Hiˈoraa i nia i teie nei ao
Te mihiraa i te moeraa te mau peu maitatai
‘Ite ore i te peu, haerea vahavaha, ahu haapaoraa ore e te faahuehue, parau faufau, haavare, e te faaohiparaa i te puai ma te hitahita ore, e mau huru anaˈe o tei faariro i te oraraa ei mea taa-ore-hia, te huru ê, e te au ore roa,’ o ta te vea ra The Times no Lonedona ïa e faaite ra. Te mea faahiti-rahi-hia i roto i te tabula o te mau haerea au ore i roto i te tahi mau fenua, o te tâuˈa-ore-raa ïa i to ˈna huru faanehenehe. “Pereue iri puaa, taamu upoo tamaˈi, ihu patiahia, tiaa iri puaa e farero auri to nia iho, e te mau nanaˈoraa faahuehue, e mau poroi imi peapea anaˈe ïa,” o ta Athena Leoussi ïa, no te Fare haapiiraa tuatoru Reading, e parau ra. Na roto i teie mau huru ahu, te faaitehia ra te vahavaharaa ia vetahi ê, ia au ïa i ta Leoussi Vahine e parau ra. Te na ô ra te vea ra The Times e, ‘te haamǎtaˈu nei te toparaa i te pae no te haerea faatura, te hitahita ore, e te nahonaho maitai i te totaiete, peneiaˈe hau atu i te mau ohipa iino.’ Eaha ïa te ravea? E tia “ia haapiihia [te mau peu maitatai] i roto iho i te utuafare fetii,” o ta te vea ïa e parau ra. “Eita e navai ia parau noa ˈtu i te mau tamarii, e tia râ ia haapiihia ˈtu na roto i te hiˈoraa.”
Mea atâta te mau niuniu paraparau afaifai
Ua haapapu te hoê tuatapaparaa i ravehia iho nei i Tapone e e nehenehe te mau aru radio no roto mai i te mau niuniu paraparau afaifai e haafifi ino roa i te mau matini rapaauraa i roto i te mau fare maˈi. “Ua ravehia te hoê tamataraa e ua pohe te hoê matini pâmu toto i te faaohiparaahia te hoê niuniu paraparau afaifai tau 45 tenetimetera te atea,” o ta te Asahi Evening News ïa i parau. Ua itea atoa mai i te feia maimi e ua taˈi te pu o te mau matini faatahe raau e te mau pâmu raau aro mariri ai taata, i te faaohiparaahia te hoê niuniu paraparau afaifai tau 75 tenetimetera te atea i te mau matini. Ua ino atoa te mau matini hihi X e te mau faito neˈiraa. Ia au i teie mau mea i itehia mai, te ani nei te Piha toroa a te Fare rata ia ore roa ˈtu te mau niuniu paraparau afaifai ia afaihia i roto i te mau piha tâpûraa e te mau vahi utuuturaa maˈi ru. Ia au i te hoê titorotororaa, tau 25 pu rapaauraa i Tokyo o tei faature aˈena i te faaohiparaa i te mau niuniu paraparau afaifai, e 12 pu o tei opani roa i te mau niuniu paraparau afaifai.
Te haapii nei te mau paretenia i te karate
No te maraaraa o te haavîraa uˈana i nia i te mau vahine, ua haamata te hoê pǔpǔ paretenia no te Fare paretenia no Anne Peata i Madhavaram, i te Hau Tamil Nadu, i Inidia Apatoa, i te haapii i te haa taputô karate. Te na ô ra o Shihan Hussaini, peretiteni o te Taatiraa Karate All India Isshinryu, e mea aravihi aˈe te mau paretenia i te tahi atu mau vahine o ta ˈna i haapii i te roaraa e 24 matahiti ei haapii karate. ‘Te tumu peneiaˈe, o to ratou ïa itoito e to ratou huru oraraa etaeta,’ o ta ˈna ïa i parau. Hoê mauhaa tei haapiihia i te mau paretenia ia faaohipa, o te sein ko ïa. Mai te hoê satauro oia, e “ia faaohipahia teie mauhaa, e nehenehe atoa e haapohe roa i te taata hamani ino,” o ta Hussaini ïa e faataa ra.
E tamâ te hihi mahana i te pape
“Ua itea mai i te mau aivanaa Kanada e e faaore te hihi mahana i te mau faito taoˈa taero mercure i roto i te pape,” o ta te vea ra The Globe and Mail no Toronto ïa e faaite ra. Ua itea mai i te feia maimi a te Fare haapiiraa tuatoru no Manitoba e te Pu maimiraa Freshwater no Winnipeg e, ia tuuhia te pape no roto mai i te roto i viivii i te taoˈa taero ra méthylmercure i raro aˈe i te hihi mahana hoê noa hebedoma te maoro, e topa mai ïa te faito méthylmercure mai te 40 i nia i te 66 %. “Na mua ˈˈe i taua tamataraa ra, ua manaˈo te mau aivanaa e o te mau huˈa manumanu anaˈe te nehenehe e faaore i te méthylmercure i roto i te pape roto,” o ta te Globe ïa e parau ra. Te faaite atoa ra te tabula parau e e au ra e “e 350 taime vitiviti aˈe [te hihi mahana] i te ravea huˈa manumanu i itehia na mua ˈˈe.”
Tamarii hepohepo roa
Ua tataipiti te numera o te mau tamarii i roohia i te aai e te maˈi o te pute vairaa maa i roto hoê ahuru matahiti, ia au ïa i te vea Beresilia ra O Estado de S. Paulo. Te faahiti ra teie mau mea i itehia mai, niuhia i nia i te hoê tuatapaparaa i ravehia e te Fare haapiiraa tuatoru no São Paulo, i te hepoheporaa rahi ei hoê o te mau tumu matamua. “Te itehia ra te mau tapao o te mau faateimaharaa totiale i nia i te horuhoruraa o te tamarii, . . . e e tae roa oia i te pohehia i te maˈi,” o ta te taote rapaau i te mau maˈi o te pute vairaa maa ïa o Dorina Barbieri i parau. Ua faahiti â te vea i te tahi atu mau tumu e faatupu nei i te hepohepo rahi o te tamarii, mai te mau peapea i roto i te utuafare, te ati aore ra te poheraa o te tahi fetii, te hinaaroraa e rave maitai i te mau mea atoa, te aifaito-ore-raa o te maa, te manaˈo tataˈu, e te ereraa i te taime faafaaearaa.
A vai maramarama noa
E hinaaro anei outou e vai maramarama noa ia ruau outou? “A haapao i ta outou haapiiraa, a rave noa i te ohipa tino e a paruru i to outou mau mahaha,” o ta te vea ra American Health ïa e parau ra. “Te vai ra te tahi mau mea ta tatou e nehenehe e rave ia nehenehe tatou e tapea noa i te aravihi o to tatou feruriraa,” o ta Marilyn Albert ïa e parau ra, e taote rapaau uaua uira o te feruriraa oia i te Fare haapiiraa Taote no Harvard. Te manaˈo nei te Taote Albert e, na roto i te tahi ravea, “te hauti nei [te haapiiraa] i nia i te faanahoraa o te roro” no te paruru i te aravihi o te feruriraa ia ore oia ia paruparu ia ruau anaˈe te taata. Hau atu, te manaˈohia ra e e nehenehe te haaraa i te pae tino e haamaitai i te tereraa toto e e faahaere rahi atu â i te mataˈi ora i roto i te roro. No reira o Albert Vahine e faaitoito ai e: “A haere na raro i te mau mahana atoa, a taio peneiaˈe hoê buka apî i te avaˈe, e mai te peu e e taata puhipuhi avaava outou, a faaea ïa no te paruru i to outou mau mahaha (e to outou roro).”
Ua tae te maˈi puaatoro i Inidia
Ua itehia mai te maˈi puaatoro, faatupuhia e ‘te hoê tirotiro hoê â pǔpǔ e te tirotiro o te maˈi puupuu,’ i te mataeinaa no Beed i Inidia tooa o te râ, o ta te vea ra The Times of India ïa e faaite ra. Noa ˈtu e e mea iti aˈe te puai o te maˈi puaatoro i to te maˈi puupuu, te haapeapea nei râ te mau aivanaa no nia i te parareraa o teie maˈi. “E tia ia hiˈopoa maitai i teie tirotiro,” o ta te Taote ra Kalyan Banerjee ïa i parau, e raatira oia o te Pu maimiraa Ihi tirotiro a te Hau. “Eita ta matou e nehenehe e parau e eaha to ˈna ino.” Te peapea matamua, oia hoi e nehenehe paha te maˈi puaatoro e parare na te mau mataeinaa moemoe i reira mea iti roa te mau vahi rapaauraa. Ia tupuhia te taata i te maˈi puaatoro, e roohia oia i te fiva puai, e oru te mau puna pape tino, e î-roa-hia to ˈna tino i te puupuu, e e paruparuhia oia.
Te tahi atu faaararaa hape
“Ua naeahia te maimiraa i te feia no te reva mai i te hoê faito puai i te matahiti i mairi aˈenei,” o ta te vea ra New Scientist ïa i faaite. “Ua haru mai” te feia maimi e rave ra i te ohipa i te Pu maimiraa SETI, niuhia i Mountain View, i Kalifonia, “i te mau aru tamau o tei haapapu maitai mai e te vai ra te ora maramarama [i roto i te reva].” I muri aˈe râ i te raveraahia te tahi atu mau maimiraa, ua itea mai i taua pǔpǔ ra e “e ere [te mau aru radio] no ǒ mai i te [feia no te reva mai], no roto mai râ i te umu uira i te tahua i raro mai i te fare.” E ere a tahi ra te Pu maimiraa SETI i hape ai, o ta te New Scientist ïa e faahiti ra. Ua itea mai i te feia maimi o tei heheu i te reva i Auteralia e “te rahiraa o te mau faaararaa hape, e mau aru ïa no ǒ mai i te mau taoˈa peeutari.” Ua faˈi iho nei te hoê auvaha a te Pu maimiraa SETI i mua i te Taiete Tuatapapa fetia Marite e “no roto mai” te mau aru radio atoa i haruharuhia mai e te SETI i te matahiti 1995 ra “i te mau matini a te taata.”
Eˈa pape apî
Te opuahia ra e hamani i te hoê eˈa pape apî hau atu i te 3450 kilometera te roa, mai te oire Beresilia ra o Cáceres haere atu i te pae apatoa i Río de la Plata i Raparata. E faatuati ïa teie eˈa pape i te mau anavai no Paraná e no Paraguay. E mahemo te eˈa pape, aore ra hidrovia, i te mau tausani kilometera purumu ino, ma te faaohie i te utaraa i te mau pǐpǐ tupu, te vavai, te huero, te auri, te pua, te manganèse, e te tahi atu mau tauihaa no te hapono atu i te mau matete ěê. E opuaraa amui te hidrovia na te mau fenua Raparata, Beresilia, Paraguay, Uruguay, e te fenua i ropu ra no Bolivia. Ia au i te vea ra The Economist, “te faaau nei te feia opua i teie eˈa pape i te Anavai Mississippi no Marite Apatoa, o te faauta mai e o te faauta ˈtu i te mau taoˈa na te pu o te hoê afa fenua rahi o tei ineine i te maraa oioi.”
Tamarii poria roa
Ia au i te vea ra The Weekend Australian, ua faaara iho nei te Taote Philip Harvey, taote i te pae no te maa, e “te poria noa ˈtura te mau tamarii Auteralia e te poria oioi nei ratou.” Ua haapeapea oia i muri aˈe i te hoê tuatapaparaa i ravehia iho nei e faaite ra e ua tataipiti te rahiraa o te mau tamarii poria roa i roto i na matahiti hoê ahuru i mairi aˈenei. Tau 10 % o te mau tamarii i rotopu i te 9 e te 15 matahiti o tei titauhia ia rapaauhia no to ratou poria. Te tiaturi nei te Taote Harvey e e nehenehe te faito i nia i te hanere o te mau tamarii poria roa e tataipiti â i roto i na matahiti hoê ahuru e haere mai nei. Mai i ǒ te mau taata paari atoa, o te ereraa i te faaetaetaraa tino te tumu matamua i maraa ˈi te poriaraa i rotopu i te mau tamarii, o ta te vea ïa e faahiti ra, e te mau maa haaporia atoa.