Te mau tamatamataraa i nia i te mau animala—E ohipa maitai aore ra ohipa ino?
MAI TE peu e tei roto outou i te mau mirioni feia i fanauhia i te omuaraa o teie senekele, ua ite paha ïa outou e ua ora maoro atu â outou i ta to outou mau metua e te taote (aore ra te vahine faafanau) o tei faafanau i to outou metua vahine e tiaturi na. I te matahiti 1900, e tiaturi-noa-hia na e ora e tae roa ˈtu i te area e 47 matahiti i te Fenua Marite, i Kanada e i Europa. I roto i te tahi atu mau vahi o te ao nei, tei raro roa ïa teie faito. I teie mahana, ua hau atu i te 70 matahiti i roto e rave rahi mau fenua.
Noa ˈtu e eaha to outou matahiti, te ora nei outou i te hoê anotau huru ê roa. Ua ite to outou mau metua tupuna aore ra to outou mau tupuna i to ratou ui i te moe-ê-raa na roto i te mau maˈi o te ore e nehenehe e rapaauhia i taua tau ra. Ei hiˈoraa, ua haapohe te maˈi variole i te mau tausani taata i te mau matahiti atoa, area te tahi mau mirioni taata ê atu, ua ino roa ïa to ratou hohoˈa. Ua rave atoa te maˈi grippe i ta ˈna tuhaa; i te hoê noa taime, ua haapohe teie maˈi e 20 mirioni taata i roto noa i te hoê matahiti (1918-1919). I muri aˈe i te Tamaˈi rahi Matamua, ua haapohe te maˈi pee typhus e toru mirioni taata i Rusia. Ua tairi atoa teie ati e rave rahi mau fenua ê atu i roto i te Piti o te Tamaˈi rahi, ma te haapohe, ia au i te numera e faahitihia ra, hoê tuhaa i nia i te maha o te feia maˈi.
Ua haapohe te maˈi haaparuparu (poliomyélite), tei parauhia na i taua tau ra te maˈi haaparuparu o te tamarii, tau 30 000 taata i te matahiti e ua faariro atoa i te mau tausani taata ei huma, te mau tamarii iho â râ. I rotopu atoa i te mau tamarii, aita e rave rahi o ratou i ora mai i te tairiraa matamua o te fiva aau, te diphtérie, te scarlatine, te maˈi puupuu, te hota huti aore ra te maˈi mahaha. E nehenehe hoi e faaroa ˈtu â i te tabula. I te matahiti 1915, fatata 10% o te mau aiû iti o tei pohe i roto i to ratou matahiti matamua. Aita hoi i itehia e nafea ia tâpû i te mau puu o te roro aore ra ia faaateatea i te mau uaua. Aita hoi ta te mau taote e ravea no te faaora i te feia i roohia i te mau inoraa o te tahi mau vaehaa o te tino, e inaha, aita e tiaturiraa no te feia i roohia i te mariri ai taata.
Noa ˈtu te mau ati taparahi taata o tei tairi i te ao nei mai te omuaraa mai â o te senekele e i roto i te mau senekele na mua ˈtu, ua roa ˈtu â te oraraa i nia i te faito e 25 matahiti, e no reira, i roto e rave rahi mau fenua, e nehenehe te hoê tamarii e fanauhia i teie mahana e tiaturi e ora e tae roa ˈtu i te area e 70 matahiti.
Te hoo e titauhia
Mea oaoa roa ia ite e i teie nei, te ora nei te rahiraa o te mau tamarii i te mau maˈi huru rau e haapohe na e rave rahi i rotopu ia ratou i mutaa ihora. Teie râ, te faainohia ra teie oaoa na roto i te manaˈoraa e e rave rahi mau hoa o te taata nei — te mau urî, te mau piafare, te mau rapiti, te mau urî taata, e te vai atu â — tei faatusiahia i nia i te fata o te maimiraa i te pae rapaauraa ia nehenehe ‘te taata e ora maoro atu â ma te oraora maitai’, ia au i te faataaraa parau a te mau aivanaa.
Mai te peu e ua manuïahia i te faaore aore ra i te haavî i te mau maˈi mai te maˈi haaparuparu, te diphtérie, te maˈi tariˈa, te maˈi puupuu, te rubéole, te variole e te tahi atu â i roto i to tatou nei senekele, i roto i te rahiraa o te mau tupuraa, auaa ïa te mau tamataraa i ravehia i nia i te mau animala. Te mau raau faataoto e te mau raau faaore aore ra tamǎrû i te mauiui, te mau raau e te faaamuraa na roto i te patiaraa i roto i te uaua, te hohoˈa radio e te ravea rapaauraa i te mariri ai taata, ua tamata-na-mua-hia teie mau taoˈa e teie mau ravea atoa i nia i te mau animala e i reira hoi to ratou maitai i te haapapuraahia. E mau hiˈoraa anaˈe hoi teie.
“Ahiri e aita te mau tamatamataraa i nia i te mau animala i ravehia, aita atoa ïa te hoê noa ˈˈe ravea rapaauraa faufaa e oia atoa te mau huru raveraa i te pae no te tâpûraa rahi o te rapaauraa no teie nei tau e iteahia mai, o ta te taote Robert White ïa i parau, e taote rapaau tuiroo oia i te pae no te mau uaua uira. Maoti te mau maimiraa i ravehia i nia i te urî e te tahi atu mau animala i iteahia ˈi te taoˈa insuline e te ravea no te rapaau i te omaha tihota, te tâpûraa i te mafatu, te ravea faaitoitoraa i te mafatu e te mau mea atoa no nia i te poiraa i te mau melo. Fatata te maˈi haaparuparu (...) i te ore roa i te Fenua Marite na roto i te mau patia i faaohipahia i nia i te mau urî taata. Maoti te mau tamatamataraa i nia i te animala i maraa ˈi te faito o te mau tamarii i ora mai i te maˈi leucémie lymphoïde aiguë mai te 4% i te matahiti 1965 e tae atu i te 70% i teie mahana.”
Te haapapuhia ra te tuhaa faufaa roa o te tamatamataraa i nia i te animala e te hoê taata tauturu tahito i roto i te mau piha maimiraa, o Harold Pierson, o tei rave i te ohipa i raro aˈe i te faatereraa a te taote F. Robbins i te Fare haapiiraa tuatoru Western Reserve no Cleveland (Fenua Marite). Ua faataa oia ia A ara mai na! e ua aratai ta ratou tabula ohipa no te maimiraa i te hoê raau na roto i te vaha no te arai i te maˈi haaparuparu ia ratou ia faaohipa i te mau mape o te mau urî taata, inaha, maoti hoê noa mape e nehenehe ïa e rave i te mau tausani tamatamataraa. Te na ô ra oia e: “E huru oraraa tano roa to te mau urî taata e e faataotohia ratou ia tâpû-anaˈe-hia ratou. E nehenehe vau e haapapu e aita i ravehia i te hoê noa ˈˈe ohipa hamani ino opua-maite-hia i nia ia ratou. Teie râ, na roto i teie mau huru tâpûraa, ua roohia ïa ratou i te hamani ino i te pae aivanaa ma te hinaaro-ore-hia.”
Te tâpûraa o te mafatu, te maˈi no Alzheimer
Na roto i te tamatamataraa i nia i te animala, ua ite-atoa-hia mai te mau ravea tâpûraa no te faaateatea i te mau uaua i apǐapǐ roa na roto i te mau haapueraa mii cholestérol; na roto i teie ravea e nehenehe ïa e arai i te mau maˈi mafatu e rave rahi, o tei riro hoi ei tumu matamua e pohe ai te taata i roto i te mau fenua no te pae tooa o te râ. No te mea e ua tamata na mua ratou i nia i te mau animala, e nehenehe ïa ta te mau taote tâpû i teie mahana e tinai i te mau puu rahi o te roro aore ra e poi faahou i te rima taatoa, te avae, te rima aore ra te mau manimani rima i motu. “No nia i ta ˈu tuhaa maimiraa, o ta te taote Michael DeBakey e parau ra, na ˈna i rave no te taime matamua i te puoiraa uaua o te mafatu, ua niuhia fatata te taatoaraa o te mau haereraa i mua i ravehia i te pae no te tâpûraa o te mafatu e te uaua i nia i te tamatamataraa animala.”
No nia i te maˈi no Alzheimer, teie ta te taote Zaven Khachaturian, no te Pu maimiraa marite i te pae no te ruhiruhiaraa, i parau: “E vau matahiti i teie nei, aita ta matou hoê aˈe mea. Mai te peu e ua tapao matou i te mau haereraa i mua faahiahia roa i te pae no te maimiraa i nia i te maˈi no Alzheimer, no te mea ïa ua rave faahou matou i te mau ohipa maimiraa matamua i ravehia i nia i te tereraa o te roro mai te mau matahiti 30 mai â.” No roto mai te tuhaa rahi roa ˈˈe o teie mau haamaramaramaraa i te tamatamataraa i nia i te animala e, ia au i teie taote, na te reira e faatupu i te mau ohipa apî e iteahia ˈtu a muri aˈe.
Te SIDA, te maˈi no Parkinson
Te manaˈo nei vetahi mau taata aravihi e i te matahiti 1991, tau 200 000 taata o te pohe i te SIDA i te Fenua Marite anaˈe. Eita iho â ïa e maerehia ia tahoê te mau puai atoa ia itehia mai te hoê patia no te arai i teie maˈi riaria e ia rohi puai te feia maimi i te pae no te parururaa o te tino i mua i te mau maˈi. I te matahiti 1985, ua manuïa te mau aivanaa no te Pu maimi no nia i te urî taata no Nouvelle-Angleterre i te faataa ê i te tirotiro STLV-3 (te tumu o te hoê huru SIDA i ǒ te urî taata) i roto i te mau urî taata e i te patia ˈtu i roto i te tahi atu urî taata. Teie ta te hoê taata maimi i te pae no te ravea parururaa o te tino no taua pu ra, te taote Norman Letvin, i parau: “I teie nei, ua faataa-ê-hia te tirotiro, te vai ra ta matou te tahi animala e tauturu ia matou ia tamata i te mau patia no te mau urî taata e te mau taata. Maoti te tuatapaparaa i tatuhaahia i nia i te hoê pǔpǔ animala haihai roa, e nehenehe ta matou e haapii rahi atu â maoti hoi i te hiˈopoa i te mau hanere taata i roohia i te SIDA.”
Na roto i ta ratou mau tuatapaparaa i nia i te mau urî taata rhésus, o te mau taote no te Pu Yerkes e maimi ra no nia i te mau urî taata, i te Fare haapiiraa tuatoru Emory no Atlanta, te feia matamua o tei faaite e e nehenehe e rapaau i te maˈi no Parkinson na roto i te poiraa i te mau vaehaa e hamani i te dopamine i roto i te roro. Mai te matahiti 1985 mai â, te rave nei te mau taote tâpû i te pae no te mau uaua uira o te fare maˈi no te fare haapiiraa tuatoru Emory i teie mau huru tâpûraa i nia i te taata. Te manaˈo nei te mau taote e e itea mai ia ratou i te hoê raau no te rapaau i teie maˈi.
Ua faaohipa te taata i te mau animala ia itea mai ia ˈna i te mau ravea no te haamaitai e no te faaroa ˈtu â — no te tahi tau taime — i to ˈna ora tia ore. Teie râ, te faatupu nei teie huru raveraa i te mau uiraa faufaa roa i te pae morare fifi roa ia faataa.
[Tumu parau tarenihia i te api 5]
Te mau tamatamataraa i nia i te mau animala—Te hoê huru raveraa tahito
E ere te faaohiparaa matauhia e ravehia nei e te maimiraa i te pae rapaauraa i nia i te mau animala no te taa i te huru o te tino o te taata i te ohipa apî. Inaha, ua faaohipahia te reira hau atu i te 2 000 matahiti i teie nei. Ia au i te tahi mau manaˈo, i te senekele III hou to tatou nei tau, i Alexandrie (Aiphiti), ua tuatapapa te philosopho e taote atoa ra o Erasistrate i te tereraa o te mau melo o te tino i ǒ te animala e ua faaohipa atoa ˈtura i nia i te taata. I te senekele IV, maoti te maimiraa i nia i te mau animala i nehenehe ai te aivanaa rahi heleni ra o Aristote e haaputu i te mau haamaramaramaraa faufaa roa no nia i te faanahoraa e te tereraa o te tino o te taata. E pae senekele i muri aˈe, ua rave aˈera te taote heleni Galien i te mau urî taata e te mau puaa no te haapapu e e toto te tahe ra na roto i te mau uaua eiaha râ te mataˈi.