To te haapaoraa huru a muri aˈe ia au i to ˈna huru tahito ra
Tuhaa matamua: mai te matahiti 4026 e tae atu i te matahiti 2370 hou to tatou nei tau—Te mau amahamaharaa i te pae faaroo—To ratou tumu
“Na roto i to ˈna naturaraa, e animala faaroo te taata.”—Edmund Burke, faatere Hau irelane o te senekele XVIII
E NATURARAA iho â no te taata te hinaaroraa e haamori. Ia au i te Buka parau paari apî beretane, “ua itehia i te feia tuatapapa i te parau no te oraraa o te mau nunaa e aita hoê noa ˈˈe nunaa aita to ˈna te hinaaro i te pae faaroo, noa ˈtu eaha te vahi aore ra te anotau”. Mai te omuaraa mai â o te huitaata nei, ua haamori te tane e te vahine i to raua Poiete. Ua farii hoi raua ia ˈna ei Mana teitei, ma te fariu tia ˈtu i nia ia ˈna no te rave mai i te tahi aˈoraa e te aratairaa. E nehenehe atura ïa e parau e te faraa mai te haapaoraa i nia i te fenua nei, e tano maitai ïa i te poieteraahia o Adamu. Ia au i te tuatapaparaa bibilia no nia i te tau, ua tupu te reira i te matahiti 4026 hou to tatou nei tau.
Peneiaˈe te faahapa ra paha vetahi pae i te parau ra “poieteraahia o Adamu”. Inaha hoi, ua aueue mau te haapiiraa tumu ore i ore i haapapuhia no nia i te parau e mea tupu noa mai te mau mea atoa, e, na vetahi o te mau taata e turu na i taua haapiiraa ra, i faahapa i taua haapiiraa nei. No te tahi atu â mau haamaramaramaraa, a taio i te buka ra La vie: comment est-elle apparue? Evolution ou création?, neneihia e te Taiete Watchtower.
I teie mahana, aita e taata e nehenehe e parau e te aamu bibilia no nia i te tumu iho o te huitaata nei, aita ïa i haapapuhia e te ite aravihi. I te matahiti 1988 ra, ua faataa mai te vea ra Newsweek e e riro te feia tuatapapa i te parau no nia i te mau huru o te tupuna, i te farii e no roto mai te taata o teie nei tau i te hoê metua vahine otahi. Te faahiti ra te tumu parau ra ia S. Gould, aivanaa e tuatapapa ra i te parau no nia i te mau mea ora i te tau tahito roa ra, i te Fare haapiiraa tuatoru no Harvard e: “Noa ˈtu te mau huru taa ê e itehia i nia i to ratou huru rapae, no roto mai te mau taata atoa i te hoê noa iho tupuna, i fa mai aita i maoro roa aˈenei i te hoê vahi taa maitai.” Teie â ta ˈna i parau: “Te vai ra te hoê huru fetii i te pae no te ora hohonu roa ˈˈe i ta tatou iho i ore i manaˈo aˈenei.”
Te faaite maira taua mau parau nei i te parau mau o te Bibilia. Aita ˈtura ïa ta tatou e tumu no te ore e tiaturi i te haamaramaramaraa ta ˈna e horoa mai nei i nia i te tumu o te mau amahamaharaa i te pae faaroo.
Te taa-ê-raa te haapaoraa matamua
Ia au i te Buka parau paari o te haapaoraa (beretane), e mau tiaturiraa anaˈe ta fatata te taatoaraa o te mau haapaoraa, oia hoi, a taa ê noa ˈtu ai i nia i te tahi mau tumu rii, o te riro hoi i te tuea rahi te tahi e te tahi. Ei hiˈoraa, te haapii ra ratou e ua erehia te taata i te haamaitairaa a te Atua e vai na i nia ia ratou i te omuaraa ra, e e ere roa ˈtu te pohe i te hoê ohipa tano e, mea faufaa roa te mau tusia e itea mai ai te haamaitairaa a te Atua. Tera te hoê haapapuraa paari mau no nia i te tumu otahi o te mau haapaoraa o teie nei tau.
Te faataa maira te Bibilia mea nafea te mau ohipa i te tupuraa. Te faatia ra oia e ua faarue na taata matamua i te aratairaa a te Atua e ua imi i te tahi aˈoraa i te pae no te haerea faaroo i pihai iho i te tahi atu taata. Noa ˈtu â ïa e mai te huru ra ïa e aita raua e papu maitai ra e te vai mau ra Satani e ua patoi oia i te Atua, ua rave aˈera raua i te eˈa o te faatereraa te taata ia ˈna iho e ua pee aˈera hoi i te aˈoraa a te tahi mea i poietehia, i faahohoˈahia mai i te ophi, maoti hoi i te aˈoraa a te Poiete. I muri iho, ua faaite maira te Bibilia e o Satani tei paraparau i muri mai i taua ophi haavare ra. — Genese 2:16 e tae atu i te 3:24; Apokalupo 12:9.
Na nia i ta ˈna opuaraa i rave, ua faaatea ê maira te taata ia ˈna i te aratairaa teotaratia e ua haamau aˈera i ta ˈna iho mau ture no nia i te maitai e te ino. Ia raua i faaohipa i te huru feruriraa e aratai ia raua iho, ua tuu aˈera o Adamu raua o Eva i te huitaata nei i nia i te hoê eˈa i reira e fa mai ai e rave rahi mau haapaoraa taa ê. Ia amuihia taua mau haapaoraa ra, e riro ïa ratou ei haamoriraa hape e taa ê mau i te huru haamoriraa mau e faaohipahia e te mau ite haapao maitai o Iehova i roto i te roaraa o te Tuatapaparaa. Noa ˈtu e eaha te huru raveraa, o Satani, te Enemi rahi tei fanaˈo i taua huru haamoriraa hape ra. Ua nehenehe aˈera te aposetolo Paulo e papai e: “Ta te Etene i faatusia ra, i faatusia ïa na te mau demoni, e ere na te Atua: aore hoi au i hinaaro e ia amui atoa outou i te haamori demoni ra. Eita e tia ia outou ia inu i te auˈa a te Fatu ra, e te auˈa a te mau demoni: eita e tia ia outou ia amu i te amuraa a te Fatu ra, e te amuraa a te mau demoni.” — Korinetia 1, 10:20, 21.
No reira, ua haamau aˈera te orureraa a Adamu i te piti o te huru haamoriraa, e tuu na hoi i te mea i poietehia na mua ˈˈe i te Poiete. I te parau mau, taua mea i poietehia ra i turu na i taua haapaoraa apî ra, hoê â ïa e tei faariro ia ˈna ei “atua”, o te Diabolo ra o Satani. — Korinetia 2, 4:4; Ioane 1, 5:19.
E pûpû na o Kaina raua o Abela, na tamarii tamaroa matamua a Adamu raua o Eva, i te tahi mau tusia na te Poiete, ei haapapuraa e mau hinaaro i te pae faaroo to raua toopiti atoa ra. Teie râ, te haapapu ra te mau ohipa i tupu i muri iho e aita roa ˈtu raua i tahoê noa ˈˈe i te pae no te haapaoraa. Ua horoahia mai te haapapuraa fatata 130 matahiti i muri aˈe i te omuaraa o te aamu taata nei, a farii ai te Poiete i te hoê tusia i pûpûhia mai e Abela e a ore ai oia i farii i ta Kaina. Ma te papu maitai, eita te Atua e farii i te hoê haapaoraa e haamauhia e te taata iho. Ua faatupu maira taua ohipa ra i te riri o Kaina e ua aratai aˈera hoi ia ˈna ia taparahi pohe roa i to ˈna taeae. — Genese 4:1-12; Ioane 1, 3:12.
A tahi ra ïa i roto i te aamu taata nei, te hoê toto hara ore e haaviivii ai i te fenua no te riri uˈana i te pae faaroo. E ere hoi te reira te taime hopea. Ia ˈna i hiˈopoa i te mau ohipa e tupu nei, ua papai te hoê taata papai vea e “eita e ore te afaraa aore ra hau atu o te mau aroraa e itehia nei i roto i te ao nei e mau aroraa ïa i te pae faaroo, te mau tamaˈi i reira te mau tatamaˈiraa i te pae faaroo e ite-atoa-hia ˈi”.
I te mau mahana o Enosa, te tamaiti fetii na Kaina raua o Abela, “i reira to te taata mairiraahia [taˈuraa] i te iˈoa no ǒ ia Iehova ra”. (Genese 4:26.) I te mea hoi e i to ˈna tau ua pure ê na o Abela i te Atua ma te faaroo, ma te faaohipa i to ˈna iˈoa, te auraa o taua ‘taˈuraa i te iˈoa o Iehova’ ra, mai te huru ra ïa e ua faaino te taata i taua iˈoa ra, e ua faaohipa hoi ma te hoê huru hairiiri mau. Ma te papu maitai, e huru haavarevare mau te reira i te pae varua.
Te parau ra te Targum no Ierusalema, te tahi faataaraa parau no nia i te mau Papai e: “I roto i taua ui ra to ratou haamataraa i te atea ê, i to ratou tarairaa i te idolo e to ratou mairiraa i taua mau idolo ra i te iˈoa o te parau a te Fatu.” Aita te ohipa haamori idolo e tae noa ˈtu hoi te hinaaroraa e hamani i te tahi hohoˈa no nia i te Atua i faaea i te riro ei tapao no te haapaoraa hape e tae roa mai i to tatou nei tau.
Te faahiti ra te Iuda 14, 15, i te parau tohu i faahitihia mai e teie taata haapao maitai ra o Enoha, e patoi na hoi i te mau taata haamori idolo o taua mau matahiti hoê tausani matamua ra o te aamu taata nei. Teie hoi ta tatou e taio: “Inaha te haere mai na te Fatu [Iehova], ma te ahuru atoa o te tausani o tana feia moˈa ra, e faautua mai i te taata atoa, e e faaite hoi i te mau paieti ore atoa i roto ia ratou, i ta ratou mau parau paieti ore atoa i ravehia e ratou ra, e te mau parau etaeta atoa o te feia hara paieti ore i parau ia ˈna ra.” Ua tupu taua mau parau ra i roto i te roaraa o te piti o te tausani matahiti, a ruperupe noa ˈi te haapaoraa hape. Peneiaˈe, ua itehia te huru paieti ore na roto i te haamoriraa i te mau melahi i taua tau ra, oia hoi, ma te ore e auraro i te Atua, tei rave i te tino taata nei i te fenua nei e tei faaipoipo i “te mau tamahine a te taata ra”. E mai roto mai i taua mau taatiraa ra, fanauhia maira te tahi mau aito tei riro ei “aito, ei feia tuiroo ïa i tahito ra”. — Genese 6:4.
Area o “Noa i arohahia mai oia e Iehova ra” no te mea “ua au to Noa haerea i te Atua”. (Genese 6:8, 9.) O ˈna anaˈe hoi e to ˈna utuafare ia amuihia e vau melo e turu ra i te haapaoraa mau, i roto i te ao paieti ore e haaati ra ia ratou. E no te haapaoraa hape e no te mea e e pae rahi te faaohipa ra i taua haapaoraa hape ra, “e ino rahi to te taata o te ao nei” e “ua ino roa te fenua”. (Genese 6:5, 11.) Ua opua ˈˈera ïa te Atua e tuu mai i te hoê diluvi no te haamou i te mau taata atoa e faaohipa ra i te haapaoraa hape. I te mea hoi e o ratou anaˈe tei fanaˈo i te parururaa a te Atua, o Noa anaˈe atura ïa e to ˈna utuafare tei ora mai i taua ati ra, e ua aratai aˈera hoi ia ratou i muri iho ia ‘patu i te tahi fata no Iehova’, te hoê hoi teie ohipa e tano maitai i te haamoriraa mau (Genese 8:20). Na roto i te diluvi, ua papu-maitai-hia ˈtura e i roto i na haapaoraa e piti e vai ra i te tau o Noa, eaha te haapaoraa mau e eaha te haapaoraa hape.
Te mau parau i faahitihia na mua ˈtu, te haapapu maira ïa e e parau mau iho â te aamu bibilia. Taa ê atu râ i te mau haapapuraa i faahitihia i te omuaraa o te tumu parau, a hiˈopoa na i te mau manaˈo e vauvauhia ˈtu i roto i te tumu parau ra “Ua tupu mau anei te hoê diluvi rahi i roto i te ao taatoa nei?”.
Te haapaoraa a muri aˈe e to outou atoa huru a muri aˈe
Mea faufaa roa ia ite tatou i te aamu o te haapaoraa i mutaa ihora, inaha ma te papu maitai, te vai ra e piti huru haapaoraa: te hoê, e fariihia mai e te Poiete o te huitaata nei, e te tahi, ta ˈna e ore roa ˈtu e farii. Ma te papu maitai, te taata e hinaaro ia fariihia mai oia e te Atua, e tia ia ˈna ia farii i To ˈna manaˈo no nia i te haapaoraa. Ia haamanaˈo na tatou e no tatou paatoa teie parau, no te mea “na roto i to ˈna naturaraa, e animala faaroo te taata”.
Ia ite na outou i taua aamu o te haapaoraa ra, eiaha noa ma te hoê huru feruriraa mahorahora, ma te hoê mafatu farii atoa râ. I te mau taime atoa tatou e tuatapapa maite ai i te parau no te hoê haapaoraa taa maitai, a faaea na maa taime iti e a aniani mai te peu e te taa-maitai-hia ra ta ˈna mau haapiiraa, mea maramarama maitai anei e mea tano maitai anei; mai te peu e ua faahotu mai oia i te mau hotu maitai. Ua tauturu anei o ˈna i to ˈna mau melo ia haafatata ˈtu i te Atua i te haapii-maite-raa ˈtu ia ratou e mea faufaa mau â ia auraro i Ta ˈna mau faaueraa, aore ra ua tauturu mai anei oia ia ratou ia haamau i ta ratou iho mau ture i te pae no te haerea? Ua haapii anei te haapaoraa i te taata ia tiaturi i te Atua no te faatitiaifaro i te mau fifi o te ao nei? Aore ra aita anei oia i haavare ia ratou i te faaitoitoraa ˈtu ia ratou ia tuu i to ratou feruriraa i roto i te mau ravea politita? Ua turu anei oia i te hau e te autahoêraa i rotopu i te mau taata o te fenua nei, aore ra ua faatupu mai anei oia i te mau amahamaharaa e te mau tamaˈi?
E riro taua mau uiraa nei, e te tahi atu â, i te tauturu mai ia outou ia taa maitai eaha te haapaoraa otahi i horoahia i te omuaraa ra e te Poiete o te huitaata nei e te mau huru haapaoraa e rave rahi i faatupuhia e To ˈna enemi.
E hopoia anei ta te haapaoraa i roto i te topa-roa-raa te mau faufaa i te pae morare o teie nei tau? Na te tumu parau ïa i mua nei e tatara poto mai i te reira.
[Tumu parau tarenihia i te api 7]
Ua tupu mau anei te hoê diluvi rahi i roto i te ao taatoa nei?
“Maoti hoi i te riro ei ohipa papu ore no te tahi mau anotau apî e itea ˈi te ora i nia i te fenua nei, te tano maitai ra hoi te parau no te diluvi o te Genese e taua mau anotau ra (...). I te parau mau, o te anotau tano roa ˈˈe hoi te reira no te hoê ati i tupu oioi e te ino atoa hoi mai te reira te huru.” — Te diluvi i hiˈopoa-faahou-hia (beretane).
“Maoti te ohipa heru i raro i te repo, ua ite-atoa-hia te tahi atu mau huriraa no nia i te aamu [bibilia] o te diluvi (...). Mea maere aˈe te mau mea i tuea i te mau mea i taa ê.” — Mau heruraa i te mau fenua bibilia (beretane).
“Ua riro te hoê ati rahi i tupu i roto i te ao taatoa nei i reira te fenua i te îraa i te vai pue aore ra i te are [ei] manaˈo otahi i roto fatata i te mau aai atoa o te ao nei. (...) Ia au i te aai inca, na te atua teitei ra, o Viracocha, i faatupu i te reira, oia hoi no to ˈna mauruuru ore i te mau taata matamua, tei opua e haamou roa ia ratou.” — Titionare Funk e Wagnalls no nia i te mau peu tahito o te fenua e te mau aai (beretane).
“E farereihia te mau tuearaa rahi atu â e te aamu o te Genese i roto i te tahi aamu no Babulonia e o Gilgamesh hoi te aito. (...) Eita e ore e ua papaihia oia i te omuaraa o te pitiraa o te tausani matahiti. (...) Te vai maitai ra [te pǎpǎ araea XI] e inaha, te vai atura ïa ia tatou nei, te aamu papu roa ˈˈe no nia i te diluvi ia au i te huru papairaa a te mau nunaa tahito.” — Buka parau paari ati iuda (beretane).
“Mai te mau ati Hebera, to Babulonia, to Heleni, te mau nunaa i te pae Apatoerau no Europa e te tahi atu mau nunaa o te ao tahito ra, e rave rahi mau puhapa inidia no Marite Apatoerau e Apatoa, teie e tamau â i te faatia mai i te mau parau no nia i te diluvi. (...) ‘A tae atu ai te mau mitionare matamua i reira (...), ta te orometua ra o Myron Eells i papai i te matahiti 1878, ua ite aˈera ratou e te vai ra ta taua mau taata Inidia ra, te mau aamu no nia i te diluvi, e faatia ra e ua ora mai te hoê taata e ta ˈna vahine na nia i te hoê paepae.’” — Mau aai inidia no te pae apatoerau-tooa o te râ o te Patifita (beretane).