Nafea ia faaiti i te atâtaraa?

UA TAAIHIA te maˈi uaua toto o te mafatu i te tahi mau tumu i te pae no te mau tapao tupuna, te vahi e faaeahia, e te huru oraraa. E nehenehe te maˈi uaua toto o te mafatu e te maˈi mafatu tupu taue e tupu i muri aˈe e rave rahi matahiti, e peneiaˈe mau ahuru matahiti, o te mau tupuraa atâta tei taaihia i te hoê aore ra e rave rau o teie mau tumu.

Te faito matahiti, e tane aore ra e vahine, e te huru fetii

Ia paari te taata, e hau atu te atâtaraa ia roohia oia i te maˈi mafatu tupu taue. Fatata e 55 % o te mau maˈi mafatu tupu taue o te roohia nei i nia i te mau taata tei hau atu i te 65 matahiti. Fatata e 80 % o te feia e pohe nei i te maˈi mafatu tupu taue, tei roto ïa ratou i te 65 matahiti aore ra i nia ˈtu.

Mea atâta aˈe no te mau tane i raro mai i te 50 matahiti i te mau vahine hoê â faito matahiti. I muri aˈe i te tau faaearaa maˈi avaˈe, e mea atâta ˈtu â no te hoê vahine no te mea e topa taue noa te faito o te oromona paruru eterote (œstrogène). Ia au i te tahi mau numera, e nehenehe te ravea rapaauraa na roto i te monoraa i te eterote e faaiti i te atâtaraa ia roohia te mau vahine i te maˈi mafatu i nia i te faito e 40 % aore ra hau atu, noa ˈtu e e rahi atu â paha te atâtaraa ia tupu te tahi mau mariri ai taata.

E tuhaa faufaa atoa to te huru fetii. Te feia ua roohia to ratou mau metua i te maˈi mafatu tupu taue na mua ˈˈe i te 50raa o to ratou matahiti, mea atâta aˈe ïa ia tupu-atoa-hia ratou i taua maˈi ra. Noa ˈtu e ua roohia te mau metua i te hoê maˈi mafatu tupu taue i muri aˈe i te 50raa o te matahiti, te vai noa râ te atâtaraa. Mai te peu e e maˈi fetii iho â te maˈi mafatu, e hau atu ïa te atâtaraa ia tupuhia te mau tamarii i taua mau fifi ra.

Te cholestérol

E taoˈa faufaa roa te huru ripita parauhia cholestérol no te oraraa. Na te upaa e hamani i teie meˈi e na te toto e hopoi atu na te mau taoˈa tahi ora, na roto i te mau huˈa taoˈa parauhia ripita-poroteina. E piti huru, oia hoi te mau ripita-poroteina mea rahi te cholestérol e mea iti te poroteina (parauhia cholestérol LDL) e te ripita-poroteina mea iti te cholestérol e mea rahi te poroteina (parauhia cholestérol HDL). Mea atâta te cholestérol ia tupu te maˈi uaua toto o te mafatu, ia rahi roa anaˈe te cholestérol LDL i roto i te toto.

Te manaˈohia ra e e paruru te cholestérol HDL i te tino no te mea e ohi oia i te cholestérol e vai ra i roto i te mau vaehaa o te tino e e faahoˈi atu oia i roto i te upaa, i reira e faatauihia ˈi e e faahaerehia ˈi i rapae i te tino. Mai te peu e mea rahi te LDL e mea iti te HDL, mea puai ïa te atâtaraa ia tupu te maˈi mafatu. Ia faatopahia te faito LDL, e iti atoa ïa te atâtaraa. Ua riro te haapaoraa i te maa ei tuhaa maitai roa o te rapaauraa, e mea maitai atoa ia faaetaeta i te tino. E nehenehe atoa te tahi mau raau e haamaitai, tera râ, te faatupu nei te tahi i te mau faahopearaa au ore.a

Te faaitoitohia ra ia amu i te maa mea iti te cholestérol e te mau meˈi ‘iino.’ Ia mono-anaˈe-hia te mau maa mea rahi te mau meˈi iino, mai te pata, na te mau maa mea iti aˈe, mai te hinu canola aore ra te hinu olive, e iti mai ïa te LDL, e e vai noa ïa te HDL. I te tahi aˈe pae, te tapao ra te hoê vea (American Journal of Public Health) e e nehenehe te tahi mau huru hinu o te mau raau tupu parauhia anoihia i te hitorotene (hydrogène) e vai ra i roto i te rahiraa o te mau pata margarine e te mau hinu raau tupu, e haamaraa i te LDL e e faatopa hoi i te HDL. Te faaitoito-atoa-hia ra ia faaiti i te mau iˈo animala mea rahi roa te meˈi, e ia mono atu e te mau vahi o te moa aore ra te raoro mea iti roa te meˈi.

Ua faaite te tahi mau maimiraa e e faataere te vitami E, te bêta-carotène, e te vitami C, i te paariraa o te uaua i nia i te animala. Ua faaoti te hoê tuatapaparaa e e nehenehe atoa te reira e faaiti mai i te mau maˈi mafatu tupu taue i nia i te taata. E nehenehe te amuraa i te maa pota e te mau maa hotu tei î i te bêta-carotène, e te tahi atu mau huru carotène e te vitami C, mai te tomati, te maa pota rauere, te maa pepa, te carotte, te umara putete, e te mereni papaa, e paruru rii i te maˈi uaua toto o te mafatu.

Ua parau-atoa-hia e mea maitai roa te vitami B₆ e te magnésium. Mea maitai atoa te mau huero mai te kerite e te tahi atu huru sitona parauhia avoine e te mau pǐpǐ atoa, te lentille, e te tahi atu mau huero e mau maa huero. Oia atoa, te manaˈohia ra e e nehenehe te amuraa i te iˈa mai te tamano, te maquereau, te hareng, aore ra te aahi e piti taime aore ra hau atu i te hebedoma e faaiti i te atâtaraa ia tupu te maˈi uaua toto o te mafatu, no te mea mea rahi roa te mau meˈi ‘maitatai’ parauhia omega-3 i roto.

Oraraa parahi noa

Mea atâta aˈe no te feia parahi noa ia roohia ratou i te maˈi mafatu tupu taue. Inaha, eita ratou e ohipa aˈe i te pae tino i te rahiraa o te mahana e aita ratou e faaetaeta tamau nei. Mea pinepine te maˈi mafatu tupu taue i te tupu i nia i teie mau taata i muri aˈe i to ratou raveraa i te tahi mau ohipa teimaha mai te faarohirohiraa i te atuaturaa i te aua, te horohororaa, te amoraa i te mau tauihaa teiaha, aore ra te ǒperaa i te hiona. E iti râ te atâtaraa i rotopu i te feia e rave tamau nei i te faaetaetaraa tino.

E nehenehe te haere-vitiviti-raa na raro e 20 aore ra e 30 minuti e toru aore ra e maha taime i te hebedoma e faaiti i te atâtaraa ia tupu te hoê maˈi mafatu tupu taue. E haamaitai te faaetaeta-tamau-raa i te tino i te aravihi o te mafatu no te pâmu, e faatopa i te kilo, e e faaiti atoa i te mau faito cholestérol e te neˈiraa toto.

Neˈiraa toto puai, poria-roa-raa, e omaha tihota

E nehenehe te neˈiraa toto puai e haapepe i te rotoraa o te mau uaua toto a ô atu ai te cholestérol LDL na roto i te iri o te uaua toto, e mea na reira te meˈi ia meumeu i reira. Ia meumeu roa anaˈe te meˈi, e tapeapea te reira i te taheraa toto e i reira te neˈiraa toto e maraa ˈi.

E tia ia hiˈopoa-tamau-hia te neˈiraa toto, no te mea i te tahi mau taime, aita e tapao e faaite mai e te fifihia ra te taata. Ia faatopahia te faito raro o te neˈiraa toto i te hoê noa numera, e itihia te atâtaraa o te maˈi mafatu tupu taue i nia i te 2 aore ra te 3 %. E nehenehe te raveraa i te raau no te faaiti mai i te neˈiraa toto e manuïa. E nehenehe atoa te haapaoraa i te maa, e i te tahi mau taime, te faaitiraa mai i te miti, apitihia e te faaetaeta-tamau-raa i te tino ia topa mai te kilo, e tauturu ia araihia te neˈiraa toto puai.

E faarahi te poria-roa-raa i te neˈiraa toto puai e te mau faito ripita tano ore. Te aperaa aore ra te rapaauraa i te poriaraa, e ravea matamua ïa no te arai i te omaha tihota. E faaoioi te omaha tihota i te maˈi uaua toto o te mafatu e e faarahi atoa i te atâtaraa ia tupu te maˈi mafatu tupu taue.

Puhipuhiraa i te avaava

O te puhipuhiraa i te avaava te tumu rahi e tupu ai te maˈi uaua toto o te mafatu. I te mau Hau Amui no Marite, tera te tumu matamua i roto fatata e 20 % o te taatoaraa o te feia i pohe i te maˈi mafatu e fatata e 50 % o te mau maˈi mafatu tupu taue i roohia i nia i te mau vahine i raro mai i te 55 matahiti. E haamaraa te puhipuhiraa i te avaava i te neˈiraa toto e e faaô atoa oia i te mau taoˈa taero, mai te nicotine (ota avaava) e te oxyde de carbone, i roto i te toto. E i muri iho, na teie mau taoˈa taero e faaino i te mau uaua toto.

Te faaino atoa nei te feia puhipuhi avaava i te feia na pihai iho ia ratou. Te faaite ra te mau tuatapaparaa e ua hau atu te atâtaraa ia roohia te feia puhipuhi ore i te avaava e ora ra i pihai iho i te feia puhipuhi avaava i te maˈi mafatu tupu taue. No reira, ia faaea oia i te puhipuhi i te avaava, e nehenehe te hoê taata e faaiti i te atâtaraa no ˈna iho e peneiaˈe e faaora i te feia herehia e ana o te ore e puhipuhi ra i te avaava.

Hepohepo rahi

Ia hepohepo rahi roa ratou i te pae horuhoru aore ra i te pae feruriraa, ua hau atu te atâtaraa no te feia ua maˈihia to ratou uaua toto o te mafatu, ia roohia ratou i te maˈi mafatu tupu taue e ia pohe taue ratou ia faaauhia i te feia e mea maitai to ratou mau uaua toto. Ia au i te hoê tuatapaparaa, e nehenehe te hepohepo rahi e aratai i te mau uaua toto tei î roa i te meˈi ia paari, e e faaiti te reira i te taheraa toto i nia i te faito e 27 %. Ua tupu atoa te paariraa o te uaua toto tei ore i ino rahi roa. Ua faaite te tahi atu tuatapaparaa e e nehenehe te hepohepo rahi e faaohie ia parari te meumeuraa meˈi i roto i te mau uaua toto, e tupu atu ai te maˈi mafatu tupu taue.

Te na ô ra te hoê vea (Consumer Reports on Health) e: “E au ra e e haerea au ore roa to te tahi mau taata i roto i te oraraa. E feia teoteo ratou, te riri haere noa, e te iria ohie. Aita te rahiraa o te taata e tâuˈa nei i te mau faainoraa haihai roa, area te feia iria ra, eita e maoro ratou i te riri.” E haamaraa te riri-noa-raa e te iria i te neˈiraa toto, e faaoioi i te tupairaa mafatu, e e turai atoa i te upaa ia tutuha i te cholestérol i roto i te toto. E faaino te reira i te mau uaua toto o te mafatu e na te reira atoa e faatupu i te maˈi o taua mau uaua ra. Te manaˈohia ra e e tataipiti te riri i te atâtaraa ia tupu te maˈi mafatu tupu taue, e e vai noa teie atâtaraa e piti hora i muri iho. Eaha te ravea?

Ia au i te vea ra The New York Times, ua parau te Taote ra o Murray Mittleman e, e nehenehe te feia e tutava ra i te vai hau noa ia tupu anaˈe te tahi peapea e faaiti i te atâtaraa ia tupuhia ratou i te maˈi mafatu tupu taue. Ua tuea ïa te reira e te mau parau i papaihia i roto i te Bibilia e mau senekele i teie nei: “Te hoê mafatu hau, o to te tino ïa ora.”—Maseli 14:30, MN.

Ua matau maitai te aposetolo Paulo i te tupuraa o te hepohepo rahi. Ua faahiti oia i te mau peapea o ta ˈna i faaruru i te mau mahana atoa. (Korinetia 2, 11:24-28) Tera râ, ua fanaˈo oia i te tauturu no ǒ mai i te Atua ra e ua papai oia e: “Eiaha outou e ahoaho noa ˈtu i te mau mea atoa nei; e faaite hua râ i to outou hinaaro i te mau mea atoa nei i te Atua, i te pure, i te aniraa ˈtu ma te haamaitai. E na te hau a te Atua, o tei hau ê atu i te ite taata nei, e faaitoito mai i to outou aau, e to outou manaˈo i te Mesia nei ia Iesu.”—Philipi 4:6, 7.

Noa ˈtu e te vai râ te tahi atu mau tumu i taaihia i te mau fifi o te mafatu, e nehenehe te mau tumu i tuatapapahia i ǒ nei e tauturu i te taata ia ite i te atâtaraa ia nehenehe oia e rave i te ohipa e tano. Ua uiui râ vetahi e eaha te huru o te oraraa i muri iho no te feia i roohia i te maˈi mafatu tupu taue. E nehenehe te pepe e ora i roto i teihea faito?

[Nota i raro i te api]

[Hohoˈa i te api 9]

E nehenehe te puhipuhiraa i te avaava, te riri-ohie-raa, te amuraa i te maa hinu, e te oraraa parahi noa e faarahi i te atâtaraa ia tupu te maˈi mafatu tupu taue