“Iehova” aore ra “Yahweh”?
“AFA,” “anoi,” “mea huru ê.” Na te aha e turai i te mau taata ite i te reo Hebera o te Bibilia ia faaohipa papu i teie mau huru parau papu maitai? Te fifi, o “Iehova” anei ïa te faahitiraa tano o te iˈoa o te Atua na roto i te reo Tahiti. Ua hau atu i te hanere matahiti te uˈanaraa teie aimârôraa. I teie mahana, e au ra e mea au aˈe na te rahiraa feia ite i na reta e piti ra “Yahweh.” Teie râ, “mea huru ê” roa mau anei te faahitiraa “Iehova”?
Te mau tumu o te aimârôraa
Ia au i te Bibilia, ua faaite te Atua iho i to ˈna iˈoa i te huitaata nei. (Exodo 3:15) Te faaite ra te mau haapapuraa a te mau Papai e ua faaohipa tahaa te mau tavini a te Atua i mutaa iho i taua iˈoa ra. (Genese 12:8; Ruta 2:4) Ua matauhia te iˈoa o te Atua e te tahi atu mau nunaa atoa. (Iosua 2:9) E parau mau iho â râ i muri aˈe i to te mau ati Iuda, o tei hoˈi atu mai te faatîtîraa i Babulonia, farereiraa i te mau taata o te mau nunaa e rave rahi. (Salamo 96:2-10; Isaia 12:4; Malaki 1:11) Te parau ra The Interpreter’s Dictionary of the Bible e: “E rave rahi mau haapapuraa e i te tau i muri aˈe i te hopoi-tîtî-raa, ua umehia te mau taata ěê e rave rahi e te haapaoraa a te mau ati Iuda.” I te senekele matamua râ o to tatou tau, ua tupu mai te hoê mǎtaˈu no nia i te iˈoa o te Atua. I te pae hopea, aita noa te nunaa ati Iuda i faaea i te faaohipa tahaa i te iˈoa o te Atua, ua opani atoa râ vetahi i te faahiti roa i te reira. Ua moe atura ïa to ˈna faahitiraa tano—aore ra te reira anei?
Eaha to roto i te hoê iˈoa?
I roto i te reo Hebera, ua papaihia te iˈoa o te Atua e יהוה. Ua matauhia i te pii i teie na reta e maha, tei taiohia mai te pae atau i te pae aui, na reta Hebera e maha. E rave rahi iˈoa o te mau taata e te mau vahi i faahitihia i roto i te Bibilia e huru haapotoraa ïa o te iˈoa o te Atua to roto. E nehenehe anei ta teie mau iˈoa e horoa i te tahi mau faaiteraa nafea te iˈoa o te Atua e faahitihia ˈi?
Ia au ia George Buchanan te orometua haapii tahito no te Fare haapiiraa Faaroo Wesley no te oire no Washington, Hau Amui no Marite, te pahonoraa e e. Te faataa ra te Orometua haapii ra o Buchanan e: “I te mau tau tahito, e pinepine te mau metua i te topa te iˈoa o ta ratou mau tamarii i te iˈoa o to ratou mau atua. Te auraa ra, e faahiti ratou i te iˈoa o ta ratou mau tamarii mai ta ratou e faahiti i te iˈoa o te atua. Ua tuuhia na reta Hebera e maha i roto i te iˈoa o te mau taata, e ua apiti noa mai ratou i te vauera na roto.”
E hiˈopoa anaˈe na i te tahi mau hiˈoraa no te mau iˈoa e itehia i roto i te Bibilia e huru haapotoraa o te iˈoa o te Atua to roto. Te na ô ra te Orometua haapii ra o Buchanan e te auraa o te iˈoa ra Ionatana, o Yoh·na·thanʹ ïa aore ra Yehoh·na·thanʹ i roto i te Bibilia Hebera, oia hoi “ua horoa Yaho aore ra Yahowah.” Te iˈoa o te peropheta ra Elia, o ʼE·li·yahʹ ïa aore ra ʼE·li·yaʹhu na roto i te reo Hebera. Ia au i te Orometua haapii ra o Buchanan, te auraa o teie iˈoa: “O Yahoo aore ra Yahoo-wah to ˈu Atua.” Oia atoa, te iˈoa Hebera no Iehosaphata o Yehoh-sha·phatʹ ïa, oia hoi “ua haava Yaho.”
Eita na faahitiraa reta e piti no na reta Hebera e maha “Yahweh” e farii i te taˈiraa o te vauera o i roto i te iˈoa o te Atua. I roto râ i te mau rahiraa iˈoa Bibilia tei tuuhia te iˈoa o te Atua i roto, e itehia ïa teie vauera i roto i na huru matamua e huru haapotohia, mai Iehonatana e Ionatana. No reira, te parau ra te Orometua haapii ra o Buchanan no nia i te iˈoa o te Atua e: “Aita roa ˈtu te vauera oo aore ra oh i moehia. I te tahi mau taime, ua haapotohia te taˈo ra na roto i te parau ra ‘Ya,’ eita roa ˈtu râ na roto ia ‘Ya-weh.’ . . . Ia faahitihia na reta Hebera e maha i roto i te hoê anaˈe reta o ‘Yah’ ïa aore ra ‘Yo.’ Ia faahitihia e toru na reta, o ‘Yahowah’ ïa aore ra o ‘Yahoowah.’ Mai te peu e aita i haapotohia ˈtura e piti reta, o ‘Yaho’ ïa.”—Biblical Archaeology Review.
E tauturu teie mau tatararaa ia tatou ia taa i te faataaraa i ravehia e te taata ite i te reo Hebera ra o Gesenius i te 19raa o te senekele i roto i ta ˈna buka ra Hebrew and Chaldee Lexicon to the Old Testament Scriptures: “Te feia o te manaˈo ra e o יְהוָֹה [Ye-ho-wah] te faahitiraa mau [o te iˈoa o te Atua] e tumu ta ratou no te turu i to ratou manaˈo. Na roto i teie faahitiraa e nehenehe ai na reta haapotohia יְהוֹ [Ye-ho] e יוֹ [Yo], te mau reta matamua o te mau iˈoa, e faataa-maitai-roa-hia.”
I te omuaraa râ o ta ˈna huriraa apî o Na buka e pae a Mose (Beretane), te faahiti ra o Everett Fox e: “Aita i manuïa te mau tamataraa tahito e apî no te ite-faahou-raa mai i te faahitiraa ‘tano’ o te iˈoa Hebera [o te Atua]; eita te iˈoa ra ‘Iehova’ e faaroohia i te tahi mau taime, eita atoa te iˈoa ra ‘Yahweh’ a te feia ite e nehenehe e haapapu-maitai-hia.”
Aita e feaaraa, e tamau noa te aimârôraa a te pǔpǔ feia ite. Ua faaea te mau ati Iuda i te faahiti i te iˈoa o te Atua mau ra na mua ˈˈe i to te mau Massorète hamaniraa i te faanahoraa periota vauera. No reira, aita e ravea hopea no te haapapu i te mau vauera e apiti i te mau piri vauera YHWH (יהוה). Teie râ, te horoa ra te mau iˈoa mau o te mau taata o te Bibilia—aita roa hoi te faahitiraa tano i moehia—i te hoê faaiteraa mau no nia i te faahitiraa tahito o te iˈoa o te Atua. No teie tumu, te farii nei te tahi aˈe feia ite inaha e e ere te faahitiraa “Iehova” i te “mea huru ê.”
[Hohoˈa i te api 31]
O “Iehova” te faahitiraa tuiroo roa ˈˈe o te iˈoa o te Atua