Ua itea mai ia ˈu te hoê taoˈa maitai aˈe i te auro
FAATIAHIA E CHARLES MYLTON
I te hoê mahana, ua parau Papa e: “E tono anaˈe ia Charlie i Marite i reira hoi te moni e tupu ai i nia i te mau tumu raau. E nehenehe e noaa mai te tahi ia ˈna e hapono mai ai na tatou!”
OIA mau, te manaˈo ra te taata e mea hamanihia te mau purumu i Marite i te auro. Mea fifi roa te oraraa i Europa hitia o te râ i taua tau ra. E fare faaapu nainai ta to ˈu mau metua e te faaamu ra raua i te tahi mau puaatoro e te tahi mau moa. Aita ta matou e uira aore ra e tuio pape i roto i te fare. Aita atoa râ ta te mau taata atoa na pihai iho.
Ua fanauhia vau i Hoszowczyk i te 1 no Tenuare 1893, fatata a 106 matahiti aˈenei. Tei roto to matou oire rii ia Galicie, te hoê tuhaa fenua no te hau emepera Auteteria e Honederia no taua tau ra. I teie nei, te vai ra Hoszowczyk i Polonia hitia o te râ, e ere i te mea atea roa ia Slovaquie e ia Ukraine. Mea fifi roa te tau toetoe i ǒ e mea hohonu te hiona. Fatata i te hituraa o to ˈu matahiti, e haere au hoê afa kilometera i te anavai e ma te hoê tâpû repo, e ô vau i te hoê apoo i roto i te pape paari no te taipu i te pape. E amo vau i te reira i te fare e e faaohipa Mama i te reira no te tunu i te maa e no te tamâraa. E papuˈa oia i te ahu i roto i te anavai, ma te faaohipa i te mau tâpû pape paari rahi roa ˈˈe ei iri papuˈaraa.
I Hoszowczyk, aita e fare haapiiraa, ua haapii râ vau i te paraparau i te mau reo Polonia, Rusia, Slovaquie e Ukraine. Ua paari au i roto i te haapaoraa Orthodoxe Heleni, e ua tavini au ei tamarii tauturu pureraa. Noa ˈtu râ e matahiti apî roa to ˈu, ua huru ê roa vau i te mau perepitero e parau ra eiaha matou ia amu i te inaˈi i te Mahana pae area o ratou râ, e amu ïa.
Ua hoˈi mai te tahi o to matou mau hoa mai ta ratou raveraa ohipa i te mau Hau Amui no Marite e te moni no te haamau i to ratou mau fare e no te hoo mai i te mau matini no te fare faaapu. Na te reira i turai ia Papa ia parau e tono ia ˈu i Marite e te tahi feia tapiri e opua ra i te tahi atu â tere i ǒ. I te matahiti 1907 ra ïa teie i te 14raa o to ˈu matahiti.
Moemoe roa i Marite
Aita i maoro tei nia vau i te hoê pahi, e i roto e piti hebedoma, ua tapae matou i te tahi pae mai o te Ataranitita. I taua tau ra, e 20 dala Marite ta outou e tia ˈi, aita anaˈe, e faahoˈi ratou ia outou i to outou fenua. Te vai ra ta ˈu hoê moni ario e 20 dala Marite, e mea na reira to ˈu riroraa ei hoê o te mau mirioni taata i haere na roto atu i te motu no Ellis, i New York, te uputa o Marite. Aita iho â ïa te moni e tupu ra i nia i te mau tumu raau, e aita te mau purumu i hamanihia i te auro. Oia mau, aita te rahiraa i hamani-noa ˈˈe-hia!
Ua tauma matou i nia i te hoê pereoo auahi e haere ra i Johnstown, i Pennsylvanie. Ua haere aˈena te taata ta ˈu e apee ra, i ǒ e ua ite oia i te hoê fare fetii tarahu e nehenehe ta ˈu e faaea i reira. To ˈu hinaaro, ia ite mai ïa vau i to ˈu tuahine paari aˈe e faaea ra i Jerome, i Pennsylvanie, e 25 kilometera noa i te atea i to ˈu iteraa i muri iho. Teie râ, te parau noa ra vau Yarome, eiaha râ Jerome, no te mea e parauhia te “J” mai te “Y” i roto i to ˈu reo tumu. Aita e taata i faaroo aˈenei no nia ia Yarome, inaha, tei roto vau i te hoê fenua huru ê, mea fifi na ˈu i te paraparau i te reo Beretane e aita hoi i rahi ta ˈu moni.
Ua maimi au i te ohipa i te mau poipoi atoa. I te piha tihepuraa, e piti aore ra e toru noa te ravehia i roto i te anairaa taata e rave rahi e tia noa ra i rapaeau. No reira i te mau mahana atoa, e hoˈi au i te fare fetii tarahu no te haapii i te reo Beretane ma te tauturu o te tahi mau buka. I te tahi taime, e itea mai ia ˈu te mau ohipa e ere i te mea tamau, ua mairi râ te mau avaˈe, e fatata roa ta ˈu moni i te pau.
Tahoêraa ˈtu i te tahi mau fetii
I te hoê mahana, ua haere au na pihai iho i te hoê hotela e piha inuraa to roto aita i atea i te vahi tapearaa pereoo auahi. Ua noˈanoˈa mau te maa! Mea tamoni ore te mau sandwich, te mau saucisse e te tahi atu â mau maa e vai ra i nia i te iri inuraa ia hoo oe i te hoê pia e pae toata Marite hoê hapaina rahi. Noa ˈtu e aitâ i raeahia to ˈu matahiti, ua aroha roa te taata haapao i te vahi inuraa ia ˈu e ua hoo mai oia i te pia na ˈu.
Te amuamu ra vau a haere mai ai te tahi mau taata e parau e: “A haaviti i te inu i ta outou pia! Te tae maira te pereoo auahi no te haere i Jerome.”
“Te parau nei outou Yarome?” ta ˈu ïa i ani atu.
“Eita, Jerome,” ta te mau taata ïa i parau. I reira to ˈu iteraa ihea to ˈu tuahine e ora ˈi. Oia mau, i te vahi inuraa ra, ua farerei au i te hoê taata e faaea ra e toru fare noa i te atea ia ˈna! No reira, ua hoo vau i te hoê titeti pereoo auahi e i te pae hopea, ua itea mai ia ˈu to ˈu tuahine.
Te faatere ra to ˈu tuahine e ta ˈna tane i te hoê fare fetii tarahu no te feia ô i te apoo arahu, e ua faaea vau ia raua ra. Ua noaa mai ia raua te hoê ohipa na ˈu, te tiairaa ïa i te hoê pâmu e pâmu ra i te pape i rapae i te apoo arahu. I te mau taime atoa eita te reira e tere, e tia ia ˈu ia tii i te hoê taata tataî. E aufauhia taua ohipa ra 15 toata Marite i te mahana. I muri iho, ua rave au i te ohipa i nia i te purumu auri, i roto i te hoê fare hamaniraa ofai-araea e tae noa ˈtu i roto i te hoê taiete parururaa. Ia maoro rii, ua haere au e faaea i Pittsburgh i reira to ˈu taeae Steve e faaea ˈi. I ǒ, ua rave mâua i te ohipa i roto i te mau fare hamaniraa faira. Aita roa ˈtu i navai aˈenei ta ˈu moni no te hapono i te fare.
Te hoê utuafare e te hoê hunaraa maˈi
A haere ai au i te ohipa i te hoê mahana, ua ite au i te hoê potii tavini e tia noa ra i mua i te fare i reira oia e rave ai i te ohipa. Ua manaˈo aˈera vau e, ‘Auê, ua haviti mau oia.’ E toru hebedoma i muri aˈe, i te matahiti 1917, ua faaipoipohia mâua Helen. I roto i na matahiti hoê ahuru i muri mai, ua fanau mâua e ono tamarii, ua pohe hoê a tamarii noa ˈi oia.
I te matahiti 1918, ua tihepu te Pittsburgh Railways ia ˈu ei taata faahoro i te pereoo uira i nia i te purumu auri. I pihai iho i te fare vairaa pereoo, te vai ra te hoê café e nehenehe te taata e inu i te hoê tata taofe i reira. I roto mai, eita na taata Heleni no raua taua vahi ra e haapao e ua ani anei outou i te hoê aˈe mea, e haapao noa raua e e nehenehe ta raua e poro ia outou i te Bibilia. E parau atu vau e: “Te hinaaro ra anei orua e parau mai e ua hape te ao atoa e orua anaˈe e piti te tano?”
“A hiˈo na i roto i te Bibilia!” ta raua ïa e parau mai. I taua râ tau, aita raua i haapapu i to ˈu manaˈo.
Ma te peapea mau, i te matahiti 1928, ua maˈihia ta ˈu Helen here. Ia nehenehe ta ˈu mau tamarii ia aupuru-maitai-hia ˈˈe, ua afai au ia ratou i pihai iho i to ˈu tuahine e ta ˈna tane i Jerome. I taua taime ra, ua hoo mai raua i te hoê fare faaapu. Ua haere pinepine au e hiˈo i te mau tamarii e ua horoa vau i te moni i te mau avaˈe atoa no te aufau i ta ratou maa. Ua hapono atoa vau i te ahu na ratou. Ma te peapea mau, ua inohia te huru o Helen, e ua pohe oia i te 27 no Atete 1930.
Ua moemoe roa e ua hepohepo roa vau. Ia ˈu i haere i te perepitero ra no te faanahoraa i te oroa hunaraa, ua parau oia e: “E ere oe i to teie ekalesia faahou. Aita oe i aufau i ta oe mau tute ua hau atu i te hoê matahiti.”
Ua faataa vau e mea roa to ta ˈu vahine maˈiraahia e ua horoa vau i te moni hau atoa na ta ˈu mau tamarii ia nehenehe ratou e horoa ˈtu i ta te fare pure i Jerome. Noa ˈtu â, hou te perepitero a farii ai e haapao i te oroa hunaraa, mea titauhia ia tarahu vau e 50 dala Marite no te aufau i ta ˈu mau tute tahito. Te hinaaro atoa ra te perepitero 15 dala Marite hau no te oroa pureraa i te fare o ta ˈu taoete vahine i reira ta te mau hoa e te fetii i opua e putuputu no te mau aroharaa hopea ia Helen. Aita i noaa ia ˈu na dala Marite 15, ua farii râ te perepitero e faatupu i te oroa pureraa ia horoa vau i ta ˈna moni i te mahana aufauraa.
Ia tae mai te mahana aufauraa, mea titauhia ia faaohipa vau i te moni no te hoo mai i te tiaa e te ahu haapiiraa na te mau tamarii. Inaha, fatata e piti hebedoma i muri aˈe, ua tauma mai te perepitero i nia i to ˈu pereoo uira. “Te vai noa râ ta oe aitarahu 15 dala Marite ia ˈu,” ta ˈna ïa i parau. I muri iho, ia pou oia i raro i ta ˈna tapearaa, ua haamǎtaˈu mai oia e: “E haere au i ta oe raatira ra e ani i te moni i nia i ta oe moni ohipa.”
Ia hope te mahana ohipa, ua haere au i ta ˈu raatira ra e ua faaite au ia ˈna i te ohipa i tupu. Noa ˈtu e e Katolika oia, ua parau oia e, “Ia haere mai taua perepitero i ǒ nei, e faaite atu vau i to ˈu manaˈo ia ˈna!” Ua haaferuri mai te reira ia ˈu e, ‘Te hinaaro noa ra te mau perepitero i ta tatou moni, eita roa ˈtu râ ratou e haapii mai i te hoê noa ˈˈe parau o te Bibilia.’
Te haapiiraa i te parau mau
Ia hoˈi faahou atu vau i te café a na taata Heleni, ua tauaparau matou i nia i te ohipa i tupu e te perepitero. Ei faahopearaa, ua haamata aˈera vau i te haapii e te Feia Haapii Bibilia mai tei parauhia te mau Ite no Iehova i taua tau ra. E ara noa vau i te po taatoa a taio noa ˈi i te Bibilia e te mau aratai Bibilia. Ua haapii au e aita Helen e mauiui ra i roto i te hoê vahi tamâraa hara mai ta te perepitero i parau, te taoto nei râ oia i roto i te pohe. (Ioba 14:13, 14; Ioane 11:11-14) Oia mau, ua itea mai ia ˈu te hoê taoˈa maitai aˈe i te auro—oia hoi te parau mau!
Tau hebedoma i muri aˈe, i te putuputuraa matamua e te Feia Haapii Bibilia i te Garden Theatre i Pittsburgh, ua tuu vau i to ˈu rima i nia e ua parau vau e, “Ua hau aˈe ta ˈu i haapii i roto i te Bibilia i teie ahiahi i te mau matahiti atoa tei roto noa ˈi au i te ekalesia.” I muri iho, ia anihia o vai te hinaaro e haere i roto i te ohipa pororaa ia poipoi aˈe, ua tuu faahou vau i to ˈu rima i nia.
I muri aˈe, i te 4 no Atopa 1931, ua faataipe au i to ˈu pûpûraa na Iehova na roto i te bapetizoraa i roto i te pape. I taua tau ra, ua nehenehe au e tarahu i te hoê fare e ua faahoˈi mai au i ta ˈu mau tamarii e faaea i pihai iho ia ˈu, ma te tihepu i te hoê vahine tavini no te tauturu i te haapao ia ratou. Noa ˈtu ta ˈu mau hopoia i roto i te utuafare, mai te avaˈe Tenuare 1932 e tae atu i te avaˈe Tiunu 1933, ua rave au i te hoê taviniraa taa ê parauhia taviniraa tauturu, i reira to ˈu horoaraa e 50 e tae atu i te 60 hora i te avaˈe no te paraparau ia vetahi ê no nia i te Bibilia.
I taua area taime ra to ˈu iteraa i te hoê vahine apî haviti e au ra e e tauma noa oia i nia i to ˈu pereoo uira ia haere oia i te ohipa aore ra ia hoˈi mai oia. E hiˈo noa mâua te tahi i te tahi i roto i ta ˈu hiˈo. Mea na reira to mâua Mary farereiraa. Ua haamatau mâua e ua faaipoipohia mâua i te avaˈe Atete 1936.
Fatata i te matahiti 1949, no to ˈu rave-maoro-raa i te ohipa, e nehenehe ta ˈu e maiti i te hoê tabula ohipa o te faatia ia riro vau ei pionie mai te parauhia te taviniraa ma te taime taatoa. Ua haamata ta ˈu tamahine hopea o Jean i te taviniraa pionie i te matahiti 1945, e ua rave amui mâua i te reira. I muri iho, ua farerei Jean ia Sam Friend o te tavini ra i te Betela, te pu rahi a te mau Ite no Iehova i Brooklyn, i New York.a Ua faaipoipo raua i te matahiti 1952. Ua tamau vau i te taviniraa pionie i Pittsburgh e ua faatere au e rave rahi mau haapiiraa Bibilia, i te hoê taime e na utuafare 14 i te hebedoma. I te matahiti 1958, ua faaea aˈera vau i ta ˈu ohipa faahororaa pereoo uira. I muri aˈe i te reira, mea ohie te taviniraa pionie no te mea aita vau e titau-faahou-hia ra ia rave i te ohipa rapaeau e vau hora i te mahana.
I te matahiti 1983, ua maˈihia o Mary. Ua tamata vau i te aupuru ia ˈna mai ia ˈna i aupuru ia ˈu fatata e 50 matahiti i te maoro. I te pae hopea, i te 14 no Setepa 1986, ua faarue aˈera oia.
Te imiraa i to ˈu aiˈa
I te matahiti 1989, ua rave o Jean e o Sam ia ˈu no te haere na muri ia raua i te mau tairururaa i Polonia. Ua mataitai atoa matou i te vahi i reira to ˈu paariraa. I te noaaraa taua tuhaa o te ao ra i to Rusia, ua taui ratou i te mau iˈoa o te mau oire e ua hopoi ê ratou i te taata i roto i te tahi atu mau fenua. Ua hopoi-ê-hia hoê o to ˈu mau taeae i Istanbul e hoê tuahine i Rusia. E aita te taata ta matou i ani i ite i te iˈoa o to ˈu oire rii.
E inaha, e au ra e ua matau ia ˈu te tahi mau mouˈa i te atea ê. A piri atu ai matou, te haamata ra vau i te ite maitai i te tahi mau huru o taua fenua ra—te hoê aivi, te hoê amaa purumu, te hoê fare pure, te hoê eˈaturu i nia i te hoê anavai. Ua maere roa matou i te ite-taue-raa ˈtu i te hoê papai “Hoszowczyk”! Aita i maoro aˈenei, ua itihia te mana o te mau Communiste, e ua tuu-faahou-hia te mau iˈoa tumu o te mau oire rii.
Aita faahou to matou fare, te vai ra râ te umu i faaohipahia na no te tunu i te maa i rapaeau, ua moe rii i raro aˈe i te repo. Ua toro atura vau i te rima i nia i te hoê tumu raau rahi e ua parau vau e: “A hiˈo na i teie tumu raau. Ua tanu vau ia ˈna hou vau a haere ai i Marite. A hiˈo na i to ˈna rahi i teie nei!” I muri iho, ua haere matou e hiˈo i te mau menema, a imi ai i te mau iˈoa o te mau fetii, aita râ i itehia mai ia matou hoê aˈe.
Te tuuraa i te parau mau i te parahiraa matamua
Ia pohe te tane a Jean i te matahiti 1993, ua ani mai oia e e hinaaro anei au ia faarue oia i te Betela no te utuutu ia ˈu. Ua parau vau ia ˈna e o te ohipa ino roa ˈˈe ïa ta ˈna e nehenehe e rave, e aitâ to ˈu manaˈo i taui. Ua faaea noa vau o vau anaˈe e tae roa i te 102raa o to ˈu matahiti, i reira râ, mea titauhia ïa ia haere au i roto i te hoê fare utuuturaa ruau. E matahiapo noâ vau i roto i te Amuiraa Bellevue i Pittsburgh, e e haere mai te mau taeae e tii ia ˈu no te mau putuputuraa i te Piha no te Basileia i te Sabati. Noa ˈtu e mea huru iti ta ˈu ohipa pororaa, tei roto noâ vau i te tabula o te mau pionie huma.
I te roaraa o te mau matahiti, ua fanaˈo vau i te mau haapiiraa taa ê a te mau tiaau faanahohia e te Taiete Watch Tower. I te avaˈe Titema i mairi aˈenei, ua apiti au i roto i te tahi mau tuhaa o te Haapiiraa o te Taviniraa o te Basileia no te mau matahiapo o te mau amuiraa. E i te 11 no Eperera i mairi aˈenei, ua afai o Jean ia ˈu i te oroa Haamanaˈoraa i te pohe o te Mesia, te hoê oroa ta ˈu i poihere no te mea ua amu noa vau i te pane e ua inu i te uaina i te mau matahiti atoa mai te matahiti 1931 mai â.
Ua riro te tahi o te feia ta ˈu i haapii i te Bibilia ei mau matahiapo i teie nei, e mau mitionare te tahi atu â i Marite Apatoa, e te vai ra e mau metua tupuna ratou e tavini ra i te Atua e ta ratou mau tamarii. Te tavini ra e toru o ta ˈu iho mau tamarii—o Mary Jane, o John e o Jean—e te rahiraa o ta ratou mau tamarii e mau mootua, ma te haapao maitai i te Atua ra o Iehova. Ta ˈu pure, ia na reira atoa ïa te tahi tamahine ta ˈu e te toea o ta ˈu mau mootua e mau hina.
I teie nei i te 105raa o to ˈu matahiti, te faaitoito noa nei â vau i te mau taata atoa ia haapii i te Bibilia e ia paraparau ia vetahi ê no nia i ta ratou i haapii. Oia mau, ua papu ia ˈu e ia vai fatata noa outou ia Iehova, eita roa ˈtu outou e erehia. I reira outou e fanaˈo atoa ˈi i te hoê taoˈa maitai aˈe i te auro o te pê—oia hoi te parau mau o te tauturu ia fanaˈo tatou i te mau taairaa faahiahia e te Tumu o te ora, te Atua ra o Iehova.
[Nota i raro i te api]
a Te vai ra te aamu o te oraraa o Sam Friend i roto i Te Pare Tiairaa o te 1 no Atete 1986, mau api 22-26 (Farani).
[Hohoˈa i te api 25]
I te tau a faahoro ai au i te hoê pereoo uira
[Hohoˈa i te api 26]
I te fare utuuturaa ruau i reira vau e faaea ˈi i teie nei
[Hohoˈa i te api 27]
Te papai i nia i te purumu ta matou i ite mai i te matahiti 1989