Te mau hiroa tumu o te fenua e te mau faaueraa tumu Kerisetiano—Te tuati ra anei?
UA TONOHIA o Stephen, te hoê Ite no Europa Apatoerau, ei mitionare i te hoê fenua no Afirika. Te haere avae ra oia na roto i te oire e te hoê taeae no reira, ua hitimahuta taue aˈera oia i to te taeae tapearaa i to ˈna rima.
Ua maere roa o Stephen i te manaˈo ra e haere avae na roto i te hoê aroâ taata a tapea ˈi i te rima o te tahi atu taata. I roto i to ˈna hiroa tumu, e peu mahu teie ohipa. (Roma 1:27) Area no te taeae no Afirika ra, e tapao auhoa noa ïa te tapearaa i te rima. Te patoiraa i te tapea i te rima, oia ïa te auraa te patoiraa i te auhoaraa.
No te aha e tia ia tatou ia anaanatae i te mau taa-ê-raa i te pae hiroa tumu? Na mua roa, no te mea ïa te hinaaro nei te nunaa o Iehova e rave i ta ratou ohipa i faauehia mai e te Atua, oia hoi e “faariro i te mau fenua atoa ei pǐpǐ.” (Mataio 28:19) No te rave i teie ohipa, ua haere vetahi i te vahi e te hinaaro-rahi-hia ra te mau tavini. No te manuïa i roto i to ratou vahi nohoraa apî, e tia ia ratou ia taa e ia faaau atu i te mau hiroa tumu taa ê ta ratou e farerei. I reira ïa ratou e nehenehe ai e ohipa ma te au maite e to ratou mau taeae e mau tuahine, a riro atoa ˈi ei mea aravihi atu â i roto i te taviniraa i mua i te taata.
Hau atu, i roto i teie nei ao arepurepu, e rave rahi taata o tei faarue i to ratou mau fenua tumu i fifihia no te mau tumu i te pae politita aore ra i te pae faanavairaa faufaa e o tei puhapa i te tahi atu mau fenua. E nehenehe mau â ïa tatou e û atu i te mau peu tumu apî a poro ai tatou i teie mau taata-tupu apî. (Mataio 22:39) Na roto i to tatou farerei-matamua-raa i te mau raveraa taa ê, e tupu mai paha te taa ore no nia i teie mau peu tumu apî.
Te mau tuhaa taa maitai
Mea piri roa te hiroa tumu i te faanahoraa o te totaiete taata nei. Auê ïa ohipa faufaa ore ia “faataata parau-tia hua” e ia tuatapapa i te mau peu tumu riirii atoa no te faaoti e te tuati ra anei te reira i te mau faaueraa tumu a te Bibilia!—Koheleta 7:16.
I te tahi aˈe pae, e mea faufaa ia faataa i te mau peu tumu o te fenua o te ofati mau ra i te mau faaueraa tumu a te Atua. I te rahiraa o te taime, e ere i te mea fifi ia na reira, i te mea hoi e te vai ra te Parau a te Atua no te “faaafaroraa i te mau mea.” (Timoteo 2, 3:16, MN) Ei hiˈoraa, e peu tumu i roto i te tahi mau fenua ia faaea e rave rahi vahine, area no te mau Kerisetiano mau ra, hoê noa vahine ta te hoê tane ia au i te ture a te mau Papai.—Genese 2:24; Timoteo 1, 3:2.
Te vai atoa ra te tahi mau peu hunaraa maˈi, i ravehia no te faaatea ê i te mau varua iino, aore ra i niuhia i nia i te hoê tiaturiraa i te hoê nephe pohe ore, eita ïa e tano no te hoê Kerisetiano mau. Te pûpû nei vetahi mau taata i te tumiama aore ra te mau pure no te taata pohe no te patoi atu i te mau varua iino. Area vetahi ra, e faanaho ïa ratou i te mau araraa i te feia pohe aore ra te tahi atu hunaraa no te tauturu i te feia pohe ia faaineine no te ora ‘i roto i te ao no a muri aˈe.’ Te haapii ra râ te Bibilia e ia pohe anaˈe te hoê taata, ‘aita ana e parau itea,’ e eita ïa oia e nehenehe e rave i te mea maitai aore ra e haamauiui i te tahi taata.—Koheleta 9:5; Salamo 146:4.
Parau mau, te vai ra e rave rahi mau peu tumu e tuati ra i te Parau a te Atua. Auê te au e ia farerei anaˈe tatou i te mau hiroa tumu i reira te ruperupe ra te huru feruriraa farii maitai, i reira te titau ra te peu tumu e ia arohahia te hoê taata ê ma te mahanahana e, mai te peu e e tia, ia titau-manihini-hia oia i te fare! Ia farerei anaˈe outou iho i teie huru raveraa, aita anei outou e turaihia ra ia pee i teie hiˈoraa? Mai te peu e oia, eita e ore e maitaihia mai to outou huru Kerisetiano.—Hebera 13:1, 2.
O vai i rotopu ia tatou nei e au i te ohipa tiai? I te tahi mau fenua, mea varavara te reira i te tupu no te mea e mea faufaa ia tae i te hora tia. Te faaite maira te Bibilia ia tatou e e Atua nahonaho o Iehova. (Korinetia 1, 14:33) No reira ïa oia i faataa ˈi i te hoê ‘mahana e te hoê hora’ no te faaore i te ino, e te haapapu maira oia ia tatou e “e ore” te reira ohipa “e haamaoro hua.” (Mataio 24:36; Habakuka 2:3) Te tauturu maira te mau hiroa tumu o te faaitoito ra ia tae i te hora tia ma te au, ia tatou ia riro ei feia nahonaho e ia faatura ma te au i te tahi atu mau taata e i to ratou taime, o te tuati maitai ra hoi i te mau faaueraa tumu a te mau Papai.—Korinetia 1, 14:40; Philipi 2:4.
Eaha ïa no nia i te mau peu tumu ino ore?
Noa ˈtu e te tuati maitai ra te tahi mau peu tumu i te huru oraraa Kerisetiano, area vetahi ra, aita ïa. Eaha râ no nia i te mau peu tumu eita e nehenehe e faataahia mai te mau peu maitatai aore ra ino? E rave rahi mau peu tumu e ere i te mea ino, aore ra i te mea atâta, e nehenehe to tatou huru i mua i te reira e faaite i to tatou aifaito i te pae varua.
Ei hiˈoraa, te vai ra e rave rahi huru aroharaa—te aroharaa rima, te tipaparaa, te aparaa, aore ra te tauahiraa. Te vai atoa ra e rave rau peu tumu i te pae no te tamaaraa. I te tahi mau fenua, e tamaa te taata i roto i te hoê â mereti aore ra farii maa. Te roteraa, e tapao ïa no te haamauruururaa fariihia e te au-atoa-hia i te tahi mau fenua, area i te tahi atu mau fenua ra, eita te reira e fariihia e e faarirohia ei ite ore rahi i te peu.
Eiaha e faaoti e tera te mau peu tumu ino ore ta outou iho e au aore ra eita, a tutava i te tapea mai i te huru maitai i mua i te reira. Te faaue maira te aˈoraa Bibilia no te mau tau atoa e ‘eiaha roa ei mea e ravehia [e tatou] ma te mârô e te teoteo faufaa ore ra; ei aau haehaa râ, i te manaˈo haamaitairaa ˈtu te tahi i te tahi eiaha ia tatou iho.’ (Philipi 2:3) Te parau atoa ra o Eleanor Boykin, i roto i ta ˈna buka ra This Way, Please—A Book of Manners, e: “O te hoê mafatu maitai te mea matamua o ta outou e hinaaro.”
E tauturu teie ravea ia tatou ia ore e faahapa i te mau peu tumu a vetahi ê. E turaihia tatou ia tutava i te haapii no nia i te huru oraraa o te tahi atu mau taata, ia apiti atu i ta ratou mau peu tumu e ia tamata i ta ratou maa, eiaha râ ia ape aore ra ia manaˈo ino i nia i te mau mea taa ê atoa ia hiˈohia. Na roto i te tapearaa i te hoê feruriraa mahora e te ineineraa i te tamata i te mau raveraa apî, te haapopou ra ïa tatou i ta tatou manihini aore ra i te feia tapiri ěê. E faufaa-atoa-hia tatou no te mea te “mahora” ra to tatou mafatu e to tatou ite.—Korinetia 2, 6:13.
Ia haafifi anaˈe te peu tumu i te haereraa i mua i te pae varua
Eaha ïa mai te peu e e farerei tatou i te mau peu tumu aita e tu ra i te mau Papai, aita hoi e turu ra i te haereraa i mua i te pae varua? I te tahi mau fenua, ei hiˈoraa, te turai-rahi-hia ra paha te taata ia vaiiho i te tahi mau mea no te tahi taime. E nehenehe teie huru raveraa faaau ohie i mua i te oraraa e faaiti mai i te hepohepo, e riro râ ei mea fifi roa ˈtu â no tatou no te rave “faahope roa” i ta tatou taviniraa.—Timoteo 2, 4:5.
Nafea tatou e nehenehe ai e faaitoito ia vetahi ê ia ape i te vaiiho i te mau mea faufaa no “ananahi”? A haamanaˈo e “o te hoê mafatu maitai te mea matamua o ta outou e hinaaro.” I te mea hoi e te turaihia ra tatou e te here, e nehenehe ïa tatou e horoa i te hiˈoraa e e faataa ma te hau i te faufaaraa ia ore e vaiiho no ananahi i te mau mea te tia hoi ia ravehia i teie mahana. (Koheleta 11:4) I taua taime atoa ra, e tia ia tatou ia haapao maitai ia ore ia haapaehia te tiaturiraa te tahi i te tahi no te faarahiraa i te hotu o te ohipa. Mai te peu e eita vetahi ê e farii oioi i to tatou mau manaˈo tauturu, eiaha ïa tatou e faahepo ia ratou aore ra e faahoˈi i to tatou inoino i nia ia ratou. Ia hau aˈe te here i te aravihi, e tia ˈi.—Petero 1, 4:8; 5:3.
Te tâuˈaraa ˈtu i te mau mea auhia o te fenua
E tia ia tatou ia ite maitai e e manaˈo papu maitai ta tatou e horoa ra e eiaha no te faahepo i ta tatou iho mau mea e au. Ei hiˈoraa, mea taa ê roa te mau huru faaahuraa. I roto e rave rahi mau tuhaa fenua, e mea maitai ia oomo te hoê taata i te hoê taamu arapoa ia poro oia i te parau apî maitai, area i te tahi mau fenua no te pae rua ma ra, e hiˈohia paha te reira mai te hoê faaeta-hua-raa. E riro pinepine te tâuˈaraa i te mau mea auhia o te fenua no nia i te ahu e tano no te hoê taata tapihoo o te farerei i te taata, ei aratai faufaa. E mea faufaa roa “te [“feruriraa,” MN] haapao maitai” no tatou i mua i te parau fifi o te faaahuraa.—Timoteo 1, 2:9, 10.
E nafea ïa mai te peu e aita tatou e au ra i te hoê peu tumu? E tia anei ia tatou ia patoi oioi atu i te reira? Eita i te mau taime atoa. Te farii-maitai-hia ra te peu a te mau tane e tapea i te rima, tei faahitihia na mua ˈtu, i roto i taua pǔpǔ taata taa ê ra no Afirika. I to te mitionare iteraa e te hahaere atoa ra te tahi atu mau tane ma te tapea i te rima, ua topa ˈtura to ˈna hau.
I roto i to ˈna mau tere mitionare rahi, ua ratere atu te aposetolo Paulo na roto i te mau amuiraa e ua rau te mau hiroa tumu o te mau melo. Eita e ore e pinepine te mau peapea i te pae hiroa tumu i te tupu. No reira o Paulo i faaau atu ai i te mau huru peu tumu atoa ia au i ta ˈna e nehenehe, a tapea maite noa ˈi oia i te mau faaueraa tumu a te Bibilia. “Ua faaau vau ia ˈu iho i te mau mea atoa i te taata atoa nei,” o ta ˈna ïa i parau, “ia ora te tahi pae ia ˈu i taua mau ravea atoa nei.”—Korinetia 1, 9:22, 23; Ohipa 16:3.
E nehenehe te tahi mau uiraa tano maitai e tauturu ia tatou ia faaoti e eaha to tatou huru i mua i te mau peu tumu apî. Na roto i to tatou fariiraa i te tahi peu tumu—aore ra te patoiraa i te na reira—eaha te manaˈo ta tatou e horoa ˈtura i te feia mataitai? E hutihia anei ratou e te poroi o te Basileia no te mea e te ite ra ratou e te tutava ra tatou i te farii i to ratou hiroa tumu? I te tahi aˈe pae, ia farii tatou i te hoê peu tumu o te fenua, e nehenehe anei ‘ta tatou [“taviniraa,” MN] e faainohia?’—Korinetia 2, 6:3.
Ia hinaaro tatou e faaau atu “i te mau mea atoa i te taata atoa nei,” e tia paha ia tatou ia taui i te tahi mau manaˈo i aˈa hohonu no nia i te mea e tano e i te mea eita e tano. E pinepine te ravea “maitai” e te “tano ore” no te rave i te tahi mea, i te niuhia i te vahi tatou e faaea ˈi. No reira, ua riro paha te tapearaa i te rima i rotopu i te mau tane ei tapao no te auhoaraa, area i te tahi atu mau fenua e rave rahi ra e faainohia ïa te poroi o te Basileia.
Te vai nei râ te tahi atu mau peu tumu e fariihia ra i roto e rave rau mau tuhaa fenua e e tano atoa paha no te mau Kerisetiano; e tia râ ia tatou ia haapao maitai.
A ara i te na nia ˈtu i te mau otia!
Ua parau o Iesu Mesia e noa ˈtu e eita ta ˈna mau pǐpǐ e nehenehe e hopoi-ê-hia i te ao nei, “e ere” noa ratou “i to teie nei ao” e tia ˈi. (Ioane 17:15, 16) I te tahi râ mau taime, e ere i te mea ohie ia ite i te otia i rotopu i te hoê tuhaa taatoa o te ao a Satani e te hiroa tumu iho. Te ô nei te upaupa e te ǒri, ei hiˈoraa, fatata i roto i te mau hiroa tumu atoa, noa ˈtu e i te tahi mau fenua te haafaufaa-rahi-hia nei te reira.
E ohie noa paha tatou i te rave i te hoê faaotiraa—tei niuhia i nia i to tatou hiroa tumu, eiaha râ i nia i te mau tumu papu maitai a te mau Papai. Ua tonohia o Alex, te hoê taeae no Helemani, i Paniora. I to ˈna vahi faaearaa na mua ˈtu, e ere te ǒri i te mea matau-roa-hia, i Paniora râ, ua riro ïa ei tuhaa o te hiroa tumu. I to ˈna ite-matamua-raa i te hoê taeae e te hoê tuahine i te ǒri-uˈana-raa i te hoê ǒri Paniora, aita ˈtura oia i taa faahou. E mea ino anei teie ǒri aore ra e ǒri no teie nei ao anei? E faaiti mai anei oia i ta ˈna mau ture mai te peu e e farii oia i teie peu tumu? Ua ite o Alex e noa ˈtu e e mea taa ê te upaupa e te ǒri i ta to ˈna fenua, aita e tumu no te manaˈo e te faaiti ra to ˈna mau taeae e mau tuahine i te mau ture Kerisetiano. No te taa-ê-raa hoi i te pae hiroa tumu i ore ai oia i taa faahou.
Teie râ, te ite ra o Emilio, te hoê taeae e mea au hoi na ˈna te ǒri tumu Paniora, e te vai ra te hoê fifi. “Ua tapao mai au e e rave rahi huru ǒri o te titau ra e ia tapiri roa te tane e te vahine,” o ta ˈna ïa e faataa ra. “Ei taata faaea taa noa, ua taa ia ˈu e e hauti te reira i nia i te mau manaˈo horuhoru o te hoê aˈe o na hoa ǒri. I te tahi mau taime, e nehenehe te ǒri e faaohipahia ei ravea no te faaite i te here no te tahi atu taata ta outou e faahinaaro ra. E nehenehe ïa te ite-papu-raa e e upaupa maitai tera e te faaiti-rahi-raa i te tapeapea i te hoa ǒri e riro ei parururaa. E tia râ ia ˈu ia faˈi e ia haere anaˈe te tahi pǔpǔ taurearea taeae e tuahine apî faaea taa noa e ǒri, e mea fifi roa ia tapea i te hoê huru teotaratia.”
Papu maitai, eita tatou e hinaaro e faaohipa i to tatou hiroa tumu ei ravea no te rave i te hoê haerea no teie nei ao. E parahiraa to te himene e to te ǒri i roto i te hiroa tumu o te mau ati Iseraela, e i to te mau ati Iseraela tiamâraa mai i to Aiphiti i te Miti Uteute, ua himene e ua ǒri aˈera ratou. (Exodo 15:1, 20) Teie râ, mea taa ê ta ratou huru upaupa e te ǒri i ta te ao etene e haaati ra ia ratou.
Teie noa râ, a tiai ai hoi ratou e ia hoˈi mai o Mose mai te Mouˈa Sinai mai, ua erehia ˈtura te mau ati Iseraela i te faaoromai, ua hamani aˈera ratou i te kafa auro, e i muri aˈe i te tamaaraa e i te inuraa, “ua tia aˈera [ratou] i nia e upa.” (Exodo 32:1-6) I to Mose e to Iosua faarooraa i te taˈi o ta ratou himene, ua haapeapea oioi te reira ia raua. (Exodo 32:17, 18) Ua na nia ˈˈe te mau ati Iseraela i taua “otia” ra, e i teie nei te faaite ra ta ratou huru himene e te ǒri i te ao etene e haaati ra ia ratou.
I teie mahana atoa i te rahiraa o te taime, e fariihia paha te upaupa e te ǒri i to outou vahi e aita paha e faaturori ra i te haava manaˈo o vetahi ê. Mai te peu râ e e haamohimohihia te mori, e faaamahia te mau mori purapura, aore ra e hautihia te upaupa ma te hoê tupairaa taa ê, te faaite ra ïa te mea i fariihia na na mua ˈˈe i te huru feruriraa o te ao nei. “O to tatou noa ïa hiroa tumu,” o ta tatou paha ïa e parau. Ua faahiti atoa o Aarona i te hoê â otoheraa i to ˈna fariiraa i te mau huru faaanaanataeraa e haamoriraa etene, ma te faataa hape i te reira mai te ‘oroa no Iehova.’ E mea faufaa ore teie otoheraa iti. Inaha, ua hiˈo-atoa-hia to ratou haerea ei “[“haamaraa i rotopu,” MN] i to ratou mau enemi.”—Exodo 32:5, 25.
E parahiraa to te hiroa tumu
E huru ê paha tatou i te omuaraa i te mau peu tumu ěê, e ere râ pauroa i te mea ino. Na roto i to tatou ‘mana o te feruriraa i haapiihia,’ e nehenehe tatou e faataa teihea mau peu tumu e tuati ra i te mau faaueraa tumu Kerisetiano e teihea aita e tuati ra. (Hebera 5:14, MN) Ia faaite anaˈe tatou i te hoê mafatu maitai tei î i te here no to tatou taata-tupu, e huru maitai ïa to tatou i mua i te mau peu tumu ino ore.
A poro ai tatou i te parau apî maitai o te Basileia i te feia o to tatou vahi faaearaa aore ra i te vahi atea, e tauturu te hoê huru aifaito i mua i te mau hiroa tumu huru rau ia tatou ia faaau atu “i te mau mea atoa i te taata atoa nei.” Eita e ore e ite tatou e a farii ai tatou i te mau hiroa tumu huru rau, e turu te reira i te faatupu i to tatou oraraa ei oraraa faufaa, anaanatae, e te faahiahia.
[Hohoˈa i te api 20]
E nehenehe te mau aroharaa Kerisetiano e faaitehia ma te au i roto e rave rahi mau ravea
[Hohoˈa i te api 23]
E faatupu te hoê manaˈo aifaito i nia i te mau hiroa tumu e rave rau i te hoê oraraa faufaa, anaanatae