Te taaraa e te rapaauraa i te mau tapao
IA TUPU anaˈe te mau tapao o te maˈi mafatu tupu taue, e mea faufaa roa ia haere oioi e hiˈo i te taote, inaha tei roto i te hora matamua i muri aˈe i te maˈi mafatu tupu taue, te atâtaraa rahi roa ˈˈe ia pohe te taata. E nehenehe te rapaau-oioi-raa e faaora i te uaua iˈo o te mafatu ia ore oia e ino roa a ore ai e ora faahou. Ia rahi noa ˈtu te tuhaa o te uaua iˈo o te mafatu o te ora mai, e rahi atu ïa te manuïaraa ia pâmu faahou te mafatu i muri aˈe i te maˈi taue.
Teie râ, e vai huna noa vetahi mau maˈi mafatu tupu taue, eita hoi te mau tapao e fa mai. Mai te peu e mai te reira ra, aita paha te taata i ite e e maˈi uaua toto o te mafatu to ˈna. Te vahi peapea râ, no vetahi, o te hoê maˈi mafatu tupu taue puai te tapao matamua e faaite mai e te fifihia ra to ratou mafatu. Ia mau anaˈe te mafatu (e faaea te mafatu i te pâmu), mea iti roa ïa te manuïaraa ia ora mai te taata mai te peu e eita te hoê pǔpǔ utuutu maˈi e faaara-oioi-hia e eita te hoê taata e rave i te taurumiraa mafatu-hutiraa aho.
Te na ô ra te hoê vea (Harvard Health Letter) e, i nia i te rahiraa o te feia tei roohia i te mau tapao o te maˈi uaua toto o te mafatu, fatata te afaraa o te ore e haere oioi e hiˈo i te taote. No te aha? “Mea pinepine no te mea aita ratou e taa ra i te auraa o te mau tapao aore ra eita ratou e tâuˈa.”
Te ani onoono ra o John,a e Ite no Iehova oia i roohia i te maˈi mafatu, e: “Ia taa anaˈe ia outou e aita hoê mea e afaro ra, eiaha e haamaoro, a haere e hiˈo i te taote, eiaha e mǎtaˈu ia manaˈohia e te faarahi roa nei outou i te hoê fifi iti haihai roa. Fatata roa vau i te pohe no te mea aita vau i rapaau oioi noa ia ˈu.”
Eaha te ohipa i tupu
Te faataa ra o John e: “Hoê matahiti e te afa hou to ˈu maˈi mafatu tupu taue, ua faaara mai te taote ia ˈu no nia i to ˈu faito hinu teitei parauhia cholestérol, e tumu atâta roa hoi ia tupuhia te hoê taata i te maˈi uaua toto o te mafatu. Aita râ vau i tâuˈa, ua manaˈo hoi au e mea apî roâ vau—aita i naeahia i te 40 matahiti—e mea maitai roa vau. Te tatarahapa mau nei au e aita vau i rapaau ia ˈu i taua taime ra. Ua tupu te tahi atu mau tapao faaararaa—e paupau na to ˈu aho ia rave anaˈe au i te tahi ohipa tino, e mauiui na to ˈu ouma e, i to ˈu manaˈoraa, e mauiui opu noa ïa, e tau avaˈe na mua ˈˈe i te maˈi mafatu tupu taue, e rohirohi roa vau. Ua parau noa hoi au e aita vau i taoto maitai aore ra ua haapeapea rahi roa vau no ta ˈu ohipa. E toru mahana hou to ˈu maˈi mafatu tupu taue, ua mauiui to ˈu ouma e ua manaˈo vau e te iritiriti ra te hoê uaua iˈo. E maˈi mafatu nainai ïa te reira na mua ˈˈe i tupu ai te maˈi taue rahi e toru mahana i muri iho.”
Ua riro te mauiui ouma aore ra te uumiraa i roto i te ouma, ei faaararaa no te afaraa o te feia e roohia ra i te maˈi mafatu tupu taue. No te tahi ra, o te paupauraa ïa te aho aore ra te rohirohi e te paruparu, ei tapao faaite e aita te mafatu e navai ra i te mataˈi ora no te mea ua apǐapǐ te uaua toto o te mafatu. E tia hoi i te taata i roohia i teie mau tapao faaararaa ia haere e hiˈo i te taote no te rave i te hoê hiˈopoaraa mafatu. Te na ô ra te Taote Peter Cohn e: “Ia rapaauhia te mauiui ouma, eita e nehenehe e parau e eita te maˈi mafatu e tupu, tera râ, e iti mai te atâtaraa o te hoê tupuraa taue o te maˈi mafatu i muri noa iho.”
Te maˈi mafatu tupu taue
Te faatia râ o John e: “Ua haere matou e hauti i te popo i tera mahana. Ua amu oioi noa vau i te hoê faraoa inaˈi e te umara putete farai i te avatea, e aita vau i tâuˈa rahi roa i te tahi huru ê rii, te inoino te opu, e te tahi uumiraa i te vahi o te ouma. I to matou râ tapaeraa i te vahi hautiraa popo e i to matou haamataraa i te hauti, ua taa ia ˈu e te vai ra te hoê fifi. E i taua avatea ra, ua haere ino noa ˈtu to ˈu huru.
“E rave rahi taime to ˈu haereraa e tarava i nia i te mau parahiraa a te feia hauti, ma te hiˈo i nia, e ua tamata vau i te faaetaeta i te mau uaua iˈo o to ˈu ouma, tera râ, ua rahi noa ˈtu â te uumiraa. A hauti noa ˈi, ua parau vau e, ‘Peneiaˈe ua putahia vau i te toetoe,’ no te mea ua toetoe e ua paruparu vau i te tahi taime. E ia horo vau, ua paupau to ˈu aho. Ua haere faahou â vau e tarava i nia i te parahiraa. I to ˈu parahiraa mai, ua taa ia ˈu e te fifi-mau-hia ra vau. Ua tuô atura vau i ta ˈu tamaiti ia James: ‘Afai ia ˈu i te fare maˈi I TEIE NEI!’ E au ra e ua apoohia to ˈu ouma. No te puai o te mauiui, aita ta ˈu i nehenehe e tia mai i nia. Ua manaˈo atura vau, ‘E ere i te maˈi mafatu tupu taue. E 38 matahiti noa hoi to ˈu!’”
Te faatia ra te tamaiti a John, 15 matahiti to ˈna i taua taime ra, e: “Tau minuti noa e aita faahou to Papa e puai, no reira, ua amohia ˈtura oia i roto i te pereoo. Ua faahoro to ˈu hoa i te pereoo a ani noa ˈi oia i te mau uiraa ia Papa no te ite e eaha to ˈna huru. E i te pae hopea, aita o Papa i pahono faahou mai. ‘John!’ o ta to ˈu hoa ïa i tuô. Aita râ to ˈu papa i pahono. I reira, ua pee taue maira o Papa mai nia mai i to ˈna parahiraa, ma te iriti e te pihae. Ua tuôtuô noa vau: ‘Papa! Ua here au ia oe! Eiaha e pohe!’ I muri aˈe i taua tupuraa to ˈna ra, ua vai noa ˈtura to ˈna tino ma te hautiuti ore i nia i te parahiraa. Ua manaˈo vau e ua pohe oia.”
I te fare maˈi
“Ua horo matou i roto i te fare maˈi no te ani i te tauturu. E piti aore ra e toru minuti tei mairi mai te taime a manaˈo ai au e ua pohe o Papa, tera râ, ua tiaturi au e e nehenehe paha oia e faaora-faahou-hia mai. Ua maere roa vau i te iteraa ˈtu fatata e 20 hoa Ite no Iehova o tei haere atoa mai i te vahi hautiraa popo i roto i te piha tiairaa. Ua tamahanahanahia vau e ua taa ia ˈu e te herehia ra vau, e tauturu rahi hoi te reira i taua taime peapea mau ra. Tau 15 minuti i muri iho, ua haere mai te hoê taote e ua faataa mai oia e: ‘Ua manuïa matou i te faaora faahou mai i to oe papa, tera râ, ua roohia oia i te maˈi mafatu ino mau. Aita matou i papu e e ora anei oia.’
“Ua faatia ˈtura oia ia ˈu ia hiˈo ia Papa maa taime iti. Ua putapû roa vau i te mau tapao o te here o Papa no to matou utuafare. Noa ˈtu to ˈna mauiui rahi, ua parau mai oia: ‘E ta ˈu tamaiti, ua here au ia oe. A haamanaˈo noa e o Iehova te taata faufaa roa ˈˈe i roto i to tatou oraraa. Eiaha e faaea i te tavini ia ˈna, e a tauturu i to oe mama e to oe mau taeae eiaha ratou ia faaea i te tavini ia ˈna. E tiaturiraa papu to tatou i roto i te tia-faahou-raa e, ia pohe noa ˈtu vau, te hinaaro nei au e farerei ia outou pauroa ia faatiahia mai au.’ Ua taˈi mâua e piti atoa ra no to mâua here, to mâua mǎtaˈu, e te tiaturi atoa.”
Ua tae mai o Mary, te vahine a John, hoê hora i muri iho. “I to ˈu tomoraa ˈtu i roto i te piha rapaauraa ru, ua parau mai te taote e: ‘Ua roohia ta oe tane i te maˈi mafatu ino mau.’ Ua hitimahuta roa vau. Ua faataa mai oia e ua tamǎrûhia te otuituiraa o te mafatu o John e vau taime. No te rave i teie huru rapaauraa ru, e faaohipahia te uira ia faaea te otuituiraa huenane o te mafatu e ia tupaipai faahou oia ia au i te vitivitiraa e tano. Apitihia e te taurumiraa mafatu-hutiraa aho, te horoaraa i te mataˈi ora, e te mau raau na roto i te uaua, ua riro te tamǎrûraa i te otuituiraa mafatu ei ravea aravihi no te faaora i te taata.
“I to ˈu iteraa ˈtu ia John, ua mauiui roa to ˈu mafatu. Ua uouo roa to ˈna iri, e e rave rahi tuio e niuniu tei tuati to ˈna tino i te mau matini hiˈopoaraa. Ua pure au ia Iehova i roto ia ˈu iho ia horoa mai i te puai no te faaoromai i teie fifi no ta mâua e toru tamaroa, e ua pure au ia horoa mai oia i te aratairaa no te rave i te mau faaotiraa paari no nia i te ohipa e tupu noa ˈtu. I to ˈu tapiriraa ˈtu i pihai iho i te roˈi o John, ua manaˈo atura vau, ‘Eaha ta oe e parau i te taata o ta oe i here i teie huru taime? Ua ineine anei tatou no teie mau tupuraa atâta o te oraraa?’
“‘Ta ˈu here,’ o ta John ïa i parau mai, ‘ua ite oe e eita paha vau e ora. Tera râ, mea faufaa roa ia tapea oe e ta tâua mau tamaroa i to outou haapao maitai ia Iehova no te mea fatata roa teie faanahoraa i te hope e e ore te maˈi e te pohe. Te hinaaro nei au e ara mai i roto i te faanahoraa apî e e farerei ia oe e ta tâua mau tamaroa i reira.’ Ua tahe to mâua roimata.”
Te faataaraa a te taote
“Ua pii mai te taote ia ˈu i muri iho e ua faataa mai oia e, ua faaite te mau hiˈopoaraa e, ua tupuhia o John i te maˈi mafatu tupu taue no te mea ua apǐ roa te uaua toto aui e haere i raro. Ua apǐ atoa te tahi atu uaua toto. Ua parau mai te taote e e tia ia ˈu ia maiti i te huru rapaauraa ia John. E piti o te mau ravea, te raau aore ra te tataˈiraa i te uaua toto. Ua manaˈo oia e mea maitai aˈe te piti o te ravea, e ua faaoti aˈera matou e rave i te tataˈiraa i te uaua toto. Aita râ te mau taote i tǎpǔ mai e e ora iho â oia, no te mea eita te rahiraa o te taata e ora i taua huru maˈi mafatu tupu taue ra.”
Te tataˈiraa i te uaua toto, o te hoê ïa ravea tâpûraa i reira e faahaerehia te hoê tuio huˈa roa e opupu to mua, na roto i te hoê uaua toto o te mafatu e i muri iho e pupuhihia te opupu ia parari te oroi e faaapǐapǐ ra i te uaua. Ua manuïa rahi teie ravea no te faatahe-faahou-raa i te toto na roto i te uaua. Mai te peu e e rave rahi uaua toto o tei apǐapǐ roa, mea pinepine e faaitoitohia ia rave i te hoê tâpûraa no te tuatiraa i te mau uaua toto.
E ere i te mea maitai roa
I muri aˈe i te tataˈiraahia te uaua toto, aitâ i papuhia e e ora mai anei o John i roto â i te area e 72 hora. I te pae hopea, ua haamata ˈtura to ˈna mafatu i te ora rii mǎrû noa i te pepe. Tera râ, te pâmu noa ra te mafatu o John i te afaraa o ta ˈna pâmuraa i mutaa iho, e ua pepe ino roa te hoê tuhaa rahi o to ˈna mafatu, e no reira e au ra e e riro iho â oia ei huma i te pae no te mafatu.
Ma te haamanaˈo i te ohipa i tupu, te faaue ra o John e: “E hopoia na tatou i mua i to tatou Poiete, to tatou utuafare, to tatou mau taeae e mau tuahine pae varua, e i mua atoa ia tatou iho, ia tâuˈa i te mau faaararaa e ia haapao maitai i to tatou oraora-maitai-raa—mai te peu iho â râ e mea atâta no tatou. I roto i te hoê faito rahi, e nehenehe tatou e riro ei tumu no te oaoa aore ra no te oto. Tei ia tatou noa.”
Mea ino roa te huru o John e ua titauhia ia haapao-ru-hia. Eiaha râ te feia atoa te mauiui ra to ratou ouma ia horo oioi e hiˈo i te taote. Teie râ, ua riro to ˈna hiˈoraa ei faaararaa, e e tia i te feia e manaˈo ra e ua roohia ratou i teie mau tapao, ia rave i te hoê hiˈopoaraa.
Eaha te nehenehe e ravehia no te faaiti i te atâtaraa o te maˈi mafatu tupu taue? Na te tumu parau i muri nei e faataa mai i te reira.
[Nota i raro i te api]
a Ua tauihia te mau iˈoa i roto i teie mau tumu parau.
[Tumu parau tarenihia i te api 6]
Mau tapao o te maˈi mafatu tupu taue
• Te hoê huru-ê-raa mai te hoê teiaharaa, uumiraa, aore ra mauiui i roto i te ouma o te hau atu i te tahi tau minuti. E nehenehe e manaˈo-hape-hia e e mauiui opu
• E mauiui o te haere roa—aore ra o te vai noa—i roto i te taa, te aˈi, te tapono, te rima, te poro rima, aore ra te rima aui
• E mauiui o te vai maoro i nia ˈˈe i te opu
• E paupau te aho, e taninito te upoo, e matapourihia, e tahe te hou, aore ra mea toetoe oia ia tapeahia
• E rohirohi rahi—e nehenehe e tupu tau hebedoma na mua ˈˈe i te maˈi mafatu tupu taue
• E inoino te opu aore ra e pihae
• E mauiui ouma pinepine, e ere râ i muri aˈe i te faarohirohiraa
E itehia paha te mau tapao mǎrû aore ra puai, e eita e tupu i te mau taime atoa e roohia ˈi te maˈi mafatu tupu taue. Tera râ, ia tupu e rave rau o teie mau tapao, a haere oioi e hiˈo i te taote. Teie râ, i te tahi mau taime, aita e tapao; te parauhia ra te reira e maˈi mafatu tupu taue huna.
[Tumu parau tarenihia i te api 7]
Mau ohipa e tia ia rave no te faaora i te taata
Ia tupuhia outou aore ra te hoê taata matau i te mau tapao o te maˈi mafatu tupu taue:
• Ia taa ia outou i te mau tapao.
• A vaiiho i te ohipa o ta outou e rave ra e a parahi aore ra a tarava.
• Mai te peu e e hau atu te mau tapao i te tahi tau minuti, a niuniu atu i te hoê vahi utuuturaa ru. A parau atu i te taata pahono niuniu e te manaˈo ra outou e te roohia ra outou i te maˈi mafatu tupu taue, e a horoa ˈtu i te mau haamaramaramaraa atoa ia itehia e teihea roa outou.
• Mai te peu e mea oioi aˈe e na outou iho e faahoro i te taata maˈi i te hoê piha fare maˈi utuuturaa ru, a faahoro atu ïa. Mai te peu e te manaˈo ra outou e te roohia ra outou i te maˈi mafatu tupu taue, a ani i te hoê taata ia faahoro ia outou i reira.
A tiai noa ˈi i te pǔpǔ utuutu maˈi ru:
• A tatara i te mau ahu vî atoa, mai te hatua aore ra te taamu arapoa. A tauturu i te taata maˈi ia vai maitai oia, ma te tuu atu i te tahi turua i muri i to ˈna tua mai te peu e e tia.
• A vai hau noa, o outou anei tei maˈihia aore ra na outou e tauturu ra i te taata maˈi. E nehenehe te horuhoruraa e haamaraa i te atâtaraa a tupu atu ai te tahi huenaneraa o te otuituiraa mafatu o te nehenehe e haapohe i te taata. E nehenehe te pure e riro ei ravea no te tauturu ia outou ia vai hau noa.
Mai te peu e e au ra e ua faaea te taata maˈi i te huti i te aho:
• Ma te reo puai, a ani atu, “Te faaroo ra anei oe ia ˈu?” Mai te peu e eita oia e pahono mai, aita to ˈna uaua e tupaipai ra, e aita oia e huti faahou ra i te aho, a haamata i te taurumiraa mafatu-hutiraa aho.
• A haamanaˈo i te mau tuhaa e toru o teie ravea:
1. A huti i te taa o te taata maˈi i nia ia matara te eˈa hutiraa aho.
2. Ia matara anaˈe, a tapiri i te apoo ihu o te taata maˈi, e a pupuhi mǎrû noa e piti taime na roto i te vaha ia maraa te ouma i nia.
3. A taumi 10 tae atu i te 15 taime i ropu i te ouma i rotopu i na oata tîtî no te turai i te toto i rapaeau i te mafatu e te ouma. I te mau 15 tetoni atoa, a rave e piti pupuhiraa mataˈi e i muri iho 15 taumiraa, na reira noa e tae roa ˈtu i te taime e hoˈi mai ai te tupaipairaa uaua, e te aho, aore ra ia tae mai te pǔpǔ rapaau ru.
E tia ia ravehia te taurumiraa mafatu-hutiraa aho na te hoê taata ite i te rave. Tera râ, mai te peu e aita e taata ite, “mea au aˈe ia rave i te tahi taurumiraa i te ore roa,” o ta te Taote R. Cummins ïa e parau ra, e raatira oia no te hoê pu rapaauraa ru i te maˈi mafatu. Mai te peu e aita e taata e haamata i teie mau ravea, mea iti roa ïa te manuïaraa ia ora mai te taata maˈi. Auaa te ravea taurumiraa mafatu-hutiraa aho e ora noa ˈi te taata a tiai noa ˈtu ai i te tauturu.
[Hohoˈa i te api 5]
E nehenehe te rapaau-oioi-raa i muri aˈe i te hoê maˈi mafatu tupu taue e faaora i te taata e e faaiti i te pepe o te mafatu