Ia haapao na tatou i te mau hinaaro o te feia paari
“Eiaha hoi te taata atoa e haapao i ta ˈna anaˈe ihora e haapao atoa râ i ta vetahi ê ra maitai.” — PHILIPI 2:4.
1, 2. a) Mea nafea to te tino aratai o te senekele I faaiteraa e te anaanatae ra o ˈna i te mau hinaaro o te feia paari? b) Na te aha e faaite maira e te haapao-atoa-hia ra te ohipa pororaa?
TAU TAIME i muri aˈe i te Penetekose o te matahiti 33, i roto i te amuiraa kerisetiano, “ua tupu ihora te amuamu a te Heleni i te Hebera, no te mea aore to ratou mau ivi vahine i haapaohia i te tufaraa taoˈa i te mau mahana atoa ra”. Mea papu maitai e ua ruhiruhia roa vetahi o taua mau vahine ivi ra e te hinaaro ra ratou ia tauturuhia ratou i te pae no te atuaturaa ia ratou. E inaha, ua hopoi maira te mau aposetolo iho i ta ratou tauturu: “E imi iho na outou i e toohitu pae taata roo maitatai, e te î i te [varua moˈa] e te paari i roto ia outou na, o ta matou ïa e haapao no te reira ohipa.” — Ohipa 6:1-3.
2 No reira, ua riro atura ïa te haapao-maitai-raa i te feia paari na te mau kerisetiano matamua ei “[ohipa te tia] ia haapaohia”. Tau matahiti i muri aˈe, teie ta te pǐpǐ ra o Iakobo i papai: “O te paieti mau e te ino ore i mua i te aro o te Atua, o to tatou Metua ra, teie ïa, O te hamani maitai i te otare e te mau vahine ivi i to ratou ra ati.” (Iakobo 1:27). Te auraa ra, aita roa ˈtu ïa te ohipa faufaa roa o te pororaa e haapaohia ra? Eita, no te mea ia au i tei papaihia i roto i te buka Ohipa a te mau Aposetolo, ia oti te tauturu i te mau vahine ivi i te fanaho-maitai-hia, ‘ua tupu atura te parau a te Atua, e rahi roa ˈtura hoi te mau pǐpǐ i Ierusalema’. — Ohipa 6:7.
3. Eaha te faaitoitoraa e itehia ra i roto i te Philipi 2:4, e no te aha hoi e tano mau ai no teie nei mahana?
3 Te ora nei tatou i teie mahana i te mau “tau hopea e te ati”. (Timoteo 2, 3:1.) E riro paha ta tatou mau hopoia i te pae no te utuafare e to tatou toroa i te vaiiho mai no tatou maa puai iti noa no te haapao i te feia paari e to ratou mau hinaaro. E tano maitai iho â ïa te aˈoraa e horoahia mai nei i roto i te Philipi 2:4: ‘Eiaha te taata atoa e haapao i ta ˈna anaˈe ihora, e haapao atoa râ i ta vetahi ê ra maitai.’ Nafea tatou e nehenehe ai e pee i taua aˈoraa nei ma te faaite i te huru aifaito e te feruriraa tano maitai?
E faatura anaˈe na i te mau vahine ivi
4. a) No te aha e mea nafea to te amuiraa o te senekele I, ‘faaturaraa’ i te mau ivi vahine ra? b) Mea titau-mau-hia anei taua mau faanahoraa ra?
4 I roto i te Timoteo 1, pene pae, te faaite ra Paulo e nafea te mau kerisetiano matamua ia haapao i te mau vahine ivi paari i roto i te amuiraa. Teie ta ˈna faaitoitoraa ia Timoteo: “E ite maitai atu i te mau vahine ivi, i te ivi mau ra.” (Ti 1, 5 Irava 3). E faatura-taa-ê-hia na te mau vahine ivi paari i roto i te tuhaa no te tauturu-tamau-raa ˈtu ia ratou i te pae no te moni. Aita roa ˈtu hoi ta taua mau vahine ra e imiraa e e te ‘tiaturi noa ra ratou i te Atua ma te tamau hoi i te pure e te aniraa ˈtu i te rui e te ao’. (Ti 1, 5 Irava 5.) Nafea ta ratou mau pure i te fariiraahia? Na roto ïa i te arai o te amuiraa. Ia oti te mau ohipa i te faanahohia mai te reira te huru, e horoahia ˈtu ïa na te mau vahine ivi te tia mau â ia tauturuhia i tei au no te ora ma te tano noa. Parau mau, mai te peu te navai ra te hoê vahine ivi i te pae no te faufaa aore e mau metua to ˈna no te haapao ia ˈna, aita ïa e faufaa ia rave i taua mau faanahoraa ra. — Ti 1, 5 Irava 4, 16.
5. a) Nafea paha vetahi mau vahine ivi i te ‘faatia-hua-raa i ta te tino ra’? b) E tia anei i te amuiraa ia turu i taua mau huru vahine ivi ra?
5 “Area to tei [te vahine ivi] faatia hua i ta te tino ra, ua pohe ïa [i te pae varua] ora noa ˈi â”, ta te aposetolo Paulo ïa i faaara mai. (Ti 1, 5 Irava 6). Aita o Paulo e faataa ra mea nafea vetahi mau vahine ivi, ia au tei faataahia mai i roto i te Traduction interlinéaire du Royaume (beretane), ‘ia faaite i to ratou huru faahinaaro i te tane’. Peneiaˈe e tia ia vetahi o ratou ia aro atu i to ratou mau “[hinaaro e araara ra i te pae no te taatiraa o te tino]”. (Ti 1, 5 Irava 11.) Tera râ, ia au i te Lexique grec-anglais a Liddell raua Scott, te auraa atoa no te parau ra ‘te imiraa i te ravea e navenave ai ra’ ‘te oraraa ïa ma te ohie e te oreraa e erehia i te taoˈa’. E riro paha e ua hinaaro vetahi o taua mau vahine ivi ra ia taoˈahia ratou maoti te amuiraa, o te atuatu i to ratou huru oraraa ohie roa. Noa ˈtu e eaha, te faaite Paulo e eita roa ˈtu e tia ia tauturuhia taua mau vahine ra e te amuiraa.
6, 7, e nota. a) Te parauhia ra no tei hea “[tabura]”? b) No te aha te mau ivi vahine paari ra i raro mai i te ono ahuru matahiti i ore ai i tauturuhia? c) Nafea to Paulo faaararaa mai i te mau ivi vahine ra i te hoê “haavaraa” ei faautuaraa ia ratou?
6 Teie â ta Paulo i parau i muri iho: “[Ia tapaohia i nia i te tabura (o te mau vahine ivi e tauturuhia i te pae no te taoˈa)] te vahine ivi aore i tae i te ono i te ahuru o to ˈna ra matahiti.” Mai te huru ra ïa e i te tau o Paulo, eita ta te hoê vahine tei hau atu i te ono ahuru matahiti e nehenehe e atuatu i to ˈna iho mau hinaaro e eita hoi ta ˈna e nehenehe e faaipoipo faahoua. “Eiaha râ te mau ivi vahine apî ra, ta te aposetolo Paulo ïa e parau ra, ua fiu anaˈe hoi ratou i ta te Mesia ra, ua faaipoipo ïa; e faahaparaa tei ia ratou, no te mea ua haapae ratou i ta ratou haapao matamua ra.” — Ti 1, 5 Irava 9, 11, 12.
7 Mai te peu e ua nehenehe te mau ivi vahine apî e tapaohia i nia i “[te tabura]”, e riro paha ratou i te parau oioi noa e mea au aˈe na ratou e faaea ratou anaˈe ma te ore e faaipoipo faahou. Teie râ, i roto i te roaraa o te tau, mea fifi roa ïa na ratou ia haavî i to ratou mau “[hinaaro e araara ra i te pae taatiraa o te tino]” e e hinaaro atura ïa ratou e faaipoipo faahou, ‘e faahaparaa tei ia ratou no te mea ua haapae ratou i ta ratou haapao matamua ra’ ta ratou e euhe no te faaea otahi noa ma te ore e faaipoipo faahou (hiˈo Koheleta 5:2-6). Te paruru ra o Paulo i taua huru tupuraa nei i te na ôraa e: “E teie nei, teie ta ˈu parau i te mau ivi vahine apî ra, e faaipoipo ratou e faafanautama.” — Ti 1, 5 Irava 14.
8. a) Nafea te mau faaueraa a Paulo i te parururaa i te amuiraa? b) Te haapao-maitai-atoa-hia ra anei te mau ivi vahine apî ra e te mau tane paari e hinaaro mau ra ia tauturuhia ratou?
8 Te taotia atoa ra te aposetolo i te tabura o te mau ivi vahine tei matauhia e hia maororaa ˈtura no to ratou roo maitai i te mau ohipa maitai kerisetiano ra (Ti 1, 5 irava 10). No reira, e ere atura ïa te amuiraa i te hoê “turu no ô mai i te Atua ra” no te tauturu i te feia hupehupe aore ra te feia nounou taoˈa (Tesalonia 2, 3:10, 11). I to ratou aˈe pae, ua tauturuhia anei te mau tane paari e te mau ivi vahine apî? Mai te peu e te hinaaro mau ra ratou i te tahi tauturu, eita e ore e haapao na te amuiraa ia ratou tataitahi. — Hiˈo Ioane 1, 3:17, 18.
9. a) No te aha te mau faanahoraa i ravehia no te tauturu i te feia paari i teie nei mahana e nehenehe ai e taa ê i te mau faanahoraa i ravehia na i te senekele I? b) I roto i te Timoteo 1, pene pae, eaha ta tatou e taa ra i te mau parau a Paulo no nia i te mau vahine ivi?
9 Mea papu maitai e e tano mau iho â taua mau faanahoraa ra i te mau hinaaro o te mau amuiraa o te senekele I. Tera râ, mai ta te Commentaire interprétatif de la Bible (beretane) e parau ra, “i to tatou nei tau, na roto i te mau parururaa, te mau turu totiare e te mau ravea i te pae no te ohipa, mea taa ê roa ïa te huru tupuraa”. I te mea hoi e ua taui te huru tupuraa i te pae no te faanavairaa faufaa e te pae totiare, mea varavara roa ïa te mau amuiraa ia faatupu i te tahi mau tabura no te tauturu i te feia paari. Area râ, i roto i te mau parau a Paulo ia Timoteo, e nehenehe tatou e taa e toru na mea: 1) e ohipa na te amuiraa taatoa, e oia hoi na te mau matahiapo te haapaoraa i te feia paari; 2) e e tia ia faanaho-maitai-hia te tauturu no te haapao i te feia paari; 3) e taotia-noa-hia taua tauturu ra i te feia e hinaaro mau ra.
E te mau matahiapo, a haapao i to ratou mau hinaaro
10. Nafea, i to tatou nei tau, te mau matahiapo e nehenehe ai e horoa i te hiˈoraa no te haapao i te feia paari?
10 Nafea, i to tatou nei tau, te mau tiaau ia horoa i te hiˈoraa no nia i te haapaoraa ˈtu i te feia paari? Na roto ïa i te hiˈopoaraa i te tahi taime i te mau hinaaro o taua mau taata i roto i ta ratou mau putuputuraa. E mai te peu e tia ia ratou ia hopoi i te tahi tauturu taa ê, e nehenehe ta te mau matahiapo e rave i te mau faanahoraa e au. Aita e faufaa ia haapao ratou iho i taua taata ra, no te mea e pinepine te itehia i roto i te hoê amuiraa e rave rahi mau kerisetiano — e i roto ia ratou te vai ra te feia apî — o te hinaaro e hopoi mai i ta ratou tauturu. Ta ratou râ e nehenehe e rave, te haapao-maitai-raa ïa i te ohipa e ravehia, peneiaˈe paha na roto i te nominoraa i te hoê taeae no te haapao i te reira.
11. Nafea te mau matahiapo e nehenehe ai e ite eaha ta te feia paari e hinaaro ra?
11 Teie te aˈoraa ta Solomona i horoa mai: “A hiˈo maitai na i to nǎnǎ mamoe.” (Maseli 27:23). E nehenehe atura ta te mau matahiapo iho e haere roa ˈtu e farerei i te mau kerisetiano paari ia ite ratou e eaha râ te ravea maitai roa ˈˈe no te ‘horoa ˈtu i te taoˈa (...) i to ratou ra ati’. (Roma 12:13.) Ei faahiti-faahou-raa i te mau parau a te hoê tiaau haaati aore ra mataeinaa, “eita vetahi mau taata paari e au ia haapaohia ratou, eiaha ïa tatou e ani noa ˈtu e eaha ta tatou e nehenehe e rave no ratou. Te mea maitai roa ˈˈe, ia ite ïa tatou iho eaha mau na ta ratou e hinaaro ra, e a rave atu ai”. Ua ite aˈera te tahi mau matahiapo tapone e te hinaaro mau ra te hoê tuahine e 80 matahiti ia haapaohia o ˈna. Teie ta ratou e faatia ra: “Te haapao nei matou i teie nei e ia haere te hoê taeae aore ra tuahine e rave mai i te tahi parau apî no ˈna e piti taime i te mahana, te poipoi e te ahiahi, na roto paha i te haere-roa-raa ˈtu e farerei ia ˈna, aore ra na roto i te niuniuraa ˈtu.” — Hiˈo Mataio 25:36.
12. a) Nafea te mau matahiapo e nehenehe ai e rave ia fanaˈo roa te feia paari i te mau putuputuraa? b) Nafea tatou ia faaohipa maitai i te ripene i haruharuhia e te Taiete?
12 Te faaitoito atoa te mau matahiapo ia fanaˈo atoa te feia paari i te mau putuputuraa a te amuiraa (Hebera 10:24, 25). E faurao anei to ratou? E nehenehe anei ta ratou e ‘faaroo e e ite i te auraa’ o te mau putuputuraa no te mea eita ratou e faaroo maitai (Mataio 15:10)? E tia paha ïa ia tuuhia te tahi mau taoˈa no te faaroo maitai no ratou. Te haapuroro atoa nei te tahi mau amuiraa i teie nei i te mau putuputuraa na roto i te niuniu paraparau ia nehenehe te feia huma ia faaroo i te reira i ǒ ratou. Te haruharu atoa nei vetahi mau amuiraa na roto i te ripene i te mau putuputuraa na te feia i pohehia i te maˈi; e i te tahi taime, e horoa roa ˈtu ratou na taua mau taata ra i ta ratou matini faaoto upaupa. No nia i taua tumu parau nei, teie ta te hoê tiaau helemani i parau: “E rave rahi mau taata paari ta ˈu i haere atu e farerei te parahi noa ra i mua i ta ratou afata radio teata e te hiˈo noa ra i te mau hohoˈa o tei riro ei mea fifi roa hoi ia parau e mea maitai i te pae varua.” No te aha ïa e ore ai e faaitoito i taua mau taata ra ia faaroo i te mau “mélodies du Royaume” aore ra te taioraa i te Bibilia maoti te mau ripene i haruharuhia e te Taiete?
13. Nafea tatou e nehenehe ai e tauturu i te feia paari ia vai itoito noa i roto i te pororaa i te Basileia?
13 Ua toaruaru vetahi mau melo paari o te amuiraa aore ra aita ratou e poro tamau faahou nei. Teie râ, eita te matahiti e haafifi i te faaite i te “parau apî maitai o te basileia”. (Mataio 24:14.) Ia titau outou i taua mau kerisetiano paari ra ia haere mai e poro na muri ia outou, eita e ore ratou i te farii mai. Hau atu, ia faatia ˈtu tatou i te tahi mau ohipa i itehia e tatou i roto i te pororaa, e nehenehe hoi ta outou e faaaraara faahou mai i to ratou here no taua ohipa ra. Mai te peu e te fifi ra ratou i te paiuma na nia i te eˈa, a haa ia nehenehe ratou ia poro i roto i te fare tahua na te uira e faahaere i te mau eˈa aore i roto i te mau fare i raro noa. E nehenehe atoa vetahi mau taata poro e aratai na muri ia ratou te hoê taata paari i roto i te hoê haapiiraa bibilia i te utuafare, aore ra e aratai i te hoê haapiiraa bibilia i to ˈna fare.
14, e te tabura. a) Eaha ta te mau matahiapo e nehenehe e rave mai te peu e te hepohepo rahi ra te hoê taeae aore ra te hoê tuahine i te pae no te moni? b) Nafea te tahi mau amuiraa i te faaîraa i te mau hinaaro o te feia poro paari?
14 ‘E haapuraa tei te moni.’ (Koheleta 7:12). Tera râ hoi, e rave rahi mau taeae e mau tuahine paari teie e fifi nei i te pae no te moni, e aita hoi to ratou e fetii no te tauturu mai ia ratou. Mai te peu mai te reira ra, e oaoa roa ïa te mau melo o te amuiraa i te tauturu ia ratou ia ite ratou eaha mau na ta taua mau taata ra e hinaaro ra (Iakobo 2:15-17). E nehenehe atoa ta te mau matahiapo e haere e haamaramarama ia ratou no nia i te mau piha ohiparaa taa ê i te pae totiare, te mau parururaa, te mau tuhaa moni faataahia e te tahi atu mau tauturu e vai ra. I roto râ vetahi mau fenua, mea fifi roa e noaa mai ai taua mau tauturu ra; aita ˈtu hoi ravea te peeraa i te hiˈoraa i vaiihohia mai i roto i te Timoteo 1, pene pae e te raveraa i te mau faanahoraa ia nehenehe te amuiraa taatoa ia hopoi mai i ta ˈna tauturu na to ˈna mau melo e fifi ra (hiˈo i te buka ra Organisés pour bien remplir notre ministère, api 122, 123).
E horoa tamau na te tahi mau taata poro no Nigéria i te tahi ô i te pae materia no te tauturu i te hoê pionie tamau e vau ahuru ma piti matahiti e i ta ˈna vahine. I te mea hoi e ua opua te faatereraa e tuparari te fare i reira raua e faaea ˈi, ua titau aˈera te amuiraa ia raua ia haere mai raua e faaea i roto i te hoê maa piha iti i te Piha o te Basileia a tiai noa ˈtu ia itea mai ia ratou i te tahi atu vahi faaearaa.
I te fenua Beresilia, ua titau te hoê amuiraa i te hoê taata haapao maˈi no te haapao i te tahi na taata paari, te tane e te vahine kerisetiano. Taa ê atu i te reira, ua haapaohia te hoê tuahine no te rave i te tahi mau ohipa i te pae no te utuafare mai te faaneheneheraa i te fare e te tunuraa i te maa. I te mau avae atoa, e tuu na te amuiraa i te tahi moni i te hiti no taua mau kerisetiano paari ra.
15. a) Te vai ra anei te otia i te pae no te tauturu ta te amuiraa e nehenehe e hopoi mai? b) Nafea te aˈoraa e vai ra i roto i te Luka 11:34 e nehenehe ai e tano maitai ia riro mai vetahi mau kerisetiano paari ei feia faahepo?
15 Mai i te senekele I, ua faataahia taua mau faanahoraa nei na te mau taata e tia mau ia tauturuhia e o te hinaaro mau ra. Aita te mau matahiapo e faahepohia ra no te haamâha i te mau hinaaro tano ore. E tia atoa i te feia paari, ia tapea noa i te ‘mata maitai ra’. — Luka 11:34.
Ia haapao na tatou paatoa i to ratou mau hinaaro
16, 17. a) No te aha e riro ai ei mea faufaa mau, taa ê atu te mau matahiapo, ia anaanatae mai vetahi atu mau melo o te amuiraa i te feia paari? b) Nafea te feia poro mea rahi roa ta ratou ohipa e nehenehe ai e ‘faaherehere te taime’ no te haapao te feia paari?
16 Aita i maoro i teie nei, ua tapeahia aˈera te hoê tuahine paari i roto i te hoê fare maˈi; ua faaite maira te mau hiˈopoaraa i ravehia e aita taua tuahine ra i navai maitai i te maa. “Ahiri pai te mau melo tataitahi o te amuiraa i haapao maitai ia ˈna, eita roa ˈtu ïa teie ohipa e tupu.” Oia mau, e ere na te mau matahiapo anaˈe e haapao i te feia paari. Teie hoi ta Paulo i parau: “E melo anaˈe hoi tatou no tatou iho.” — Ephesia 4:25.
17 Te vai ra vetahi i rotopu ia outou e hopoia teimaha ta outou e amo ra. Teie râ, ‘eiaha hoi te taata atoa e haapao i ta ˈna anaˈe ihora, e haapao atoa râ i ta vetahi ê ra maitai’. (Philipi 2:4.) Maoti te hoê faaineineraa maitai, e nehenehe e ‘faaherehere maite i te taime’. (Ephesia 5:16.) Ei hiˈoraa, e nehenehe anei ta outou e haere e farerei i te hoê taata paari i muri aˈe i te pororaa? Te moemoe nei hoi vetahi o ratou, i roto iho â râ i te hebedoma; e nehenehe ta te mau taurearea e amui mai ia ratou i roto i taua mau farereiraa ra, e e rave i te tahi mau ohipa i te pae no te faanahoraa i te fare. Teie ta te hoê tuahine tei tauturuhia e te hoê tamaiti iti, e faahiti ra i roto i ta ˈna mau pure: “Mauruuru e Iehova, o oe i horoa mai ia Ioane. Mea maitai roa hoi o ˈna.”
18. a) No te aha e riro ai ei mea fifi i te tahi taime ia paraparau atu i te hoê taata paari? b) Nafea ïa tatou ia faariro i te hoê farereiraa aore ra te hoê aparauraa ei taime faaitoitoraa?
18 I te Piha o te Basileia, e faaoioi noa anei outou i te aroha ˈtu i te feia paari? Parau mau, eita i te mea ohie ia aparau e te hoê taata aita e faaroo maitai ra aore ra te fifi ra ia paraparau mai. Taa ê atu i te reira, i te mea hoi e eita ratou i te mea maitai roa i te pae tino, e riro atoa ïa ratou i te tahi taime i te iria. Teie râ, “e mea maitai te aau faaoromai”. (Koheleta 7:8.) E riro te tahi mau tutavaraa iti i te “tamahanahana” te tahi i te tahi. (Roma 1:12.) A tamata na i te faatia atu i te tahi ohipa i tupu i roto i te pororaa. A paraparau atu no nia i te mau mea ta outou i taio i roto i te Te Pare Tiairaa, i roto te A ara mai na! aore ra hau atu â, a faaroo atu i te feia paari (hiˈo Ioba 32:7). E riro tatou i te faufaa-rahi-hia ia ratou mai te peu e e vaiiho tatou ia ratou ia ohipa mai. Teie ta te hoê matahiapo i parau: “Ua oaoa roa vau i te farereiraa i taua taeae ra.”
19. a) E aano atu â to tatou anaanatae i te feia paari i nia ia vai? b) Nafea tatou e nehenehe ai e tauturu i te mau fetii e haapao ra i te feia paari?
19 Eita anei te anaanatae ta outou e faaite i te feia paari e tia ia faarahihia atu â i nia i te mau fetii e haapao ra ia ratou? Ia au i te mau parau a te tahi na taata e haapao ra i to raua mau metua paari, “Maori hoi i te faaitoito mai ia mâua ua faaino noa mai ia vetahi mau melo ia mâua. Teie ta te hoê tuahine i parau mai ia mâua: ‘Ia mairi noa orua i te mau putuputuraa, e riro ia orua i te paruparu i te pae varua.’ Aita ra oia i tauturu noa ˈˈe mai ia mâua ia nehenehe mâua ia tae rahi atu i te mau putuputuraa”. E riro atoa te mau parau mai teie i te huru: ‘Mai te peu e hinaaro oe i te tahi tauturu, a faaite noa mai’, ei mau parau haaparuparu. Mai te huru ra ia e te parauhia maira ia e: ‘Ia mahanahana hoi e ia paia hoi.’ (Iakobo 2:16). E ere anei mea maitai aˈe outou ia faaite atu i to outou anaanatae na roto i te ohipa? Teie ta te tahi na taata i parau: “Mea maitai roa te mau taeae! Ua riro ratou ei turu no mâua. E haapao vetahi ia mama hoê mahana aore ra e piti, e mǎmǎ rii hoi mâua; e aratai vetahi ia ˈna na muri ia ratou i roto i ta ratou mau haapiiraa bibilia; e ani atoa mai vetahi pae e eaha to ˈna huru, ua riro mau hoi te reira ei faaitoitoraa ia mâua.”
20, 21. Eaha ta te feia paari e nehenehe e rave ei faaohieraa i te ohipa a te feia e haapao ra ia ratou?
20 I roto i to ratou taatoaraa, te haapao-maitai-hia ra ta tatou mau taata paari. Teie râ, eaha ta ratou iho e nehenehe e rave ia tupu te mau tutavaraa e horoahia no ratou ma te oaoa eiaha râ ma te oto (hiˈo Hebera 13:17)? E nehenehe atoa ta ratou e turu atu i te mau matahiapo i roto i te mau faanahoraa e ravehia no ratou; e faaite atu i to ratou tapao mauruuru e to ratou aau mehara no te mau hamani maitai i ravehia no ratou, e ia haapao maitai ia ore ratou ia riro ei mau taata faahepo aore ra faaino; e noa ˈtu â ïa e ua riro te mauiui e itehia ra e ratou no to ratou matahiti, ei mea mau, e nehenehe ta ratou e tamata i te riro ei mau taata mata ataata e te manaˈo papu. — Maseli 15:13.
21 E faaroohia e rave rahi mau taata paari ia parau e: ‘Mea maitai roa te mau taeae! Aita vau i ite e nafea râ vau aita anaˈe ratou.’ Area râ, tei te mau tamarii te hopoia matamua no te haapao i te feia paari. Eaha mau na ta taua hopoia nei e titau ra, e nafea tatou e nehenehe ai e faatupu maitai i te reira?
[Nota i raro i te api]
a Te tuatapapa ra te Levitiko 27:1-7 i te parau no te mau taata e ‘pûpûhia’ i te hiero ei rave ohipa (na roto i te hoê euhe). E tano noa te taoˈa e hoo-faahou-hia ra i te matahiti. Ia ono ahuru te matahiti, e topa roa mai ïa taua taoˈa hoo ra, no te mea te manaˈohia ra e eita ta te hoê taata mai teie te huru e nehenehe e rave i te ohipa mai te hoê taata apî. Te haapapu ra te Encyclopédie judaïque (beretane) no nia i taua tumu parau nei e: “Ia au i te Talmud, e haamata (...) te tau o te ruhiruhiaraa ia ono ahuru te matahiti.”
Te haamanaˈo ra anei outou?
◻ I te senekele I, eaha te mau faanahoraa i ravehia no te mau vahine ivi paari ra?
◻ Nafea te mau tiaau e nehenehe ai e faanaho i te tahi tauturu no te mau taata paari i roto i te amuiraa?
◻ Nafea te mau melo o te amuiraa e nehenehe ai e anaanatae aore ra e haapao i te mau taeae e te mau tuahine paari?
◻ Eaha ta te mau taata paari e nehenehe e rave no te faaohie i te hopoia a te feia e haapao ra ia ratou?
[Tumu parau tarenihia i te api 11]
Ta vetahi pae e rave nei no te tauturu i te feia paari
Ua itea te hoê amuiraa no Beresilia i te hoê ravea maitai roa no te hopoi i te tahi tauturu materia i te hoê taeae e faaea na i pihai noa ˈtu i te Piha o te Basileia: te haapiiraa buka i haapaohia no te tamâ i te piha o te Basileia, na ˈna atoa ïa e tamâ i to ˈna fare.
I roto i taua noa iho fenua ra, ua itea te tahi atu amuiraa i te hoê ravea ohie roa no te tauturu i te hoê taeae huma ia apiti mai i te Haapiiraa o te taviniraa teotaratia. Ia tae i to ˈna taime no te vauvau mai i te hoê tumu parau, e maitihia te hoê taeae no te haere atu e farerei ia ˈna e e piti aore ra e toru feia poro. E faatupu ratou i te tahi maa putuputuraa poto noa, e haamata na roto i te hoê pure, e i reira te taeae huma e vauvau mai ai i ta ˈna tumu parau; ia oti, e aˈohia mai oia. Auê ïa faaitoitoraa ta taua farereiraa nei e faatupu i nia i te taata tataitahi!
Te horoa mai nei te mau tiaau haaati aore ra mataeinaa i te hoê hiˈoraa nehenehe roa i roto i taua tuhaa ra. E iria noa na hoi te hoê taeae paari, e na roto noa i te hoê pereoo turairai, e inaha, aita ˈtura ïa e taata i rahi no te haere mai e farerei ia ˈna. Teie râ, ua rave aˈera te hoê tiaau haaati aore ra mataeinaa ia nehenehe oia ia faaroo, na roto i te tahi mau hohoˈa iti ia fanaˈo i ta ˈna oreroraa parau. Ua putapû roa taua taeae paari nei i taua mau hohoˈa ra. Teie ta taua tiaau ra e parau nei: “Ua oaoa roa vau i te iteraa e e nehenehe maa here iti e faatupu i taua mau huru faahopearaa ra.”
Ia ˈna i haere atu e farerei i te tahi taeae paari, ua ite aˈera te mau tiaau no te fenua Nigéria e e maˈi iti rahi to ˈna. Ua hopoi-oioi-aˈera-hia ïa oia i te fare maˈi. E hinaaro hoi taua taeae nei ia rapaauhia oia e eita hoi ta ˈna e nehenehe e aufau i ta ˈna mau raau. A ite ai te amuiraa, ua horoa maira te feia poro i te tahi tino moni navai maitai no te aufau i te mau haamauˈaraa. Noa ˈtu â ïa e ua rave te reira i te taime i nia i ta raua ohipa, ua haere aˈera e piti na matahiapo te tahi i muri aˈe i te tahi no te aratai i te taeae i te fare maˈi na nia i te pereoo e no te faahoˈi mai ia ˈna i te fare. Teie râ, ua oaoa roa raua i te iteraa ia ˈna i te maitairaa mai e i te raveraa i te taviniraa pionie tauturu e tae roa ˈˈenei i to ˈna poheraa, e maha matahiti i muri aˈe.
I te mau fenua Philipino ma, aita to te hoê tuahine paari e fetii. Ua rave aˈera te amuiraa i te tahi mau faanahoraa ia nehenehe oia ia rapaauhia e toru matahiti te maororaa, te tau hoi oia i tupuhia ˈi i te maˈi. Ua horoa maira hoi te mau taeae no ˈna i te tahi maa faaearaa iti, ua hopoi mai i te maa na ˈna i te mau mahana atoa e ua haapao aˈera hoi ia vai mâ noa oia.
[Hohoˈa i te api 10]
Tatou paatoa, e nehenehe ta tatou e faatura i te feia paari o ta tatou amuiraa.