No te aha te mau epikopo katolika i tairuru ai?
Faatiahia e to tatou taata papai no Italia
“TE APOORAA [Vaticana II]: e tumu anei oia no te fifi o te Ekalesia?” Mea na roto i teie uiraa to te vea jésuite La Civiltá Cattolica (5 no atopa 1985) i te hutiraa i te manaˈo o to ˈna feia taio i nia i “te fifi hohonu e taatoa” e farereihia ra e te Ekalesia katolika. Te haamatara ra oia e maha tumu parau faufaa: te fifi i te pae faaroo, i te pae morare, i te pae no te haapaoraa e te rahiraa o te mau taata toroa i roto i te Ekalesia. Ua parau â teie vea e: “Ua faarue e rave rahi mau perepitero i to ratou toroa, te tahi pae no te mea aita ratou e tiaturi faahou ra, e e rave rahi no te tahi ïa mau tumu taa ê.”
No teie fifi i faaitehia, e faufaa rahi ïa ta teie apooraa perepitero tei tupu i Roma i te matahiti 1985, no te 627 mirioni katolika i purara na te ao atoa nei. Ua haaferuri atoa oia i te feia hiˈopoa i te mau tauiraa e tupu ra i roto i te Ekalesia katolika i te mau matahiti i mairi aˈenei. Eaha ˈtu â te tahi mau tumu o teie tairururaa taa ê? Eaha te mau tumu parau i tuatapapahia? E, i roto i te maororaa, eaha ïa ta ˈna e faatupu i nia i te mau katolika?
“Te faaruru nei te apooraa perepitero i te amahamaha itea-ore-hia”
Mea na roto i teie tumu parau to te vahine papai vea e papai aamu katolika ra o Anne Roche faataaraa i roto i te vea canada Toronto Star, e 20 matahiti i muri aˈe i te opaniraahia te Vaticana II, “ua ore ïa te tiaturiraa e te aˈoraa katolika tahito. Ua maere pauroa matou i te iteraa i te mau numera: E 5 anaˈe iho i nia i te hanere o te mau katolika i raro mai te 30 matahiti o tei farii i te haapiiraa a te Ekalesia no nia i te faaitiraa i te fanau e 10 i nia i te hanere i rotopu ia ratou tei farii e eita te pâpa e hape i te pae faaroo e i te pae morare”.
Ua horoa mai taua tiaturi-ore-raa ra i te mea o ta Anne Roche e parau ra e e piti Ekalesia katolika, oia hoi, “te Ekalesia tumu, tei haamauhia i nia i te mana faatere o te pâpa i te pae tiaturiraa tumu (...), e mea iti roa hoi te feia e haapao nei i te reira; e te Ekalesia taa ê o te faaterehia nei e (...) te feia patoi tei haru i te mana i nia i te mau huru atoa o te oraraa katolika i roto i te mau Ekalesia o te fenua o te hinaaro rahi nei i te tiamâraa”. Mai te peu e mea tano teie huru faataaraa ra, eita ïa e maerehia i te mea e ua hinaaro te pâpa ia faatupuhia te hoê tairururaa taa ê no te uiui i te manaˈo o te mau epikopo. No te aha i faatupuhia ˈi taua apooraa taa ê ra?
Te hunahuna ore a te hoê karatino
Ua faatupu mai te apooraa Vaticana II (1962-1965) i te mau tiaturiraa rahi i roto i te mau katolika — tiaturiraa rahi e te taa ê atoa hoi te tahi i te tahi. E rave rahi tei hinaaro ia tuatapapa te Ekalesia i te tahi mau tumu parau ma te farii noa e ua manuïa to ratou hinaaro. Te tahi pae râ, te hinaaro ra ïa ia noaa te tahoêraa rahi aˈe. Mea rahi râ tei inoino no te mea aita to ratou manaˈo i manuïa, e tae noa ˈtu i te ekalesiatiko mana roa ˈˈe o te Vaticana i raro mai i te pâpa, te karatino helemani ra o Joseph Ratzinger, tia no te Amuiraa no te tiaturiraa faaroo (faatere o te Vaticana te haapao i te viivii ore o te tiaturiraa katolika).
I roto i te hoê uiuiraa apî, te faaite ra taua karatino ra e: “Mea papu roa e te piti ahuru matahiti hopea nei e ere ïa i te mea maitai no te Ekalesia katolika, (...) mai te mea ra e te mau faahopearaa i noaa no roto i te Apooraa, te patoi uˈana ra ïa i te mau manaˈo o te taatoaraa, mai to te pâpa Ioane XXIII e to Paulo VI.”
Eaha to ratou mau manaˈo? Te parau nei â te karatino Ratzinger e: “Ua manaˈo te mau Pâpa e te mau Perebitero i roto i taua apooraa ra e tahoê faahou â te Ekalesia katolika, ua amahamaha roa râ. E mai ta Paulo VI i parau, ua riro taua amahamaharaa ra i te omuaraa ei faainoraa e i teie nei râ, ua riro ïa ei haamouraa ia ˈna iho. Ua manaˈohia e e itehia te hoê anaanatae rahi, ua itehia râ te haumani e te paruparu. Ua manaˈohia e e itehia te hoê haereraa i mua e ua itehia râ te hoê otoheraa.” — Rapporto Sulla Fede, papaihia e Vittorio Messori, na roto i te reo tahiti: Faataaraa no nia i te faaroo.
I te 25 no tenuare 1985, ua maere roa te mau katolika taatoa i to te pâpa Ioane-Paulo II faatupuraa i te hoê apooraa perepitero tei tupu i te 24 no novema e tae atu i te 8 no titema 1985. Ua titauhia 165 epikopo, e peretiteni hoi 102 i roto ia ratou no te oreroraa parau a te mau epikopo i roto i te ao nei, e tae noa ˈtu i te tahi feia hiˈopoa o te ore e maiti. Tei reira atoa te mau papai vea, te tiai ra i te hoê ohipa faahiahia.
Te mau tumu no te amahamaharaa
Te faariro ra te tahi pae i te apooraa perepitero ei tahua aroraa. Ua papai te vahine papai vea no Farani e no Canada o Danièle Blain e: “Te aroraa i vai moe noa na e rave rahi matahiti, i rotopu i na pupu e piti i roto i te Ekalesia iho, ‘te mau progressites’ (te feia e hinaaro ra i te tauiraa) e ‘te mau conservateurs’ (te feia e tapea noâ i te mau peu tahito), ua riro mai ïa ei tamaˈiraa mau.” (L’Actualité, novema 1985). I te tahi pae, te vai ra te mau epikopo progressistes, o te hinaaro ra e tapea i te mau tauiraa e te mau faaotiraa no roto i te Vaticana II; i te tahi pae ra, te mau epikopo conservateurs tei hinaaro ia haamau-faahou-hia te mau manaˈo na mua ˈˈe i te Vaticana II.
I roto i taua aroraa ra, te mataˈu nei te mau progressistes i te “araivavao” — te pâpa o Ioane-Paulo II. Eaha te tumu? No te mea e rave rahi taime to ˈna faaiteraa i to ˈna hinaaro no te hoˈi faahou i roto i te faanahoraa tahito no nia i te haapiiraa e te haapaoraa i te mau peu katolika. Te faaite ra o Marco Tosatti i roto i te hoê vea no Turin, te Stampa Sera e: “E mea fifi roa paha no te mau Perebitero o te apooraa (...) ia turu i te mau manaˈo tei taa ê roa i te ‘tatararaa’ ta Ioane-Paulo II e faataa maite ra i te mau mahana atoa.”
E rave rahi te mau katolika i tiaturi e e paraparauhia te mau tumu parau mai te faaitiraa i te fanau, te faaea-hoê-noa-raa te mau ekalesiatiko e te faatoroaraa i te mau vahine. Inaha, aita i tâuˈa-rahi-hia, e aita roa ˈtu i paraparauhia. Ua paraparau te mau epikopo i te fifi o te mau katolika tei faataa e tei opanihia ta ratou euhari, i roto e rave rahi mau fenua. Ia au i te Toronto Star, ua parau te hoê perepitero no New Jersey, i te fenua Marite, e “mai te peu e opani oia i te oroa moˈa i te feia tei faataa e tei faaipoipo faahou, aita ïa e taata faahou i roto i ta ˈna fare pure”. Aita râ te mau epikopo i horoa i te hoê ravea no taua fifi ra, e aita atoa i tapaohia i roto i te faataaraa parau hopea a taua apooraa ra.
Mai te mea ra e te tumu parau matamua, o te tahoêraa ïa e te faaoreraa i te mau fifi i rotopu i te toroa pâpa e te mau oreroraa parau epikopo no te tahi mau fenua. No reira o Danièle Blain i papai ai e: “Te tumu parau matamua o te imiraa ïa i te tahoêraa tei moe.” (L’Actualité). Te tahi â tumu parau tei taaihia i nia i te tahoêraa oia hoi ïa te tuatapaparaa no te pae o te Atua no nia i te tiamâraa, e ia au i taua tuatapaparaa ra, e tia i te Ekalesia ia faaô atu i roto i te mau aroraa politita e totiare o te feia tei faateimahahia. Teie uiraa tei faaamahamaha i te mau upoo faatere haapaoraa katolika i teie mau matahiti hopea nei ua tuatapapahia mai ïa e te epikopo no Colombie ra o Darío Castrillón Hoyos.
A tupu noa ˈi te apooraa, aita e mau mârôrôraa i itehia, i mua i te taatoaraa, e ua ape te pâpa i te mârô atu i te mau epikopo. Ua faaite o Peter Nichols, taata papai i te Times no Lonedona e: “Aita te pâpa i mairi i te mau putuputuraa atoa o te apooraa, ua mamu noa râ te pâpa e tae noa ˈtura i te mahana hopea. Te mau taime atoa e maiti ai e haere oia i rapae. E mea huna teie mau maitiraa, eita râ oia e hinaaro ia manaˈohia e te faahema ra oia.”
Ua inoino te mau papai vea e te mau auvaha i te mea e aita i tupu te ohipa faahiahia i te pae faaroo ta ratou i tiai noa. Noa ˈtu â ïa ua tuatapapahia te tahi mau manaˈo taa ê, aita te mau aparauraa i ino roa. Ua haapoto te vea a te feia rave ohipa katolika i Italia, te Azione Sociale, i te apooraa perepitero na roto i teie upoo parau e: “Tahoêhia e ere râ hoê â huru.” Ma te faaite e aita i tupu te hoê aroraa ino, ua parau te New York Times e: “Mea maitai roa te faataaraa parau hopea o te apooraa, no te mau parau ta ˈna i faahiti e te mau parau ta ˈna i ore e faaite.”
Eaha te faufaa o te apooraa perepitero no te mau katolika?
E ere te mea ohie i te haamauraa i te faataaraa parau o te apooraa tei faataehia ˈtu i te mau katolika. Ua papai te hoê tomite e pae karatino, e piti faataaraa, ua patoihia râ te reira, no te mea e hiˈoraa atâata roa to teie nau faataaraa. Ua fariihia râ te toru o te faataaraa no to ˈna hiˈoraa maitai aˈe. Eaha te faufaa ta ˈna e horoa no te rahiraa katolika?
Ua tuatapapahia te hoê tumu parau faufaa roa i raro aˈe i te upoo parau “Te Parau a te Atua”. Te taiohia ra e: “A faaroo ai oia ma te tiaturi i te Parau a te Atua, e ohipa faufaa na te Ekalesia i te pororaa i te reira ma te itoito (cf. Dei Verbum 1). No reira, te pororaa i te Evanelia, te hoê ïa o te mau titauraa matamua a te Ekalesia, tae noa ˈtu i te mau epikopo, e i teie mahana, mea faufaa roa ïa taua ohipa ra (cf. Lumen gentium 25).” Teie râ, e hitu noa taime te faahitiraahia te Parau a te Atua, te Bibilia i roto i te faataaraa parau a te apooraa, e e Bibilia hoi ta te rahiraa o te taata. Area te mau rata mana a te pâpa e te tahi atu mau parau papai a te Ekalesia, ta te tahi noa mau taata e fanaˈo ra, ua faahitihia ïa 44 taime, mai teie mau faaiteraa i nia nei! E haaputapû anei te hoê parau e mea iti roa te faahororaa bibilia i roto, i te mafatu o te mau katolika aau tae o te hinaaro mau ra ia ite i ta ratou mau titauraa kerisetiano?
Te faaite nei â te faataaraa parau hopea a te apooraa e: “Te pororaa i te Evanelia o te ohipa matamua ïa, eiaha noa na te mau epikopo anaˈe, na te mau perepitero e te mau diakono atoa râ, e tae noa ˈtu i te mau kerisetiano atoa.” Te haamaramaramahia ra teie tumu parau na roto i teie mau parau e: “E turai te pororaa i te Evanelia i te faaiteraa. E faaite te hoê ite eiaha na roto noa i ta ˈna mau parau, na roto atoa râ i to ˈna oraraa.”
Te faaitoito nei matou i te mau katolika aau tae atoa ia feruri i teie parau. I to tatou nei mau mahana, o vai ma te feia i riro ei mau ite no te Atua e no te Mesia? O vai ma te feia no roto i te mau huru totiare atoa, e poro nei na roto i ta ratou parau e na roto i to ratou haerea? O vai ma te feia e poro nei i te Evanelia, aore ra te parau apî maitai, o te Basileia o te Atua faaterehia e te Mesia, noa ˈtu te mau fifi, te pohe aore ra te ereraa i to ratou tiamâraa? O vai ma te feia e haere tamau nei e farerei ia outou no te faaiteraa i teie parau? Ta outou anei mau perepitero aore ra te mau Ite a Iehova (hiˈo Isaia 43:10, 12 e Ohipa 1:8)?
I te mea hoi ua amahamaha te Ekalesia katolika na roto i te mau mârôraa e te mau patoiraa no nia i te mau tuatapaparaa i te pae o te Atua, te pae politita e te pae totiare, e tia i te mau kerisetiano mau ia pee i te mau haapiiraa bibilia i roto i teie mau irava i mua nei e na ô ra e: “O te mea teie e ite ai te taata atoa e, e pǐpǐ outou na ˈu, ia aroha outou ia outou iho.” “E teie nei, e au mau taeae, te aˈo atu nei au ia outou i te iˈoa o to tatou Fatu ra o Iesu Mesia, e ei parau hoê ta outou atoa na, e eiaha ia amahamaha i roto ia outou: ia ati maite râ outou ma te aau hoê e te manaˈo hoê.” — Ioane 13:35; Korinetia 1, 1:10.
Ma te feaa ore, aita teie huru tahoêraa e itehia ra i rotopu i te mau epikopo “progressistes” e “conservateurs” o te Ekalesia katolika. Te haapapu nei teie apooraa perepitero e ua amahamaha ratou.
[Hohoˈa i te api 21]
Te hoê putuputuraa no te apooraa perepitero i roto i te fare pureraa rahi Saint-Pierre, i Roma.