Te ohipa ra te mǎtaˈu i nia i te ao
UA FAAAUEUE te hoê paura a te feia faahuehue tei hunahia i roto i te hoê pereoo i tapeahia, i te fare tahua teitei World Trade Center e 110 tahua to ˈna i te oire o New York i te 26 no febuare 1993. Ua mau e tau tausani feia rave ohipa i roto i te mau piha utaraa taata aore ra ua tia ia ratou e pau i raro na nia i te eˈa auauahihia. Ua topa ratou i roto i te mǎtaˈu o te uˈana ra i teie mahana i roto i teie ao ino.
Ua faariaria te mau paura i te mau taata o te mau fenua e rave rahi, o tei riro ei ohipa matauhia i roto i te mau fenua mai ia Irelane e o Lebanona. A hiˈo na, e 13 haapaainaraa paura i te hoê noa mahana—te 12 no mati 1993—i Bombay, i Inidia, ma te haapohe e tau 200 taata! Ua parau te hoê taata hiˈopoa e: “Te vai ra te mǎtaˈu rahi i Bombay taatoa.” Ia au i te vea Newsweek, “te faatupu ra hau atu te ohipa ite-rahi-hia o te paura i roto i te hoê pereoo i te mǎtaˈu.”
Te uˈana ra te mǎtaˈu i te puai atomi
Te mǎtaˈuhia ra i te mea e aita te mau matini hamani puai atomi i paruruhia i te mau topita. E nehenehe te hoê aroraa o te manuïa mai i nia i te hoê fare atomi e faatupu i te vavahiraa e te mauiui faito ore. Ua horoa te tamataraa o te hoê taata e faaû i to ˈna pereoo na nia iho i te hoê uputa o te fare atomi no Three Mile Island i te mau Hau amui no Marite, i te haapapuraa o taua mǎtaˈu ra.
Te mǎtaˈu nei e rave rahi e e noaahia i te feia totova e i te mau raatira hiaai mana taua mau mauhaa atomi ra. Te riaria nei vetahi ia tamata te mau tausani aivanaa tuatapapa i te atomi no Rusia tahito tei erehia i te ohipa i te hoo i to ratou mau aravihi. Hau atu, noa ˈtu e te faaitoito ra te parau faaau START e te tahi atu i te faaitiraa rahi o te mau mauhaa tamaˈi atomi atoa, eita teie mau huru hinaaro e faatupuhia na mua ˈˈe e rave rahi matahiti. I roto i teie area taime, e faateimaha paha te faaohiparaa i teie mau mauhaa na te tahi mau taata maamaa mai te huru o te hoê ata rahi o te vero riaria i nia mai i te huitaata.
Te faatupu ra te haavîraa uˈana i te mǎtaˈu
Te faariaria nei te maraaraa rahi o te taparahiraa taata na te mau vahi atoa i te feia i roto i to ratou fare e i roto i te mau aroâ. Te parauhia ra e ua taparahi-pohe-hia tau 23 200 Marite i te matahiti 1990. Ei hiˈoraa, i te oire o Chicago, ua turu te maraaraa o te faaohiparaa i te raau taero crack cocaïne tau 700 taparahiraa taata i te hoê noa matahiti. Ua riro vetahi mau vahi o te mau oire ei mau tahua aroraa, i reira ua haapohehia te feia e hahaere ra na reira, tae noa ˈtu te mau tamarii, i roto i te tahi mau pupuhiraa. Te parau ra te hoê vea e: “Te parare oioi nei te haavîraa uˈana i roto i te mau oire faito taata au noa. . . . Aita hoê noa ˈˈe i paruruhia mai te mau mataeinaa no te mau [Hau amui no Marite] tei î roa i te mau raau taero e te mau taurearea ohipa iino. I te mau matahiti atoa, te rave nei 1 i nia i te 4 melo o te utuafare Marite i te hoê taparahiraa taata aore ra te hoê eiâraa.”—U.S.News & World Report, 7 no atopa 1991.
Te faatupu nei te haruraa i te mǎtaˈu o te mau vahine. I Farani, ua maraa teie mau haruraa tapaohia i te fare mutoi i te faito 62 i nia i te hanere mai te matahiti 1985 tae atu i te matahiti 1990. I te area taime e ono matahiti, ua tataipiti te mau hamani-ino-raa i te pae taatiraa i te faito ra 27 000 i Kanada. Ua tapao te fenua Helemani e hoê hamani-ino-raa i te pae taatiraa i nia i te hoê vahine i te mau hitu minuti atoa.
Te mǎtaˈu atoa nei te mau tamarii no to ratou ora-maitai-raa. Te faatia ra te Newsweek e, i roto i te mau Hau amui no Marite, “te amo nei te mau tamarii haere haapiiraa tuatahi i te mau pupuhi, e te riaria nei te mau orometua haapii e te feia toroa o te fare haapiiraa.” No te atâta rahi hoi o te huru tupuraa ra, te faaohipa nei te tuhaa maha o te mau fare haapiiraa teitei rahi no te oire i te tahi mau taoˈa uira fafa i te auri, e itehia râ i te mau taurearea onoono i te tahi atu ravea no te ape i te reira na roto i te horoaraa i te mau pupuhi ia vetahi na roto i te mau haamaramarama.
Te mǎtaˈu i te maˈi SIDA
Te rahi noa ˈtura te mau taata o te mǎtaˈu nei ia roohia i te SIDA. Ua hau atu i te 230 000 taata maˈi SIDA i roto noa i te mau Hau amui no Marite. Ua riro te SIDA te ono o te tumu rahi roa ˈˈe o te pohe no te feia i roto i te area matahiti 15 tae atu e 24 matahiti. “Te horoa mai nei â te tau no a muri aˈe i te hiˈoraa mehameha o te parareraa rahi atu â o te maˈi,” ta te Newsweek ïa e parau ra.
E ite-pinepine-hia te pohe no te maˈi SIDA o te maraa noa ˈtura i rotopu i te feia e ohipa ra i roto i te ori, te hautiraa taata ora, te taviriraa hohoˈa, te upaupa, te faaiteiteraa ahu, te afata teata, te ohipa aravihi, e vetahi atu â mai teie te huru. Te faataa ra te hoê tabula e te pohe nei e 60 i nia i te hanere tane no Paris e ohipa ra i roto i te papairaa veˈa, te ohipa aravihi, e te faaanaanataeraa manaˈo, mai te 25 tae atu i te 44 matahiti, i te maˈi SIDA. Te faatia ra te OMS (Faanahonahoraa o te oraora-maitai-raa na te ao nei) e ua roohia e 8 mirioni tae atu i te 15 mirioni taata na te ao taatoa nei i te VIH (tirotiro SIDA). Te parau ra te taote ra o Michael Merson, te hoê taata faatere o te OMS, e: “Mea papu maitai i teie nei e te parare oioi nei te maˈi haape o te tirotiro VIH na roto i te ao taatoa nei, i roto iho â râ i te mau fenua ravai ore.”
Papu maitai, te vai atoa ra te mau mǎtaˈu no nia i te huru o te natura e vetahi atu â mau huru mǎtaˈuraa. Teie râ, te haapapu maitai ra te mau tabula iho i nia nei e te ohipa nei te mǎtaˈu i nia i teie nei ao. Te vai ra anei i te hoê auraa taa ê no te reira? E nehenehe anei e manaˈo e e fanaˈo tatou i te hoê mahana i te tiamâraa i nia i te mǎtaˈu?
[Faaiteraa i te fatu o te hohoˈa i te api 2]
Mau hohoˈa o te api matamua: I te pae aui: Tom Haley/Sipa Press; I raro: Malanca/Sipa Press
[Faaiteraa i te fatu o te hohoˈa i te api 3]
Bob Strong/Sipa Press