CIWUSYO 4

Ana Yaumi Yosope Yatyocele Kwa Nangolo Jumo?

Citela ca umi ca Charles Darwin cakulosya kuti yaumi yosope yatyocele kwa nangolo jumo

Darwin jwaganisyaga kuti yaumi yosope yapali kutyocela kwa nangolo jumo. Jwalakwe jwaganisyaga kuti umi uli mpela citela cekulungwa mnope. Pali papite ndaŵi, ŵanesoni ŵatandite kulupilila kuti “citela ca umi” celeci catandite ni selo jimo. Kaneko yaumi yosope yakulekanganalekangana, mpela mitundu josope ja yakumela soni yinyama yayili pacilambopa, yatyocele ku citela celeci. Ana yeleyi ni yayatendekwe?

Ana ŵasayansi ŵajinji akusaŵeceta yamtuli? Ŵajinji akusasala kuti yindu yakuwukulidwa yayawile kalakala yikupeleka umboni wakuti yaumi yatyocele kwa nangolo jumo. Akusaŵecetasoni kuti ligongo lyakuti yaumi yosope yikwete DNA jajikusasunga utenga wosope, nikuti yaumi yosope yatyocele kwa nangolo jumo.

Ana Baibulo jikusasala yamtuli? Buku ja Genesis jikusasala kuti yakumela, yinyama ya m’mesi soni ya pamkuli ni yijuni yapanganyidwe “mwakamulana ni mitundu jakwe.” (Genesis 1:12, 20-25) Songa jeleji jikulosya kuti mu mtundu umo mpaka muŵe mitundu jakulekanganalekangana ja ya umi. Patukuŵalanga ngani ja m’Baibulo ja ya kupanganyidwa, yikusaŵa yangasimonjesya kujila kuti yakuwukulidwa yayawile kalakala yikusalosya kuti mitundu jine jasambano jawonecele mwangajembeceya.

Ana maumboni galosisye yamtuli panganiji? Ana maumboni gakusalimbikasya yajikusajiganya Baibulo kapena yaŵasasile Darwin? Ana yapatile ŵasayansi pa yaka 150 yipiteyo yikulosya cici?

ŴASAYANSI ŴANE ŴASISISYE YAŴAGANISYAGA DARWIN

M’yaka yapacangakaŵapa, ŵasayansi aŵele ali mkulandanya majini ga tuyindu twaumi twakola selo jimo, ni yakumela soni yinyama kuti amanyilile kulekangana kwakupali pasikati pa yindu yeleyi. Jemanjaji ŵaganisyaga kuti pacamanyilile kulekangana kwakwe ni pacasimicisye yaŵasasile Darwin yakuti yaumi yosope yatyocele ku “citela ca umi.” Nambotu yeleyi nganiyiŵa m’yiyi.

Ana ŵakuwungunya apatile yamtuli? Mu 1999, jwasayansi jwine lina lyakwe Malcolm S. Gordon, jwalembile kuti, “Yiwonece kuti yaumi yatyocele ku yindu yakulekanganalekangana. Pangali umboni uliwose wakulosya kuti yaumi yikusatyocela kwa nangolo jumo.” Ana pana umboni uliwose wakulosya kuti yaumi yosope yatyocele ku citela cimo caumi mpela muŵakulupililaga Darwin? Gordon jwajendelecele kuŵeceta kuti, “Cijiganyo cakala cakuti yaumi yatyocele kwa nangolo jumo ngacikukamulana ni mujiŵelele mitundu ja yindu yaumi jatukujimanyilila masiku agano. Kusalala yisyene cijiganyoci ngacikukamulanasoni ni songa jakuti yinyama yikwete makuga gakwe (phyla), kapenasoni kuti m’makuga ga yinyama mwana makalasi.”²⁹ a

Yapatile ŵasayansi pacangakaŵapa, yikusisyana ni cijiganyo ca Darwin cakuti yaumi yatyocele kwa nangolo jumo. Mwambone, mu 2009, magasini jine ja New Scientist, jakwete maloŵe gaŵaŵecete jwasayansi jwine lina lyakwe Eric Bapteste kuti, “Nganitukola umboni uliwose wakulosya kuti citela ca umi cili cisyene.”³⁰ Magasiniji jasasilesoni maloŵe ga jwasayansi jwine, Michael Rose kuti, “Pakwamba ya ngani jakuti yaumi yatyocele kwa nangolo jumo, wosopewe tukumanyilila kuti yili yangali umboni, mwamti tukusosekwa kucenga mwatukusajiwonela ngani jakwamba ya umi.”³¹ b

NAMBI WULI PAKWAMBA YA YINDU YAKUWUKULIDWA YAYAWILE KALAKALA?

Ŵasayansi ŵajinji akusati yakuwukulidwa yayawile kalakala yikusapeleka umboni wakuti umi watandite mwangosi kutyocela kwa nangolo jumo. Mwambone, jemanjaji ŵangakamulana pangani jakuti yindu yakuwukulidwa yayawile kalakala yikusalosya kuti somba syacenjile nikuŵa yindu yamtundu wa mola, soni yindu ya mtundu wa mola kuŵa yakwaŵa, soni yakwaŵa kuŵa yakonjesya. Nambo ana yindu yakuwukulidwa yayawile kalakala yikulosya cici kusyesyene?

Jwasayansi jwine jwakuwungunya ya yindu yakuwukulidwa yayawile kalakala lina lyakwe David M. Raup, jwasasile kuti, “Mmalo mwakupata kuti yaumi yacengaga panandipanandi, ŵasayansi ŵa mundaŵi ja Darwin soni ŵa mundaŵi jetu jino, apatile kuti yakulembedwa yakwamba yindu yakuwukulidwayi yili yakusawusya kuyikulupilila. Yeleyi yili m’yoyo ligongo lyakuti yangalosya kwajatyocele mitundu ja yaumi yine soni yikusalosya kucenga panandi kapena ngalosya kwene. Kaneko mitundujo jangawonekasoni mu yakulembedwayo.”³²

Nambo kusala yisyene, yindu yakuwukulidwa yayawile kalakala yangalosya kuti mitundu ja yindu yaumi mkupita kwandaŵi jelewu yikusacenga. Soni ngayikusalosya kuti cindu cine cacenjile nikuŵa mtundu wine wasambano. Konjecesya pelepa, yakulembedwayo yikusalosya kuti cilu soni yiŵalo yakwe yikusapanganyidwa mwakusimonjesya. Mwambone, yiputiputi yana lunda lwakombola kulola soni kumanyilila yindu yayili pakutalicila, nambo pangali umboni uliwose wakulosya kuti yiputiputiyi yacenjile kutyocela ku ciputiputi candanda.

Nambosoni yikuwoneka kuti mitundu jine ja yinyama yekulungwakulungwa jagambile kusimanikwa kwandaŵi jamnono. Ŵasayansi ŵakuwungunya ya yindu yakuwukulidwa akusasala kuti yeleyi yatendekwe ligongo lyakuti mtundu wine wa yinyama wagambile kusimanikwa mwakusimonjesya kwandaŵi jamnono. Ndaŵi jeleji akusajikolangaga kuti “Cambrian explosion.” Ana jeleji jaliji ndaŵi jakwe japi?

Kwende tuwanicisye kuti yaŵapatile ŵakuwungunyaŵa yili yisyene. Mwambone, yakutendekwa ya cilambo capasi mpaka tuyilandanye ni msele waulewu mpela luŵala lwa mpila (1). Tuwanicisyesoni kuti akwenda kutyocela kugolo ja luŵalalo kwawula ku golo jine, nambo ali ciŵandika ni golo ja mbali jakwawulajo, malo gelego ni gakusagakolanga ŵasayansi kuti Cambrian explosion (2). Pali pamaloga nipakugawona makuga gekulungwakulungwa ga yinyama yakuwukulidwa yayawile kalakala. Ana yeleyi yikutendekwa mwacitema camtuli? Pakwendelecela kwenda pa luŵalalu, akuyiwona kuti yaumi yakulekanganalekangana yigamba kopoka mwitaka ndaŵi jimpepe.

Msele wa ndaŵi welewu mpela luŵala lwa mpila wakulosya yayatendekwaga kundanda kwa cilambo capasi mpaka mu ndaŵi jakusajikolanga kuti Cambrian explosion

Kopoka kwa yinyama yakulekanganalekangana kwa ndaŵi jimpepeku kukwatendekasya ŵasayansi ŵajinji kayicila cijiganyo cakala ca Darwin cakuti, yaumi yosope yatyocele kwa nangolo jumo. Mwambone, mu 2008, jwasayansi jwine lina lyakwe Stuart Newman, jwatagulile kusosekwa kwakola umboni wasambano wampaka ulosye cenene yakuti yaumi yagambile kusimanikwa mwangosi. Jwalakwe jwatite, “Tukusosekwa tulolesoni matala gaŵagakamulicisye masengo Darwin pakusaka kusala yayatendekwe kuti yaumi yicenje kutyocela ku yindu yine. Ngukulupilila kuti matala gelega gali gangasosekwa pangani ja cijiganyo ca kucenga kwa yaumi kwakukusatendekwa kwa ndaŵi jelewu.”³³

UMBONI WAŴAPATILE ŴASAYANSI USIMANIKWE NI YAKUSAWUSYA

Yakuwukulidwa yayawile kalakala yakusayilosya m’mabuku gane akusajambula mwakamulana ni kakonece kakwe — Ligongo cici m’mabuku gane kajambule ka yiwulili yeleyi kakusaŵa kakulekangana kakule kakwe?

Mwinani kumciji: mwayikuwonecela m’mabuku gane

Mwinani kumlyo: mwayikusosecela kuonecela

Nambi wuli pakwamba ya yindu yakuwukulidwa yayawile kalakala yakusakamulicisya masengo pakusaka kulosya kuti somba syacenjile nikuŵa mtundu wa mola, soni mola nikuŵa m’likuga lya yindu yakwaŵa, soni yakwaŵa nikuŵa yakonjesya? Ana kacenjeka kakusapeleka umboni usyesyene wakulosya yayatendekwe kuti yaumi yicenje? Kusala yisyene umboniwu usimanikwe ni yakusawusya yejinji panyuma pakuwuwungunya cenene.

Cakusawusya candanda cili cakuti, m’mabuku gejinji akusajambula mwakulemweceka yayikusatendekwa kuti yaumi yakwaŵa yicenje nikuŵa yakonjesya. Mmalo mwakwambula yakulandana msingu, akusajambula yaumi yine yekulungwa soni yine yamwana.

Cakusawusya caŵili nambosoni cekulungwa mnope cili cakuti, pangali umboni uliwose wakulosya kuti yaumi yili ya m’likuga limo. Ŵakuwungunya alinjile kuyindandalika m’makuga, nambo ayiweni kuti komboleka pakusapita yaka mamiliyoni kuti cindu cicenje nikuŵa cindu cacilendo. Pakusala ya ulewu wa ndaŵi wawaŵaga pasikati pa kucenga kwa yindu yakuwukulidwa yayawile kalakala, jwasayansi jwine lina lyakwe Henry Gee, jwaŵecete kuti, “Ulewu wa ndaŵi pa kucenga kwa yinduku ukusaŵa wekulungwa mnope mwamti yikusaŵa yakusawusya kusala mwakusimicisya kamulana kwakupali pasikati pa yaumi ya kalakala ni ya panopano.”³⁴ c

Pakusala ya yindu yakuwukulidwa yayawile kalakala yakutama m’mesi soni ya pa mkuli, Malcolm S. Gordon jwaŵecete kuti yakuwukulidwa yayawile kalakala yayisimanikwe yikusapeleka umboni panandi wakulosya kuti yaumi yatyocele kwa nangolo jumo. Jwalakwe jwatite, “Kombolekasoni kuti yaumi yakulekanganalekangana yayikusimanikwa apano ngayikusalosya kulandana mnope ni yaumi yayasimanikwaga kalakalako.” Jwajonjecesyesoni kuti, “Pangali litala lyakumanyililila yayikusatendekwa kuti mitunduji jicenje nikuŵa cindu cine, kapena mwacikusakulila, kapenasoni kamulana kulikose kwakupali pasikati pa yaumi yakala ni ya apanopano.”³⁵ d

Ciwulili cakulosya yakusati kamulana kwa mitundu jakulekanganalekangana ja yinyama

ANA MAFILIMU GAKUSALOSYA YAMTULI?

Ngani jine jajakopwece m’magasini ja National Geographic mu 2004, jalandenye yindu yakuwukulidwa yayawile kalakala ni “filimu jakusala ya cijiganyo cakuti yaumi yacenjile kutyocela ku yindu yine. Mu filimuji yiwulili 999 mwa yiwulili 1,000 yasoŵile ku malo gakucapicisya.”³⁶ Kwende tulole yakuyicisya ya cisyasyoci.

Filimu ja yiwulili ni yine mwa yipikica yayityocele ku filimu — Naga “yiwulili 95” ya yindu yakuwukulidwa yayawile kalakala yikusalosya kuti yinyama yangacenga nikuŵa cindu cacilendo, nambi ligongo cici ŵasayansi akusandandalika “yiwulili 5” yakusigalayo pakusaka kulosya kuti yikusacenga?

Awanicisye kuti asimene filimu jajikwete yiwulili 100, nambo filimuji pajapanganyidwaga jakwete yiwulili 100,000. Ana mpaka aŵecete yamtuli pakwamba yayiwuliliyi? Komboleka kuti mpaka akayicile panandi. Nambi wuli naga yiwulili 5 pa 100 yila ni yayikupeleka umboni wakulosya kuti fidiyoji jaliji jisyesyene, nambo yiwulili 95 yikusala ngani jine jakulekangana ni yeleyi. Ana mpaka luŵe lunda kusala kuti nganisyo syawo pakwamba ya filimuji sili sisyesyene ligongo lya yiwulili 5 yayiweni kuti yambone yila? Ana mpaka ayisunje yiwulili 5 mu ndandanda pakuyiwona kuti yikupeleka umboni wakwanila pa yakusakulupililaga wawojo? Ana nganiluŵa lunda kunda yiwulili 95 yila kuti yakamucisye kucenga mwakuganicisyamo?

Ana cisyasyo celeci cikulandana mwamtuli ni mwakusayiwonela ŵasayansi pangani ja yindu yakuwukulidwa yayawile kalakala? Kwa yaka yejinji, ŵakuwungunya nganamanyililaga kuti yindu yakuwukulidwa yayawile kalakala, yayili yiwulili 95 ya filimu jila, yalosyaga kuti mkupita kwa ndaŵi jelewu yaumi yikusacenga panandi mnope. Ligongo cici umboni wakusosekwa mnope mpela welewu ŵangawukamulicisya masengo? Jwakulemba mabuku jwine, lina lyakwe Richard Morris, jwaŵecete kuti, “Yikuwoneka kuti ŵasayansi ŵajigalile nganisyo syakuti yaumi yacengaga mwapanandipanandi soni ŵayikulupililaga mnope. Jemanjanji ŵatesile yeleyi atamose kuti ŵapatile maumboni gakulekangana ni yakusakulupililayo. Jemanjaji ŵacenjile muŵapikanilaga pakwamba ya yindu yakuwukulidwa yayawile kalakala pakusaka kwiticisya nganisyo syakuti yaumi yacenjile kutyocela ku yindu yine.”³⁷

Buku jine ja Henry Gee jikusasala kuti, “Songa jakuti yindu yakuwukulidwa yayawile kalakala yikusapeleka umboni wakuti yaumi yacenjile kutyocela ku yindu yine yakusasala ŵasayansi, yikwamba kulandana ni mundu jwakusagamila, mwamti yikusaŵa yakusekasya.”—In Search of Deep Time—Beyond the Fossil Record to a New History of Life, by Henry Gee, pp. 116-117

Ana ŵasayansi ŵa masiku agano akuŵeceta yamtuli? Ana kapena nombe nawo cajendelecele kuŵika yindu yakuwukulidwa yayawile kalakala mu ndandanda pakusaka kuti yipelece umboni wakusaka jemanjajo? Ana kapena catende yeleyi pakusaka kamulana ni nganisyo syasambano syasikundile ŵasayansi?e

Ana akuganisya wuli? Ana umboni wapi wawukukamulana ni yakuwungunya? Aganicisye yiwundo yosope yatutagulilene m’kabuku akano.

Selo jandanda jakwete yakutendekwa yejinji.
Yakuti selo japanganyidwe mwangosi yili yakayikasya.
DNA jajikusapeleka umanyilisi ku selo jajapanganyidwe mwakusimonjesya, jikusapeleka umboni wakuti pana mundu jwine jwalunda juŵajipanganyisye soni jili jakulekangana ni cakusunjila utenga cilicose campaka apanganye mundu.
Ŵakuwungunya ŵane alosisye kuti umi nganiwutyocela kwa nangolo jumo. Konjecesya pelepa, makuga gekulungwakulungwa ga yinyama gawonecele mwakusimonjesya mu yakuwukulidwa yayawile kalakala.

Panyuma pakuganicisya yiwundo yeleyi, ana akuganisya kuti pana umboni wuliwose wakupikanika wampaka ukamulane ni yajikusasala Baibulo yakuti yaumi yatesile kupanganyidwa? Ŵandu ŵajinji, akusasala mwakusimicisya kuti sayansi jikusasisyana mnope ni yajikusasala Baibulo pakwamba ya yindu yakupanganyidwa. Ana yeleyi yili yisyene? Ana Baibulo jikusasala yamtuli?

a Maloŵe ga sayansi gakuti phyla (Phylum, kwimila cindu cimo) gakusasala ya makuga ga yinyama yekulungwakulungwa yakulandana cilu. Litala limo lyakusakamulicisya masengo ŵasayansi pakusaka kuyilandanya kapena kuyilekanganya yaumi, lili kuyigaŵa m’makuga gakwana 7. Likuga lyandanda akusalikolanga kuti Kingdom, lyalili likuga lyekulungwa mnope. Kaneko pakusayika makuga gane gagali, phylum, class, order, family, genus, soni species. Kwende tuwanicisye ni haci. Haci akusajiŵika m’makuga aga: kingdom, Animalia; phylum, Chordata; class, Mammalia; order, Perissodactyla; family, Equidae; genus, Equus; species, Caballus.

b Amanyilile kuti ngani ja m’magasini ja New Scientist, soni maloŵe ga Bapteste ni Rose ngayikugopolela kuti jemanjaji akusasisya songa jakuti yaumi yatesile kucenga kutyocela ku yindu yine. Nambo songa jawo jaliji jakuti yaŵasasile Darwin kuti yaumi yosope yatyocele kwa nangolo jumo yili yangali maumboni. Nambo ŵasayansiŵa akwendelecelape kupata matala gane gakusimicisya kuti yaumi yatesile kucenga kutyocela ku yindu yine.

c Ngaŵa kuti Henry Gee jwasisyaga cijiganyo cakuti yaumi yacenjile kutyocela ku yindu yine. Nambo jwalakwe jwasakaga kulosya kuti nganituŵa tukombwele kulijiganya yosope yakwayana ni yindu yakuwukulidwa yayawile kalakala.

d Malcolm S. Gordon akusalimbikasya cijiganyo cakuti yaumi yacenjile kutyocela ku yindu yine.

e Mwambone, alole libokosi lyakuti “Ana Yisyene Kuti Ŵandu Ŵatyocele ku Cindu Cine?”

Ana yisyene kuti ŵandu ŵatyocele ku cindu cine?

Pakuŵalanga m’mabuku gakulekanganalekanga ngani syakwayana ni cijiganyo cakuti ŵandu ŵatyocele ku yindu yine, ndaŵi syejinji akusayiwona yiwulili ali ayijambwile. Mwambone yiwulili yakulosya cindu cili cijimi mwangajongoka cakuwoneka mpela lijani, kaneko ciwulilici cikulosya cindu cila cili mkugoloka mwapanandipanandi mpaka kwika pakwima cenene mpela mundu. Kajambule keleka soni ngani sya pa wayilesi ni m’manyusipepala syasikusasala kuti papatikene maumboni gane gakusimicisya yeleyi, yitendekasisye kuti ŵandu akoleje nganisyo syakuti mundu jwatyocele ku majani. Ana cikulupi celeci cikwete umboni wamacili? Kwende tulole yaŵecete ŵandu ŵakuwungunya panganiji.f

ANA UMBONI WA YINDU YAKUWUKULIDWA YAYAWILE KALAKALA UKULOSYA YAMTULI?

Ciwundo: Ca m’ma 1900, yindu yakuwukulidwa yayawile kalakala yaŵayikamulicisyaga masengo mpela umboni wakulosya kuti cijinganyo cakuti ŵandu soni majani yatyocele kwa nangolo jumo yagambaga gumbala tebulo jekulungwa. Kutandila pandaŵi jelejo, yindu yakuwukulidwayi yiŵele yili mkutupa. Masiku agano yinduyi mpaka yigumbale mu bogi ja sitima.³⁸ Yikalakasa yili yakusawusya kuyipata, soni mawupa gosope ga yinduyi nganigaŵa gasimanikwe kwene.³⁹

Ciwusyo: Ana kutupa kwa yindu yakuwukulidwa yayawile kalakala kutendekasisye kwanga ciwusyo ca ŵasayansi cakusala ya ndaŵi soni muyatendecele kuti ŵandu atyocele ku majani?

Kwanga: Iyayi, nganikutendekasya kwanga ciwusyoci. Pakusaka kuŵika m’makuga yindu yakuwukulidwa yayawile kalakala, jwasayansi jwine lina lyakwe Robin Derricourt jwa pa yunifesite ja New South Wales, ku Australia, jwalembile kuti, “Yikuwoneka mpela kuti ŵandu akamulene, nambo yisyesyene yakwe yili yakuti nganakamulane.”⁴⁰ Mu 2007, magasini jine jakolanjidwa kuti Nature, jakwete ngani jine jakusala ya maumboni gane gakwamba ya cijiganyo cakuti yaumi yosope yatyocele ku citela cimo cekulungwa. Jasasile kuti mpaka apano nganiyiŵe kumanyikwa ndaŵi jisyesyene soni muyatendecele kuti ŵandu atyocele ku majani.⁴¹ Mu 2002, jwasayansi jwine lina lyakwe Gyula Gyenis, jwa pa yunifesite ja Eötvös Loránd, ku Hungary, jwalembile kuti, “Ŵandu akwendelecelape kutagulilana yakwamba kuŵika m’makuga kwa yindu yakuwukulidwa yayawile kalakala soni akusaka kumanyilila kwayatyocele.” Jwalakwe jwasasile kuti yindu yakuwukulidwa yayawile kalakala yayisimanikwe apano ngayikutukamucisya kumanyilila cenene ndaŵi jisyesyene soni malo gakwe, kapena yayatendekwe kuti ŵandu atyocele ku majani.⁴²

YIMANYISYO YA “MAUMBONI GAGASOŴILE”

Ciwundo: Ndaŵi syejinji ŵakuwandisya ngani akusasala kuti papatikene “maumboni gagasoŵile.” Mwambone, mu 2009, kwasimanikwe umboni wine wakusala ya yindu yakuwukulidwa yayawile kalakala yele ŵasayansi ŵagambile kuyikolanga kuti Fossil Ida.⁴³ Ngani jine jasasile yejinji ya Fossil Ida. Ku United Kingdom (UK), mu nyusipepala jine ja The Guardian mwaliji mtwe wakuti, “Kuwungunya Kwapajika ‘Kukusoŵa Maumboni’ Pangani Jakuti Ŵandu Ŵatyocele ku Cindu Cine.”⁴⁴ Nambo pali pagambile kupita masiku gamnono, magasini jine ja ku UK jakolanjidwa kuti New Scientist, jasasile kuti, “Yindu yakuwukulidwa yayawile kalakala yayisimanikwe pacangakaŵapa nganiwuŵa umboni usyesyene wakulosya kuti mundu jwatyocele ku majani.”⁴⁵

Ciwusyo: Ligongo cici “umboni wasambanowu” wutendekasisye ŵa mawayilesi soni ŵa manyusipepala kola nawo lung’wanu mnope, nambo ali mkusala soni kuti yindu yejinji yatyocele ku “citela cimo cekulungwa ca umi”?

Kwanga: Pakusala ya ŵandu ŵakuwungunyaŵa, Robin Derricourt jwatumkolasile mu ndime sipite sila, jwasasile kuti, “Ŵakulongolela kuwungunyaku akusasaka gombelecesya umbone wa yindu yapatile pa ‘kuwungunya’ kwawo, pakusaka kupata mbiya kutyocela ku yiwanja yakulekanganalekangana, soni yeleyi yikusiyakamucisya kuti apakombole kulipilila ku malo kwakupulintila mabuku, ku mawayilesi, soni kulemba tungani twine.”⁴⁶

YIWULILI YAYIKUSAŴA M’MABUKU GAKALA YAKULOSYA ŴANDU ŴAKALA

Ciwundo: Yakwambula yayikusasimanikwa m’mabuku soni m’malo gakusunjila yindu yakala ya ŵandu, ndaŵi syejinji akusajambula ŵandu ŵakola ngope ni cilu capajika, soni umbo syejinji. Yakwambulayi, ndaŵi syejinji yikusalosya mundu jwakala jwakulandana cilu ca lijani lyele lyakusaliwanicisya kuti lili lyakulandana ni mwakusawonecela mundu.

Ciwusyo: Ana ŵasayansi mpaka apanganye yeleyi mwakulandana ndendende ni mwayikusawonecela yakuwukulidwa yayipatile?

Kwanga: Iyayi. Mu 2003, jwakuwungunya ya umi wa ŵandu jwine lina lyakwe Carl N. Stephan, jwa ku yunifesite ja Adelaide, ku Australia, jwalembile kuti, “Ngope sya ŵandu ŵandanda nganisiŵa sipanganyidwesoni nikuŵa sisyesyene.” Jwalakwe jwatite kutenda yeleyi pakujigalila mwakusawonecela ŵandu apano mpaka yiŵe yaunami.” Jwalakwe jwamalisye mwakuŵeceta kuti, “Kajambule kalikose ka ngope pakwambaga muŵawonecelaga ŵandu soni yinyama kali kangapikanika.”⁴⁷

ANA UKULU WA UTUTU UKUSALOSYA LUNDA LWA CINDUCO

Ciwundo: Ŵasayansi akusanonyela kulola ukulu wa majani gakala kuti amanyilile naga gali m’likuga lya majani gagasigele panandi kuti gaŵe ŵandu.

Ciwusyo: Ana ukulu wa ututu ni wawukusapeleka umboni wakuti cindu cana lunda kapane iyayi ?

Kwanga: Iyayi. Likuga line lyakuwungunya lyalyakamulicisye masengo ukulu wa ututu pakusaka kumanyilila kuti ana ni yaumi yapi yampaka ayilandanye ni ŵandu, lyatite kutenda yeleyi kuli kulilambusya.⁴⁸ Ligongo cici likugali lyaŵecete yeleyi? Aganicisye maloŵe gajaŵecete magasini jine ja Scientific American Mind ja 2008. Magasiniji jatite, “Ŵasayansi akulepela kupata kamulana kwakupali pasikati pa ŵandu ni yinyama pangani ja ukulu wa ututu ni lunda lwakwe. Nambo jemanjaji akombwele kupata kulekangana kwakupali pasikati pa lunda ni mbali sine syasikusasimanikwa mu ututu kulekapo mbali jajikusakamucisya ŵandu kombola kuŵeceta.”⁴⁹

Ana akuganisya wuli? Ŵasayansi akukamulicisya masengo ukulu wa ututu pakujigalila yakuwukulidwa kuŵa umboni wakuti ŵandu ŵatyocele ku majani. Nambope akusamanyilila kuti pangali umboni wakulosya kamulana kwakupali pasikati pa ukulu wa ututu wa ŵandu ni majani soni kaganisye kawo. Ana jemanjaji akuŵeceta yeleyi pakusaka kuti uŵe umboni pa cijiganyo cawoci? Nambi ligongo cici ŵakuwungunyaŵa ndaŵi syosope akusalekangana nganisyo pa yindu yakuwukulidwa yayawile kalakala kuti yiŵe umboni wakulosya kuti ŵandu ŵatyocele ku citela cimo cekulungwa? Ana mpaka tujile kuti yakuwukulidwa yakuyikamulicisya masengo pakulijiganya gali majani gele apano kwangali?

Nambi wuli pakwamba yakuwukulidwa yakuwoneka mpela majani gakala yakusati yili umboni wakuti ŵandu ŵatyocele ku majani? Ŵakuwungunyaŵa, apano atandite kucenga mwakusayiwonela yakuwukulidwayi ni muŵayiwonelaga kala. Mu 2009, jwasayansi jwine lina lyakwe Milford H. Wolpoff jwa pa yunifesite ja Michigan jwalembile m’magasini jine kuti, “Yindu yakuwoneka mpela majaniyi, komboleka kuti waliji mtundu wa ŵandu ŵasyesyene.”⁵⁰

Ŵakuwungunya ŵakuwona mtima akusamanyilila kuti yindu mpela kulinonyela, mbiya soni kamulicisya masengo ŵakuwandisya ngani ni yayikutendekasya kuti cijiganyo cakuti ŵandu ŵatyocele ku majani ciŵeje mpela cisyesyene. Ana wawojo ali ŵakusacilila kuti akulupilileje maumboni gelega?

f Amanyilile ayi: Ŵakuwungunya wosope ŵatwakolasile m’kabokosi akano ngakusakulupilila yajikusasala Baibulo pa ngani ja yakupanganya. Wosope akusakulupilila cijiganyo cakuti yaumi yatesile kucenga kutyocela ku yindu yine.

ANA PA CIWULILIPA CILEMWECEKWE CICI?

Yiwulili yine mpela yeleyi akusayijambula mwakamulana ni nganisyo syakulemweceka sya ŵakuwungunya soni ŵandu ŵakwambula yindu, nambo ngayikusaŵa yisyesyene yakwe.⁵¹
Akusajambula yiwulili pakujigalila mawupa ga gangakwanila ga yikalakasa soni meno gamnono gapatile. Yikalakasa yili yakusawusya kuyipata, soni mawupa gosope ga yinduyi nganigaŵa gasimanikwe kwene.
Pana ungakamulana pasikati pa ŵandu ŵakuwungunya pakwamba mwampaka ayiŵicile yindu yakuwukulidwa yaumi yakulekanganalekangana m’makuga gakwe.
Ŵakwambula nganaŵa akombwele kwambula ngope ni mtundu wa cilu, soni umbo sya yaumi yayapali kalako nambo yakuti apano kwangali.
Ŵasayansi akusandandalika yaumi kutyocela pa lijani kwika pa mundu, pakujigalila ukulu wa ututu wa ŵandu. Jemanjaji akusatenda yeleyi paganisya kuti ukulu wa ututu ukusapeleka umboni wakwanila wakuti yaumi yacenjile kutyocela ku yindu yine.