CIWUSYO 3
Ana Umanyilisi Wa Kapanganyidwe Ka Yindu Ya Umi Watyocele Kwapi?
Ligongo cici wawojo akuwoneka m’yoyo? Ana cici cacikusatendekasya meso gawo, umbo syawo, soni cilu cawo kuti yiwoneceje m’yoyo? Nambi ana cici cacikusatendekasya kuti ŵane aŵe ŵalewu, ŵane ŵajipi kapena kuti alandane ni acinangolo ŵawo? Nambi ana cici cacikusatendekasya kuti kumbesi kwa yala yawo kuŵe kwakoloŵa nambo penani pakwe paŵe cikalaŵesa?
Mu ndaŵi ja Charles Darwin, kwanga kwa yiwusyo mpela yeleyi kwaliji kwangamanyika. Jwalakwe jwatendaga lung’wanu ni yayikusatendekwa kuti mwanace ŵalandeje acinangolo ŵakwe. Nambope jwamanyililaga panandi ya malamusi gagakusatendekasya kuti yaumi yiwoneceje soni yilandaneje ni acinangolo ŵawo. Nambosoni nganijumanyililaga yayikusatendekwa mkati mwa selo kuti yeleyi yitendekwe. Nambope ŵasayansi aŵele ali mkuwungunya kwa yaka yejinji pakwamba yayikusatendekwa mu selo kuti ŵandu ŵalandeje acinangolo ŵawo. Ŵasayansiŵa aŵele ali mkulijiganyasoni ya malamusi gagakusimanikwa mumolekiyu jakusimonjesya jakolanjidwa kuti DNA (deoxyribonucleic acid). Nambo ciwusyo cakusosekwa ni cakuti, Ana umanyilisi wa kapanganyidwe ka yindu ya umi watyocele kwapi?
Ana ŵasayansi ŵajinji akusaŵeceta yamtuli? Ŵasayansi ŵajinji akusaganisya kuti DNA soni malamusi gakwe yagambile kupagwa mwangosi yaka mamiliyoni yipiteyo. Jemanjaji akusati kawonece soni mwajikusakamulilaga masengo molekiyuji pakujigala kapena kutumisya yindu, yangalosya umboni wuliwose wakuti pana juŵajipanganyisye.17
Ana Baibulo jikusasala yamtuli? Baibulo jikusaŵeceta kuti kapanganye ka yiŵalo yetu soni ndaŵi jakupanganyikwa kwa yiŵaloyo yalembedwe m’buku jakuwanicisya jakutyocela kwa Mlungu. Alole yaŵasalilidwe Mwenye Daudi kuti alembe pa nganiji. Jwalakwe jwatite, “Meso gawo gambweni ndili m’citumbo, yiŵalo yangu yosope yalembedwe m’buku jawo, ŵalembilesoni masiku giyapanganyikwe, nambo paliji pangali ciŵalo atamose cimpepe cacaliji cipanganyidwe.”—Salimo 139:16.
Ana maumboni galosisye yamtuli panganiji? Naga cikulupi cakuti yaumi yatesile kucenga kutyocela ku yindu yine cili cisyesyene, nikuti pakusosekwa kuŵa maumboni gakulosya kuti DNA jagambile kupagwa mwangosi. Naga Baibulo jikusasala yisyene, nikutisoni DNA jikusosekwa kulosya maumboni gamacili gakuti jatesile kupanganyidwa.
Ngani ja DNA jili jangasawusya soni jakutesya lung’wanu naga tukujisala mwangasawusya. Sambano kwende tuwanicisye kuti tukwawula kukulola mkati mwa selo. Pandaŵi ajino tukalole selo ja mundu. Awanicisye kuti apite kukulola malo gakusunjila yindu yakala ni cakulinga cakuti akalole mwajikusakamulila masengo selo ja mundu. Malo gelega ŵagataŵile mwakulandana ni mwajikusawonecela selo ja mundu ali ajikusisye maulendo 13 miliyoni. Ukulu wa maloga ukulandana ni luŵala lwekulungwa lwakuputila mpila lwampaka akwane kutamamo ŵandu ciŵandika 70,000.
Pajinjile mkati mwakusunjila yindumu, akusimonga mnope pakulolecesya yiŵatite pakataŵe kakwe. Capasikati pakwe pana nyukiliyasi, jele ulewu wakwe mpaka ulandane ni nyumba 20 syakusajikana. Kaneko akuŵandicila kuti alolecesye cenene.
A “pagonile lunda mnope”—Kalonje ka DNA: Kalonje ka DNA mu nyukiliyasi kakusalosya kuti pagonile lunda mnope soni yili yakulandana ni kulonga lukonji lwa makilomita 40 mu kampila ka tenesi
Kaneko akwinjila mkati mwa nyukiliyasi ni akulola kuti mwana yindu 46 yakolanjidwa kuti makolomosomu (chromosomes). Ayiŵisile yiŵiliyiŵili, nambo yili yakulekangana m’cilewu. Nambo yaŵandikene nayo wawojo, ulewu wakwe mpaka tuwulandanye ni nyumba 12 syakusajikana (1). Kolomosomu jilijose jikwete malo gane gaganda pasikati, nambo ukulu wakwe mpela lipata lya citela. Akulolasoni kuti kolomosomu jakuwanicisyaji jisyenjeleledwe ni ngonji syakulekanganalekangana. Pakujiŵandicila, akulolasoni kuti lukonji lulilose lukwete tumisele. Nambo m’tumiselemu mwanasoni tumisele twine twatujimi (2). Ana tumisele twatujimitu tuli mabuku? Iyayi, nambo sili ngonji sya kusa kwa kolomosomu syasikuwoneka cenene m’tumisele tweŵandikane. Kaneko akuwuta lumo mwa ngonjisi, ni lugopoka. Akusimonga mnope kuti lukonjilu lupanganyidwe ni tuyindu twamwanamwana twepotane mpela masipuling’i (3), nambosoni twesyenganye mwadongosolo. Mkatikati mwa masipuling’iga mwana cindu celewu cakuwoneka mpela lukonji. Ana cindu celeci cili cici?
MWAJIKUSAWONECELA MOLEKIYU JAKUTESYA LUNG’WANU
Kwende tugambe kujikolanga kolomosumu jakuwanicisyaji kuti lukonji, soni kajimbale kakwe kali masentimita 2.6. Lukonjilu alusyengenye mu cakulunjila ulusi (4), yayikusakamucisya kuti yakulunjila ulusiyi yipanganye masipuling’i. Masipuling’iga gakusalumbikana mwakuŵandikana kuti gaŵe pampepe. Cikwangwani cikusala kuti lukonjilu lwasyenganyidwe mwalunda mnope. Naga ali alusyenjekwile lukonjilu kwikana pambesi, mpaka lukwane kusyungulila hafu ja cilambo capasi.a
Buku jinesoni ja sayansi, jasasile kuti kalonje ka lukonjilu mu nyukiliyasi kakulosya kuti “pagonile lunda mnope.”18 Sambano, ana kulonganya mwalunda kweleku kwagambile kutendekwa mwangosi? Tuwanicisye kuti malo gakusunjila yinduga akusumicisyamo yindu mamiliyoni gejinji soni ayiŵisile mwadongosolo kuti mundu akombole kupata cindu cakucisaka mwangasawusya, ana mpaka ajile kuti yeleyi yagambile kutendekwa yisyenepe? Iyayi ngakomboleka. Nambo yindu yayikusaŵicidwa mu nyukiliyasi yikusaŵicidwa cenene mnope kulekangana ni mwampaka yiŵicidwile mu malo gakusunjila yinduga.
Mmalo gakusunjila yinduga, mwana cikwangwani cakwasalila kuti mpaka ajigale lukonjilo m’miyala mwawo kuti alulolecesye cenene (5). Pakulujendesya m’miyala mwawo, akuluwona kuti nganiluŵa lukonji wamba. Akuyiwona kuti lukonjilu lupanganyidwe ni ngonji siŵili syesyengane. Pasikati pa ngonjisi pana tutela twejinji twatulumbikenye ni ngonjisi, nambo atuŵisile mundondomeko jakulandana. Lukonjilu lukuwoneka mpela makwelelo gepotane mpela mwajikusawonecela sipuling’i (6). Kaneko akumanyilila kuti cakamwile m’miyala mwawoco cili molekiyu ja DNA, cimo mwa yindu yakusimonjesya mnope paumi.
Molekiyu jimo ja DNA, jajikulunjidwe cenene mu cakulunjila ulusi ni yindu yine yakamucisya kuti yiŵe jelumbikane cenene, jikusapanganya kolomosomu. Yakupondela ya makwelelo akusayikolanga kuti base pairs (7). Ana yikusakamula masengo gamtuli? Kwende tukunde kuti cikwangwani cila citusalile masengo ga yakupondelayi.
CINDU CAPENANI MNOPE CACIKUSASUNGA UTENGA
Cikwangwanici cikusala kuti mundu mpaka akombole kupikanicisya cenene mwajikusakamulila masengo DNA, naga candanda akumanyilila mwayikusakamulila masengo yakupondela ya makwelelo. Awanicisye kuti makweleloga gakatice pasikati mu yakupondela yila kutandila kundanda mpaka kumbesi. Mbali jilijose jisigalile ni yakupondela. Yakupondelayi yikwete mbali mcece, mwamti ŵasayansi akusasikolanga kuti A, T, G, ni C. Ŵasayansi ŵasimonjile paŵamanyilile kuti kajalane ka yilemboyi ni kakakusalosyasoni muciwujendele utenga.
M’yaka ya m’ma 1800, mundu jwine jwatandisye pulogalamu jajakamucisyaga ŵandu kuti apakomboleje kutumicisyana mautenga pa telegalamu. Pologalamuji jakwete “yilembo” yiŵilipe, kadondo (.) ni kamsela (-). Nambo yilemboyi ŵayikamulicisyaga masengo pa kulemba maloŵe gejinji. Nombe najo DNA jikwete yilembo mcece,—A, T, G, soni C—Yilemboyi yikusapanganya “maloŵe” gakolanjidwa kuti makodoni (codons). Makodoni gelega gakusapanganya “ndime” syakolanjidwa kuti majini (genes), soni jini jilijose jikusakola yilembo ciŵandika 27,000. Majiniga nambosoni tuyindu twatulewu twatukusaŵa pasikati pakwe ali ayiŵisile malo gamo yikusapanganya ngani, jajili makolomosomu. Pakusasosekwa makolomosomu 23 kuti gapanganye buku jimo kapena kuti jinomu (genome) jampaka tujilandanye ni umanyilisi wosope wakwanila kupanganyila cindu caumi.b
Jinomu mpaka jiŵe cibuku cekulungwa. Ana cibukuci mpaka cijigale utenga wejinji mwamtuli? Mpaka pasosekwe tumasitepe twa makwelelo ga mu DNA twakwanila ciŵandika 3 biliyoni kuti tupanganye jinomu ja mundu.19 Aganicisye mwajikusaŵela buku jekulungwa jakuwungunyila ngani jele jipanganyidwe ni tumabuku twa mapeji gakupunda 1,000. Mwakulekangana ni buku jeleji, jinomuji mpaka jigumbale m’tumabuku twakwana 428. Yeleyi yikulosya kuti umanyilisi wa selo jimo mpaka ugumbale m’tumabuku twakwana 856. Naga ali ŵaŵendile kuti akopele jinomuji m’buku, mpaka gaŵe masengo gekulungwa mnope gampaka agakamule kwa yaka ciŵandika 80 mwangajigala ndaŵi jakuti akapumule.
Kusala yisyene, kamula masengo mpela gelega mpaka kuŵe kwakupesya mnope. Nambosoni mpaka yiŵe yakusawusya mnope kuti wawojo ajinjisye umanyilisi wakopile wula m’maselo gakwana 100 tililiyoni gagakusimanikwa m’cilu mwawo. Kusala yisyene, nganituŵa tukombwele kuwuminya utengawu kuti ukwane mu selo.
Mticala jwine jwa ku yunifesite jakwiganya ya sayansi jwasasile kuti, “DNA jakwana 1 galamu ali ajijumwisye, mpaka jisunje mautenga gejinji gampaka gagumbale m’ma disiki gakwana 1 tililiyoni.”20 Ana yeleyi yikugopolela cici? Tukumbucile kuti, DNA jikwete umanyilisi wakusala mwampaka cipanganyidwile cilu ca mundu. Selo jilijose jikwete malamusi gakwe. DNA jakwana mu supuni jimo jamwana komboleka kupanganyila ŵandu ŵakwana 7 biliyoni ŵali pa cilambo capasi maulendo 350. Nikuti mpaka pasosekwe DNA jamnono mnope jakupanganyila ŵandu 7 biliyonipe.21
ANA YISYENE KUTI PANGALI ŴAŴAJIPANGANYISYE?
Galamu jimo ja DNA jikusajigala utenga wejinji wampaka ukwane mu ma disiki matililiyoni gejinji
Atamose kuti ŵandu mpaka apanganye tuyindu twakusunjilamo mautenga twamwana mnope, nambo nganaŵa apanganyisye cindu cakulandana ni DNA. Yeleyi mpaka tuyilandanye ni mwajiŵelele disiki. Kwende tuganicisye ayi. Wosope tukumanyilila mwajikusawonecela disiki nambosoni kuti japanganyidwe mwalunda. Tukusalola umboni wakupikanika wakuti kwana ŵandu ŵalunda ŵaŵajipanganyisye. Nambi wuli naga disikijo jili jigumbele ni umanyilisi wakamucisya kupanganyila soni kulinganya macini gagakwete yakutendekwa yejinji? Nambo yindu yeleyi nganiyiŵa yitendekasisye kuti disikijo jicenje kasitope kapena ukulu wakwe. Yeleyi ni yayili yakusosekwa mnope pa disikijo. Ana yindu yayili mu disikiyi ngayikwatendekasya ganisya kuti pana mundu jwine jwalunda juwayilembile? Ana yindu yeleyi mpaka yililembe jika?
Nganiyiŵa yikombolece DNA kujilandanya ni disiki kapena buku. Buku jine jakusala ya umanyilisi wa mu DNA jatite, “Nganisyo syakuti jinomu jili mpela buku nganisiŵa adisi. Yili yisyene kwabasi. Buku jikusakolaga umanyilisi . . . Ni mwajiŵelelesoni jinomu. Jinomu jili buku jalunda, ligongo jikusakombola kulikopela soni kuliŵalanga jika.”22 Yeleyi yikututendekasya kuti tutagulilane mbali jine jakusosekwa mnope ja DNA.
DNA JIKUSAKAMULA MASENGO MPELA MACINI
Pali m’malo gakusunjila yindu mula, akusaka amanyilile naga mu nyukiliyasi mukusatendekwa masengo galigose. Kaneko akugawona malo gane. Penani pa libokosi lya ligalasi lyalikwete ciwanicisyo ca DNA cakuwoneka mpela lukonji, pana maloŵe gakuti “Atowanye Libatanili Kuti Amanyilile Yayikusatendekwa.” Patowanyisye libatanilyo, akupikana mundu ali mkuŵeceta kuti, “DNA jikusakamula masengo m’matala gaŵili gakusosekwa mnope. Litala lyandanda lili kupanganya ma DNA gane. DNA jilijose jajipanganyidwejo jikusosekwa jilandane ni DNA jandanda kuti selo jacijipagwe jikole umanyilisi uwowo. Kwende tulole mwayikusakombolecela yeleyi.”
Mbali jine ja libokosi lila pana mlango, wele akugawona macini gakutesya lung’wanu gagakwete yakutendekwa yejinji gali mkwinjila. Maciniga gali gelumbikanye ni macini gajakwe. Maciniga galipwatikenye jika ku DNA ni gakutanda kwenda yalumo mwakusyungulila DNA mpela mwajikusatendela sitima pajikwenda mu njanji. Maciniga gakwenda panandipanandi ni cakulinga cakuti wawojo akomboleje kugawona cenene. Soni akulola kuti kunyuma kwakwe kwana ngonji siŵili sya DNA m’malo mwa lukonji lumo.
Akumpikanasoni mundu jula ali mkuŵeceta kuti, “Yeleyi ni yajikusatenda DNA pajikupanganya jijakwe. Kakuga ka ma molekiyu ga ensayimu (enzymes) gakusajenda mu DNA. Candanda gakusajigaŵa paŵili kaneko gakusakamulicisyaga masengo lukonji lulilose kuti gapanganyicisye lukonji lwasambano. Nganiyiŵa yikombolece kwalosya mwasikusakamulilaga masengo mbali syosope. Mwambone mwayikusatendecela kuti tuyida twine twatukusawutuka pasogolo pa maciniga tukateje mbali jimo ja DNA kuti mbaliji jilisyenganye cenene soni kuti jikalikolekanyakolekanya. Nganiyiŵa yikombolecesoni kwalosya yagakusatendaga maciniga mwakuwilisyawilisya pakusaka kusimicisya kuti DNA jipanganyidwe mwakuŵajilwa. Naga gapatile yakulemweceka gakusalinganya mwakusimonjesya mnope.”—Alole ciwulili cacili pa peji 16 ni 17.
Mundu jula akwendelecela kuŵeceta kuti, “Yampaka twalosye apano yili kawutuce kakwe. Komboleka kuti agaweni mwagakuwutucila maciniga. Ensayimu jisyesyenejo jikusawutuka mu kamsewu ka DNA mu masitepe ciŵandika 100 ga makwelelo pa sekondi jilijose.23 Yikaŵe kuti kamsewu ka DNA kali kekulungwa mpela msewu wa sitima japamkuli, nikuti maciniga gakawutukaga makilomita 80 pa awala jilijose. Nambo m’bakiteliya, tumacinitu mpaka tuwutuce makilomita 800 pa awala jilijose. Mumaselo ga mundu, tumacini twejinji tukusajawula m’malo gakulekanganalekangana kukamula masengo mu ‘kamsewu’ ka DNA. Ma ensayimu gelega gakusakopa utenga wosope wa mu jinomu kwa maawala 8 basi.”24 (Alole libokosi lyakuti, “Molekiyu Jampaka Jiŵalanjidwe Soni Kujikopela,” pa peji 20.)
“MWAKUSAJIŴALANJILA” DNA
Kombolekasoni kuti akugawona macini gagakupanganya DNA kuti gakwenda panandipanandi, kaneko akugawonasoni macini gane. Gelega gakwendasoni panandipanandi mu DNA kulekangana ni gane gala. Kaneko akuluwona lukonji lwa DNA luli mkwinjila kumbesi kwa macini soni ni kopocela mbali jine ja maciniga. Nambo lukonjilo ngalukucenga palipose. Kaneko akuluwona lukonji lwine lwasambano luli mkopocela mbali jine ja macinigo mpela kamcila. Ni akuliwusya kuti, ana pelepa cikutendekwa cici?
Mundu jula akwendelecelape kuŵeceta kuti, “Masengo gaŵili ga DNA gali kopela. DNA jangakopoka mu nyukiliyasi gagali malo gakwe gambone. Ni ana yikusakomboleka wuli kuti majini (genes) gagakusapeleka malamusi ga kapanganye ka mapulotini gosope ga m’cilu mwetu, gaŵalanjidwe ni kugakamulicisya masengo? Ensayimu jikusapata malo mu DNA. Pamaloga majini ni cikamucisyo ca ma kemikolo gakutyocela kusa kwa nyukiliyasi, gakusatanda kamula masengo gakwe. Ensayimuji jikusakamulicisya masengo molekiyu jakolanjikwa kuti RNA (ribonucleic acid) kuti jipanganye majini gajakwe. RNA jikusawoneka mpela lukonji lwa DNA, nambo yili yindu yiŵili yelekangane. Masengo ga RNA gali kujigala utenga wawuli m’majini. RNA jikusajigala utenga pajili mu ensayimu, kaneko jikusakopoka mu nyukiliyasi ni kwawula ku jimo mwa malibosomu. M’malibosomu ni mwakusakamulicisya masengo utengawu pakupanganya mapulotini.”
Payiweni yindu yayitendekwe mmalo gakusunjila yinduga, akusimonga mnope. Akusimonga ni muŵataŵile malogo soni lunda lwa ŵandu ŵaŵapanganyisye macini gakwe. Nambi wuli naga macini gosope ga pa malopa gatandite kamula masengo pampepe pakusaka kulosya masengo masawusande gejinji gagakusatendekwa mu selo ja mundu pandaŵi jimo? Yeleyitu mpaka yiŵe yakutesya lung’wanu kuyiwona.
Kaneko akumanyilila kuti, masengo gosope gagaweni gagakutendekwa ni tumacini twamwanamwana twakola yakutendekwa yejinji, ni yayikutendekwa m’cilu mwawo pandaŵi ajino m’maselo gawo gakwana 100 tililiyoni. DNA jawo jikuŵalajidwa soni jikupeleka malamusi ga kapanganye ka masawusande gejinji ga mapulotini gakulekanganalekangana gagapanganyise cilu cawo. Apano DNA jawo jikukopedwa soni kujilola naga nganijikola yakulemweceka yiliyose ni cakulinga cakuti jipelece utenga wasambano ku selo jilijose jajigambile kupanganyidwa.
LIGONGO CICI MAUMBONI GELEGA GALI GAKUSOSEKWA?
Tuliwusyesoni kuti, ‘Ana umanyilisi wa kapanganyidwe ka yindu yaumi watyocele kwapi?’ Baibulo jikusati buku jeleji (DNA) soni yakulemba yakwe yalembedwe ni Mlungu. Ana yeleyi mpaka tujile kuti yili yacikala soni yangakamulana ni sayansi?
Aganicisye ayi: Ana ŵandu mpaka ataŵe malo gakusunjila yindu gakulandana ni gatutagulilene mu ngani ajino? Jemanjaji mpaka asimane ni yakusawusya naga ali alinjile. Yejinji yakwamba jinomu ja mundu soni yajikusatenda pakamula masengo, yili yakusawusya kuyipikanicisya mpaka apano. Ŵasayansi akulingalingape kuwungunya kwagakusasimanikwa majini gosope soni mwagakusakamulila masengo. Majini gakusapanganyikwa ni mbali jamwana ja lukonji lwa DNA. Nambi wuli pakwamba ya mbali syosope syangali majini? Ŵasayansi ŵasikolasile mbali syelesi kuti mbali sya DNA syangali masengo, nambo pacangakaŵapa acenjile muŵasiwonelaga. Mbali syelesi sikusalamulila kakamule masengo ka majini, soni pakulecela pakwe. Atamose kuti ŵasayansi ali alinjilile kupanganya DNA, soni macini gagakusakamula masengo pakupanganya DNA jine soni kujilola naga jili cenene, nambo ana mpaka ajipanganye kuti jikamuleje masengo mpela mwajikusakamulila masengo DNA jisyesyenejo?
Jwasayansi jwine jwakumanyika mnope lina lyakwe Richard Feynman, ali asigele panandi kuwa, jwalembile maloŵe pa bolodi gakuti, “Canganimba ngombwele kupanganya, nikuti ngangucipikanicisya.”25 Yaŵaŵecete jwasayansiju yalosisye kulinondiya soni yili yisyene pakulola mwajiŵelele DNA. Ŵasayansi nganaŵa akombwele kupanganya DNA jakola macini gagakusakamucisya kuti jikomboleje kupanganya jijakwe soni macini gakwambula ni kusunga yindu. DNA nganaŵa ajipikanicisye. Nambope, ŵasayansi ŵane akusakulupilila kuti akumanyilila kuti yaumi yosope yapali mwangosi. Ana maumboni gatutagulile mungani ajino gakukamulana ni cijiganyo cakuti yaumi yapali mwangosi?
Acalume ŵane ŵalijiganye asasile kuti maumboni gelega gakusala ya yindu yine. Mwambone, jwasayansi jwine, Francis Crick juŵaliji m’likuga lya ŵandu ŵaŵakopocele yakuti DNA jikwete mbali siŵili syakuwoneka mpela makwelelo, jwasasile kuti molekiyu ja DNA jili jakusimonjesya mwamti nganijiŵa jisimanikwe mwangosi. Jwalakwe jwasasilesoni kuti komboleka kuti caumi cine cakwe calunda catumisye DNA pacilambo capasi kuti jikamucisye kutanda kwa umi.26
Pacangakaŵapa jwasayansi jwine lina lyakwe Antony Flew, jwaŵele ali mkulimbikasya cijiganyo cakuti kwangali Mlungu kwa yaka 50, jwacenjile muŵayiwonelaga yindu. Jwalakwe ali akwete yaka 81, jwatandite kulupilila kuti cindu cine ca lunda cakamwile masengo gakupanganya umi pacilambopa. Ligongo cici jwasayansiju jwatandite ganisya m’litala lyeleli? Ligongo lyakuti jwalijiganyisye ya DNA. Ali am’wusisye naga nganisyo syasambanosi ngasitendekasya ŵasayansi ŵane kumsisya, jwalakwe jwajanjile kuti, “Mpaka yiŵe yakutesya canasa kwa jemanjajo. Pa umi wosope mbele ndili mkukuya yiwundo yayikwete maumboni, mwangajigalila kuti maumbonigo gakulosya yamtuli.”27
Ana akuganisya wuli? Ana maumboni gosopega gakutulongolela kwapi? Awanicisye kuti mkati mwa fakitale mwana cipinda cine cacikwete kompyuta. Kompyutaji jikwete pologalamu jajikutendekasya kuti masengo gosope gagakutendekwa mu fakitalemu gajendeje cenene. Nambo cakutesya lung’wanu ni cakuti pologalamuji ni jajikusapeleka malamusi gakupanganyicisya macini gane, soni kugalinganya pagajonasice. Soni pologalamuji jikusakombola kulipanganya jisyenepe soni kulola naga yosope yili cenene. Ana wawojo panyuma pakulola yeleyi mpaka asale yamtuli? Ana mpaka ajile kuti kompyutaji soni pologalamu jakwe yagambile kusimanikwa mwangosi kapena pana mundu jwine jwalunda juŵayipanganyisye? Kusala yisyene, pelepatu maumboni gakuliŵecetela gasyene.
a Buku jine jajikusasala ya sayansi jikusasala kuti kulinga kulonga lukonjilu mu nyukiliyasi yili yakulandana ni kulinga kulonga lukonji lwamakilomita 40 mwadongosolo mnope mu kampila kamwana ka tenesi.—Molecular Biology of the Cell.
b Selo jilijose jikwete majinomu gaŵili, jilijose jakola makolomosomu 23, gosope pampepe gakusaŵaga 46.