Te taaraa i te mǎtaˈu o te ǔǔ
UA ITE anei outou i te taa-ê-raa i rotopu i te hoê taata orero maitai e te hoê taata e mǎtaˈu ra i te ǔǔ? ‘Mea ohie roa hoi ia ite,’ o ta outou paha e pahono mai. Tera râ, a hiˈo na i ta Peter Louw i papai i roto i ta ˈna buka na roto i te reo Afrikaans ra Hhhakkel (Ǔ-ǔ-ǔǔ): “No te hoê aˈe taata ǔǔ ‘ite-papu-hia,’ te vai ra paha hoê ahuru taata o te ore e hinaaro ia itehia ratou e o te tamata nei i te huna i to ratou fifi no te paraparauraa na roto i te mau ravea huru rau.” E huna i to ratou fifi no te paraparauraa? Nafea ïa?
Te manuïa nei vetahi feia ǔǔ i te huna i to ratou fifi na roto i te feruri-atea-raa i te mau taˈo o tei haafifi na ia ratou. No reira, eita ratou e faahiti i taua taˈo ra, tera râ, e taui ratou i ta ratou pereota aore ra e maiti ratou i te tahi taˈo ê hoê â to ˈna auraa. Ua huna te hoê tane i to ˈna ǔǔ i te roaraa 19 matahiti faaipoiporaa. I te iteraa ta ˈna vahine i te parau mau, ua ani aˈera oia i te taata rapaau i te pae no te paraparauraa e: “Tera anei te tumu oia e ani noa mai ai ia ˈu ia taniuniu, e na ˈu noa e ani i te maa ia haere anaˈe mâua i te fare tamaaraa, e eita atoa oia e pahono i . . . te mau putuputuraa?”
A rave atoa na i te hiˈoraa o Gerard raua o Maria, te tahi nau hoa faaipoipo oaoa no Afirika Apatoa.a E rave rahi taime to Maria tamataraa i te faataa ˈtu i ta ˈna tane e, te tumu oia e haamarirau ai i te pahono i te mau putuputuraa haapiiraa Bibilia, no to ˈna ïa mǎtaˈu i te ǔǔ. “E ere no te reira,” o ta ta ˈna tane ïa i pahono etaeta mai, “e ere oe i te vahine ǔǔ.” O ta Gerard ïa i manaˈo no te mea ua ite oia e e vahine paraparau roa ta ˈna vahine. Tera râ, i roto noa i te tahi mau taime paraparauraa taa ê o Maria e mǎtaˈu ai i te ǔǔ. I muri aˈe e pae matahiti faaipoiporaa, i reira noa to Gerard taaraa i teie huru tupuraa, e ua faˈi oia e: “Aita vau i ite i te ohipa e tupu ra e aita vau i tâuˈa aˈe ia ˈna.” I teie nei, maoti hoi i te faahapahapa i ta ˈna vahine, te haapopou nei o Gerard ia ˈna i te mau taime atoa e faaitoito ai oia ia paraparau i mua i te hoê pǔpǔ taata rahi.
Ma te papu maitai, e rave rahi feia ǔǔ o tei roohia i te “mǎtaˈu . . . i te tahi mau taime, e mǎtaˈu iti noa, e mea pinepine râ, e mea puai ïa,” o ta te taata ǔǔ ra o David Compton ïa e faataa ra i roto i ta ˈna buka ra Ia maumau te parau (Beretane). “I te taime fifi roa ˈˈe no ˈna, i te taime farereiraa faufaa roa ˈˈe e to ˈna mau taata-tupu, i te taime e hamama ˈi oia i to ˈna vaha no te paraparau atu ia ratou, e aparauraa matauhia aore ra e aparauraa hohonu aˈe, i taua mau taime ra, e taa i te taata ǔǔ e e mauiui iho â oia, e faaooohia mai oia . . . E tae noa ˈtu i te feia e manuïa nei i te haapaiuma i to ratou ǔǔ, te farii nei ratou e, na to ratou mǎtaˈu i faatere ia ratou, e eita teie mǎtaˈu e ore roa.”
Vetahi mau tupuraa o te faatupu i te mǎtaˈu
Ia anihia te hoê taata ǔǔ ia pahono i te hoê uiraa i mua i te tahi pǔpǔ taata, ei hiˈoraa i roto i te hoê piha haapiiraa, i te hoê rururaa tapihooraa, aore ra i te hoê putuputuraa faaroo, e nehenehe oia e hepohepo, e na te reira e faatupu i muri iho i te ǔǔ rahi. “I te tahi mau taime, e manaˈo anei oe e mea ohie aˈe ia mamû noa?” o te uiraa ïa i uihia ˈtu i te hoê potii 15 matahiti no Afirika Apatoa o Rosanne te iˈoa, i roto i te hoê uiuiraa manaˈo na roto i te afata radio. Ua pahono maira oia e, “Mea pinepine, ei hiˈoraa, i roto i te piha haapiiraa, ua ineine ta ˈu pahonoraa tano e ua ite au e e noaa mai te hoê nota maitai roa, tera râ, ua ite atoa vau e eita ta ˈu parau e matara.”
Ua uiui-atoa-hia te hoê taata tapihoo o Simon te iˈoa i roto i te porotarama afata radio i faahitihia i nia nei. Mai ia Rosanne, ua maitai mai o Simon na roto i te tahi ravea rapaauraa i te pae no te paraparauraa. Tera râ, te farerei noa nei â oia i te mau taime ǔǔ rahi. E ino roa ˈtu â ia au i te haerea o te taata e faaroo maira ia ˈna. “Mai te peu e tei roto oe i te hoê putuputuraa feia toroa, e mea roa ta oe taime paraparauraa e mea fifi roa no oe ia paraparau, e fiu roa te feia i ruru mai,” o ta ˈna ïa e faataa ra.
Eiaha râ ia anoi i te mǎtaˈu o te hoê taata ǔǔ e te mǎtaˈu o te hoê taata mamahu i te paraparau atu i te feia matau-ore-hia. A rave na i te hiˈoraa o Lisa, o tei haere i te mau putuputuraa a te mau Ite no Iehova i te roaraa o na matahiti e piti i mairi aˈenei. I roto i te mau aparauraa matauhia e te mau hoa, e nehenehe ta ˈna e paraparau maitai. Te apiti rahi atoa nei oia i roto i te ohipa poro evanelia i reira oia e tia ˈtu ai i mua i te feia matau-ore-hia. Tera râ, te farerei nei oia i te mǎtaˈu i matauhia e te feia ǔǔ e rave rahi—oia, te paraparauraa i mua i te hoê pǔpǔ taata rahi. “I ta matou mau putuputuraa,” o ta Lisa ïa e faataa ra, “mea varavara roa vau i te afai i to ˈu rima i nia no te horoa i te hoê pahonoraa. Mai te peu noa ˈtu e e pahono vau, hoê noa ïa taˈo aore ra te hoê pereota poto roa. Noa ˈtu e mea iti roa, tera anaˈe ta ˈu e nehenehe e horoa. E pinepine, tei roto te mau pahonoraa i to ˈu feruriraa e i nia atoa i to ˈu utu, no te mea ua faaineine au na mua ˈˈe. Tera râ, eita e maraa i to ˈu arero ia faahiti.”
Te hoê ohipa fifi roa no te tahi feia ǔǔ, o te taio-haapuai-raa ïa. E faahepo hoi te reira ia ratou ia faahiti i te mau parau o ta ratou i matau i te ape. “I te hoê o ta matou mau putuputuraa,” o ta Lisa ïa e faatia faahou ra, “i te tahi mau taime, e anihia mai matou ia taio te tahi i muri aˈe i te tahi, i te mau irava Bibilia e tuatapapahia ra. I taua mau taime ra, e parahi noa vau ma te riaria, te ruru noa, a tiai noa ˈi i ta ˈu taime taioraa, e aita hoi au i ite e e haere anei ia ˈu ia taio i te irava aore ra eita. I te tahi mau taime, e taio vau, tera râ, eita ta ˈu e nehenehe e taio i te hoê taˈo. E ouˈa ïa vau i teie taˈo e e taio vau i to muri iho.”
Oia mau, e tia ia feruri maitai hou e faaitoito ai i te hoê taata ǔǔ ia taio haapuai. E nehenehe hoi teie huru “faaitoitoraa” e faaino roa ˈtu â i te taata ǔǔ. Area ra, e tia ia haapopou-maitai-hia teie nei taata no ta ˈna mau tutavaraa e rave ra.
Ia tamata anaˈe tatou i te tauturu
Te ǔǔ, o te hoê ïa huru fifi roa ia rapaau. Te ravea e manuïa no te hoê taata, eita ïa e manuïa no te tahi atu taata. Inaha, e rave rahi feia ǔǔ tei manaˈo e ua “ora” ratou, o te topa faahou i roto i teie fifi i muri iho. Mea rahi aˈe te mau maimiraa i ravehia no nia i te ǔǔ i te tahi atu huru fifi o te paraparauraa. Teie râ, aita i itehia mai i te feia maimi te hoê tumu papu maitai. Inaha, te farii nei te rahiraa o ratou e, e rave rahi mau tumu o te nehenehe e faatupu i te ǔǔ. Te hoê tatararaa, ia au i te mau maimiraa apî i ravehia, oia ïa, ua taaihia i te tahi huenaneraa i roto i te faanahonahoraa o te mau taoˈa tahi o te roro i te nainairaa o te taata ǔǔ. Ia au i na Orometua haapii ra o Theodore J. Peters e o Barry Guitar, i roto i ta raua buka no nia i te ǔǔ (Stuttering—An Integrated Approach to Its Nature and Treatment), e itehia mai paha e “eita” te mau tatararaa e horoahia nei no nia i te mau tumu o te ǔǔ “e tano faahou, a horoa noa mai ai te mau maimiraa apî i te mau haamaramaramaraa no nia i te mau tuhaa rarahi itea-ore-hia e tatou no nia i te ǔǔ.”
I te mea e mea iti roa te ite o te taata nei no nia i te ǔǔ, e tia ïa ia ara maitai ia faaauhia te tahi o te mau ravea rapaauraa e rave rau, i te feia i roohia i teie nei fifi. Te na ô râ te buka i faahitihia i nia nei e: “Te rahiraa o te feia ǔǔ ino roa, e ora mai ratou i roto noa i te tahi faito. E haapii ratou i te paraparau ma te taere aˈe, aore ra i te ǔǔ ma te taiâ ore aˈe, ma te ore e haapeapea rahi roa no to ratou ǔǔ. . . . No te mau tumu tei ore i matara ˈtura ia tatou, eita te tahi feia ǔǔ e rapaauhia e taui aˈe.”b
Ia ore anaˈe te ravea rapaauraa e manuïa, ua faahapa vetahi feia rapaau i te taata ǔǔ no te mea aita oia i tutava maitai. Ua parau te tahi taata rapaau e: “Mai te peu e eita e manuïa, no te mea ïa e ua feaa piti te taata ǔǔ.” No nia i teie mau huru parau, ua faaite te taata papai buka ra o David Compton e: “Aita ta ˈu e parau no te faaite i te riri ta teie huru parau e faatupu i roto i te feia ǔǔ. A tahi, no te mea e parau hape roa teie. Eita te hoê ravea rapaauraa e manuïa no te taatoaraa o te feia ǔǔ, e noa ˈtu e e tano te hoê ravea no te hoê taata ǔǔ, aita e haapapuraa e e manuïa iho â. A piti, no te mea te ora noa nei te feia ǔǔ e te manaˈo ra e ua hape ratou . . . E ua riro te faarahiraa [i teie manaˈo faahapa] ma te faufaa ore e te tia ore roa hoi, ei faainoraa rahi.”
Te tamǎrûraa i to ratou hepohepo
E pinepine, eita te feia ǔǔ e hinaaro ia parauhia e mea aroha roa ratou. Teie râ, mea rahi te mau mea e nehenehe e ravehia no te tamǎrû i to ratou hepohepo. Ia ǔǔ anaˈe ratou, eiaha e fariu ê i te mata ma te haama. Eiaha e hiˈo i to ratou vaha, a hiˈo râ i to ratou mata. E taa oioi noa ia ratou na nia i te huru o te feia e faaroo maira ia ratou. Mai te peu e aita outou e haapeapea ra, e tauturu ïa te reira ia iti mai to ratou mǎtaˈu. “A faaite i te taata [ǔǔ] e ua ineine outou i te faaroo ia ˈna mai ta outou e ineine i te faaroo i te tahi atu taata,” o ta te hoê taata rapaau i te pae no te paraparauraa ïa e parau ra.
Te mau orometua haapii te vai ra te hoê tamarii ǔǔ i roto i ta ratou pǔpǔ tamarii haapii, mea rahi ta ratou tuhaa e nehenehe e rave no te tamǎrûraa i to ˈna mǎtaˈu. I roto i te vea haapiiraa no Afirika Apatoa ra te Die Unie, teie te faaueraa i horoahia ˈtu i te mau orometua haapii: “E iti mai te ǔǔ o te rahiraa o te feia ǔǔ, ia ite anaˈe ratou e aita te taata e faaroo ra ia ˈna, e titau ra e ia matara ohie noa ta ˈna parau.”
Ia au i te vea i nia nei, e mea faufaa atoa ia taa i te orometua haapii i te mau manaˈo hohonu o te tamarii haapii. Eiaha ratou ia ape i taua mau tamarii ra ma te haama, e tia râ i te mau orometua haapii ia paraparau atu ia ratou e ia faaitoito ia ratou ia faaite i to ratou mau manaˈo hohonu no nia i teie fifi. Mea na reira te orometua haapii e ite ai e eaha te mau tupuraa ta te tamarii haapii e riaria roa ra. “Te ohieraa ia paraparau, i roto i te faito e 80 % tei te huru ïa [o te orometua haapii],” o ta teie vea ïa e faaite ra. E rahi atu to ˈna ohieraa ia paraparau mai te peu e ua ite oia e te fariihia ra oia noa ˈtu to ˈna fifi. Te faataa râ teie vea e: “Ia itehia te hoê huru hau e te au no te haapii i roto i te piha haapiiraa, e mea maitai ïa, eiaha noa no te tamarii ǔǔ, no te toea atoa râ o te mau tamarii haapii.”
Papu maitai, e nehenehe teie mau manaˈo e faaohipa-atoa-hia ma te aravihi i te mau taime haapiiraa e te mau taata paari.
Ua taa i to tatou Poiete
Ua taa maitai i to tatou Poiete, te Atua ra o Iehova, i te huru tia ore o te taata. Ua faaue oia ia Mose ia riro ei auvaha no ˈna no te aratairaa mai i te mau tamarii Iseraela i rapae ia Aiphiti. Ua na reira oia ma te ite maitai e mea fifi no Mose ia paraparau. Ua ite atoa te Atua e, i to ˈna aˈe pae, e taata orero aravihi te taeae o Mose ra o Aarona. “E taata parau maitai oia, ua ite au,” o ta te Atua ïa i parau. (Exodo 4:14) Teie râ, ua noaa ia Mose te mau huru faufaa roa ˈtu â, mai te taiva ore, te maitai, te faaroo, e te mǎrû. (Numera 12:3; Hebera 11:24, 25) Noa ˈtu te mau patoiraa a Mose, ua tapea noa te Atua i ta ˈna maitiraa ia Mose ei aratai no To ˈna nunaa. I te hoê â taime, ua haapao atoa te Atua i te mǎtaˈu o Mose na roto i te nominoraa ia Aarona ei auvaha no Mose.—Exodo 4:10-17.
E nehenehe tatou e pee i te hiˈoraa o te Atua na roto i te taa-atoa-raa i te huru o vetahi ê. A faatura i te feia ǔǔ, e eiaha e vaiiho i te tahi fifi o te paraparauraa ia tapiri i to outou mata i mua i te faufaa mau o te hoê taata. Teie hoi te hiˈoraa o te hoê tamahine iti e taata ǔǔ to ˈna papa. Ua haapii teie metua tane i te hoê ravea no te taio ohie aˈe. I te hoê po, ua tamata ˈtura oia i taua ravea nei e ta ˈna tamahine e ono matahiti, i to ˈna taioraa i te hoê aamu, e ua oaoa roa oia no te mea aita ta ˈna taioraa i maumau.
“Papa, a paraparau maitai pai,” o ta te tamahine ïa i parau i to ˈna papa i te otiraa te taioraa.
“Ua paraparau maitai hoi au,” o ta te papa ïa i pahono atu ma te mauruuru ore rii.
“Aita,” o ta te tamahine ïa i pahono mai, “a paraparau mai ta oe i matau.”
Oia mau, ua here mau teie tamahine iti i to ˈna papa, noa ˈtu to ˈna ǔǔ. No reira, ia farerei anaˈe outou i te hoê taata ǔǔ, a haamanaˈo e e mau manaˈo faufaa roa paha to teie nei taata e e mau huru faahiahia roa to ˈna. E manaˈo putapû atoa to ˈna. A faaoromai e a faaite ia ˈna e te taa ra ia outou i to ˈna huru.
[Nota i raro i te api]
a Ua tauihia vetahi mau iˈoa i roto i teie tumu parau.
b Mea hau aˈe te manuïaraa ia ora mai te mau tamarii i te mau taata paari. Te faataa ra te vahine aravihi i te pae no te rapaauraa i te mau fifi o te paraparauraa, o Ann Irwin, i roto i ta ˈna buka ra Te mau tamarii nainai ǔǔ (Beretane) e: “E toru tamarii i nia i te maha o te faaea i te ǔǔ ia paari anaˈe ratou. Mai te peu e tei roto ta outou tamarii i na 25 % o te ore e faaea i te ǔǔ, e nehenehe e faaore i to ˈna ǔǔ na roto i te Ravea Arairaa i te ǔǔ.”
[Hohoˈa i te api 25]
E mǎtaˈu paha te hoê taata ǔǔ i te paraparau i mua i te taata
[Hohoˈa i te api 26]
A faaoromai mai te peu e te fifi ra te hoê taata ǔǔ i te paraparau mai ia outou
[Hohoˈa i te api 27]
E pinepine te feia ǔǔ i te mǎtaˈu i te paraparau na roto i te niuniu