kataua bwa e na ooaki taubukina—ae te tabo ae rangi ni kakabonganaki irouia kaain te utu. “Ngkana ko katea am auti ae e bou, ao ko na katea on rarikini buian aona. E aonga n aki baka te aomata mai iai ao ko na aki bukinaki ni maten te aomata.” (Te Tua-Kaua 22:8, BK) Ngkana e bwaka te aomata iai ibukina bwa e aki karaoaki nanon te tua aei ni kaineti ma kawakinan te maiu, e na boni bukinaki te tia bwaibwai n te auti anne iroun te Atua. Akea te nanououa bwa kamanenan te reirei ae boto i aon te tangira aei e na kauarerekei mwaitin kabuanibwai ake a na kona n riki n taabo ni mwakuri ao n taabo n takaakaro naba.
Buakanakin Mwaan Aika Kamamate Ake A Kaaunganaki Iai Aomata
N ana koaua te WHO, e a raka nakon teuana te birion, mwaitiia taani moko n te aonnaba aei, ao e kona ni bukinaki te baakee ni mateia aomata aika aua tabun te mirion mwaitiia, ni katoa ririki. E katautauaki bwa te mwaiti aei e na kerake nakon tao 10 te mirion inanon 20 nakon 30 te ririki ma ngkai. Mirion ma mirion riki taani moko n ikotaki ma aomata ake a kakabonganai bwaai ni kamanging ni “bwaintakaakaroi,” ake a na urui marurungin rabwataia ao raoiroin maiuia ibukin tautoronakiia ni bwaai aikai.
E ngae ngkai ana Taeka te Atua e aki atonga kabonganan te baakee ao bwaai ni kamanging n te aro ae aki riai, ma reirei ake a taekinaki iai a kona ni kamanoira mani mwaan aikai. N aron anne, e reirei ni kangai te 2 I-Korinto 7:1: “Ti na kaitiakira mani kamwaran te rabata ma te tamnei ni kabanea, n riki ni koro raoi n te raoiroi n te maka te Atua.” Akea te nanououa bwa te baakee ao bwaai ni kamanging a kabareka ke a kamwaraea te rabwata ni boitin aika mwaiti aika a kamamate. Irarikin anne, te Atua e tangiria bwa a na “tabu,” rabwatara are nanona bwa a na itiaki raoi. (I-Rom 12:1, BK) Ko aki kakoauaa ae kamanenan reirei aikai e na kauarerekei riki kabuanibwai aika a na kona n riki nakon maium?
Te Tokanikai i aon Mwaan Aika Karuanikai
A mwaiti aomata aika a babanga n tauu baangiia n te amwarake ao te mooi. Uaan te buabeka n amwarake tabeua bon te tioka, te kaentia, ao aorakin te buroo. Kabonganan mooi aika kamanging n te aro ae aki riai, e kariki riki kangaanga tabeua, n aron te arekooro, te bwakaato, utu aika a maenako, ao kurati n te kawai. Ma n te itera are teuana, te baba ni katirim e kona naba ni karika te kabuanibwai ma ni kariki aoraki aika kamamate n aron te anorexia nervosa.
E ngae ngkai te Baibara bon tiaki te boki ni bwainaoraki, ma e bon taekin reirei ake a kaota riain te taubaang n amwarake ao ni mooi. “Natiu, ko na ongo, ao ko na rabakau, ao kaira nanom i nanon te kawai. Tai iriri buakoia taan ninim wain, ma taani buabeka ni kang iriko. Ba te tia ninim kamanging ma te tia buabeka a na riki n akea aia bwai.” (Taeka N Rabakau 23:19-21) E ngae n anne, te Baibara e taekinna bwa te amwarake ao te mooi boni bwaai aika a riai ni kakukurei. “Ao aio ana bwai n akoi te Atua ba a na bane n amamarake ma ni momoi, ma n nonora ae raoiroi n ana makuri ni bane.”—Te Minita 3:13.
Te Baibara e kaungaungaira naba ni bwainan te iango ae riai ni kaineti ma kamarurungan te rabwata, ma n taku bwa e “manena teutana kakorakoran te rabata.” Ma e manga reitia n taku: “E manena tangiran te Atua nakoni bwaai ni kabane, ngkai iai taekana n akoi, ae bon ana bwai te maiu aei, ao te maiu are e na roko.” (1 Timoteo 4:8) Ma ko kona n titiraki bwa ‘E na kanga ni manena tangiran te Atua ngkai?’ N itera aika mwaiti. Irarikin karinan tangiran bwaai n taamnei ni maiun te aomata, tangiran te Atua e na karikirakei aroaro aika manena n aron te tangira, te kimwareirei, te rau, ao te taubaang—aika bwaai aika a na buoka aroni kabebetean te nano ao te marurung.—I-Karatia 5:22, 23.
Uaan te Wene ni Bure Aika Kammaraki
Ni boong aikai, mirion ma mirion mwaitiia aomata ake a a tia ni kaaki tuua ni kabane ibukin te aroaro ni maiu ae riai. Kabutinakoan te aoraki ae te AIDS ngkai bon uaana teuana. N ana koaua te WHO, e a raka riki nakon 16 te mirion, mwaitiia aomata ake a a tia ni mate ma ngke e moani buti te aoraki ae te AIDS, ao n te tai aei, tao 34 te mirion mwaitiia aomata ake a ituaki n te HIV, ae te man-aoraki ae karika te AIDS. A mwaiti aomata ake a ituaki n te aoraki ae te AIDS imwin aia wene ni bure, iiti aika bareka ake a kabonganaki irouia aomata ake a tautoronaki ni bwaai ni kamanging, ke karinan te raraa ae e mena inanona te aoraki anne.
Uaan te wene ni bure tabeua riki bon te herpes, te boroki, te babobo B ao C, ao te tona. E ngae ngkai a aki kabonganaki aara n aron aikai ibukin aoraki akanne irouia aomata ake a maiu ngke e koreaki te Baibara, ma a ataaki bwain te rabwata ake a ewekaki n aoraki tabeua ake a kabutaki n te wene ni bure. N aron anne, Taeka N Rabakau 7:23 e kabwarabwara korakoran te kabuanibwai ae reke imwin te wene ni bure bwa kanga ai aron “ewaran atona ni kanoan te kainikatebe.” Te aoraki ae te tona e eweka te ato, n aron naba are e karaoia te aoraki ae te babobo. Eng, ai raoiroira ao ai tatangirakira ana reirei te Baibara, are Kristian a na ‘rarawa nakon te raraa ao te wene ni bure’!—Mwakuri 15:28, 29.
Te Bwai ni Kamwane ae Tangiran te Mwane
Ibukin iangoan te kani kaubwai n te tai ae waekoa, a mwaiti aomata aika a karini aia mwane inanon waaki ake a aki kona n onimakinaki. Te kananokawaki bwa karaoan anne e aki toki ni karika te kabuanibwai nakon ana mwane te aomata, ke tao kabuan ana mwane ni kabane. Ma te Baibara e taekina ae kangai nakon te tia beku iroun te Atua: “E raoiroi riki ba e na makuri, ni karaoa ae raoiroi ni baina, ba e aonga ni karekea ana bwai n angan ane e kai nanona ngkai akea ana bwai.” (I-Ebeto 4:28) Te koaua bwa te tia mwakuri korakora e na aki kaubwai n taai nako. Ma e ngae n anne, e rau nanona, e ataia bwa e karaoa ae riai, ao tao iai naba ana mwane ake e kona ni bwaintangirai, bwa buokan te kainnano teuana ae riai.
E reirei ni kangai te Baibara: “Ma akana kani bwaibwai a bwaka n te kaririaki ma te ao-ni-katatai ma taiani kaibabaru aika bati aika nanobaba aika kamaraki, aika kaiinakoia aomata n te tiringaki ma te kamateaki. Ba wakaani baika bubuaka ni kabane tangiran te mane; ae a kani karekea tabemang, . . . ao a ewariia i bon i rouia ni maraki aika bati.” (1 Timoteo 6:9, 10) E aki kona ni kakeweaki bwa a mwaiti aomata aika a “kani bwaibwai” aika a karekea te kaubwai ae mwaiti. Ma tera booni karekeana irouia? Tiaki te koaua bwa e rootaki buaka iai marurungia, aia utu, tangiran bwaai n taamnei irouia, ao raoiroin matuia?—Te Minita 5:12.
Te aomata ae wanawana e ataia bwa “tiaki maiun te aomata maitin ana bwai nako.” (Ruka 12:15) Te mwane ao bwaikoraki tabeua riki, boni bwaai aika a kainnanoaki irouia angiia aomata. N aron anne, te Baibara e taekinna bwa “te mane ngkai te bwai ni kamaiu naba,” ma e reitia naba n taekinna bwa “raoiroin te ataibwai, ba e kamaiua te aomata ae ana bwai te rabakau te rabakau.” (Te Minita 7:12) N tiaki aron te mwane, te atatai ae riai ma te wanawana, a kona ni buokira ni bwaai ni kabane ake a riki, ma e moamoa riki ni bwaai aika reitaki ma maiura.—Taeka N Rabakau 4:5-9.
Te Tai are E na Kawakinira Iai te Wanawana n Tii Ngaia
E a kaan roko te tai are te wanawana ni koaua e nang ‘kamaiua te aomata ae bon ana bwai,’ n te aro ae kaokoro—e na kamanoira ngkana ti rinanon “te rawawata are korakora” are e nang waekoa n roko ngkai, ngkana e a kamaunaia aomata aika buakaka te Atua. (Mataio 24:21) N te tai anne, te Baibara e kaotia bwa aomata a nang karenakoa aia mwane nako nanon te kawai, bwa te bwai ae “kamwara.” Bukin tera? Ibukina bwa a na anganaki te reirei ae matoatoa ngkai a a ataia bwa e a aki kona ni kabooaki maiuia n te kora ma te tirewa “ni bongin unin Iehova.” (Etekiera 7:19) N te itera are teuana, “te koraki ae uanao,” ake a wanawana ni ‘kaiko kaubwaia nako karawa’ n te aro ae a moanibwai riki bwaai n taamnei inanoni maiuia, a na kakabwaiaki iai ma ni karekea te maiu are aki toki i aon te aonnaba ae te baretaiti.—Te Kaotioti 7:9, 14; 21:3, 4; Mataio 6:19, 20.
Ti na kanga ni kona ni karekea te maiu ae ti na mweeraoi iai nakon taai aika imwaira? E kaeka ni kangai Iesu: “Ao aio te maiu are aki toki, te ataiko ae te Atua ae ti temanna ae koaua, ao Iesu Kristo, ae Ko kanakomaia.” (Ioane 17:3) Mirion ma mirion mwaitiia aomata ake a a tia ni kunea te atatai aei inanon ana Taeka te Atua ae te Baibara. Te koraki aikai a aki tii kaantaningai bwaai aika moanibaan te raoiroi nakon taai aika a na roko, ma a namakina naba te rau ao te mweeraoi ae tau teutana, n te tai aei naba. N aron are e taekinna te tia areru ni kangai: “N na wene ma ni matu ma te rau: ba ti Ngkoe ae Ko kamaekai raoi, Iehova.”—Taian Areru 4:8.
Ko kona n iangoa te tabo teuana riki ae ko kona ni karekea te atatai iai ae e na kona ni kauarerekei kabuanibwai aika a na riki nakon marurungim ao maium n aron ae e karekeaki man te Baibara? Akea riki te boki teuana ae mwaaka n aron te Baibara, ao bon akea riki te boki teuana ae e kona ni buokiko ni karekea te mweeraoi ni koaua n te aonnaba ae karuanikai aei. Bukin tera bwa ko aki nenera riki te Baibara ngkai?