Rauere cassava—Maa tamahana a te mau mirioni taata

NA TE PAPAI VEA A A ARA MAI NA! I REPUBILITA AFIRIKA NO ROPU

UA HAAMATA to ˈna aamu i te area o te matahiti 1600, i to te feia Potiti afairaa i te cassava, oia hoi te maniota, mai te fenua Marite Apatoa i Afirika. Te parauhia ra e no Beresilia mai te cassava no te mea no ǒ mai te parau ra “maniota” i te mau opu Tupi no Beresilia i te Afaa o te anavai Amazone.

Mea au roa na te mau Afirika te aa maniota, tera râ, eaha ïa no to ˈna mau rauere matie paˈo? Te faaohipa nei vetahi ei raau no te rapaauraa i te mau pêpê vai tahaa noa aore ra i te maˈi oniho. Teie râ, no te mau mirioni taata i Repubilita Afirika no Ropu e e rave rau atu â mau fenua Afirika, ua riro te rauere maniota ei maa i te mau mahana atoa, inaha e maa au mau ia tunu-anaˈe-hia. Hoê hoi o te mau parau matamua ta te mau mitionare a te Taiete Watch Tower e haapii i ǒ nei, o ngunza ïa. E maa au mau teie hamanihia e te rauere cassava e o te maa tumu ïa i Repubilita Afirika no Ropu—e maa te tia i te taata e ratere mai i Afirika no ropu ia tamata.

Eita te rahiraa o te feia Europa e ora ra i Afirika e amu i te hoê maa hamanihia e teie mau rauere, no te mea te manaˈo nei ratou e e maa teie na te Afirika, eiaha râ na te feia ěê. Eaha mau na râ te huru? I te mau fenua mai te Repubilita Afirika no Ropu, Sierra Leone, e Zaire, e maa matauhia teie i te mau mahana atoa no te mau utuafare e rave rahi.

Ia haere atu outou na nia i te manureva aore ra ia tere outou i Repubilita Afirika no Ropu, e ite atu outou i te hoê fenua heeuri—te mau tumu raau, te mau uru raau iti, te mau fenua aihere, e na ropu, te mau faaapu iti cassava e to ratou rauere matie paˈo taa ê. Ua haaatihia te mau oire iti atoa i te mau faaapu cassava. E tanu te taata i te cassava na pihai iho i to ratou fare, e i te oire pu atoa, i Bangui, e ite atu outou i te cassava i roto i te mau faaapu iti e te mau fenua rii atoa i pihai iho i te hoê fare aore ra te purumu rahi. Oia mau, e maa faufaa roa te reira i roto i teie tuhaa o te ao nei.

A tamata i te ngunza

Ia tae mai te mau mitionare apî, eita e maoro e titau manihini mai to ratou mau hoa ia ratou ia haere mai e tamata i te tahi maa ngunza. E tamaaraa ïa tei roto atoa teie maa tuiroo hamanihia e te rauere maniota. Ua ite te mau vahine no te fenua nafea ia faaineine i teie maa ma te au. E au ra e e huru tunuraa taa ê ta te vahine tataitahi. Hoê o te mau mea matamua ta te mau mama e haapii i ta ratou mau tamahine no nia i te ohipa tunu maa, nafea ïa ia hamani i te ngunza.

E teoteo ratou i te faataa mai e eaha te ngunza e nafea ia tunu. E oaoa roa te mau vahine ia anaanatae outou i teie maa tumu. A tahi, e faaite mai ratou e mea mâmâ roa te rauere cassava e mea rahi atoa, e e nehenehe outou e ofati mai i te tau ûa e te tau mǎrô atoa. I te mau tau moni ore e te hoo rahi, e tuhaa faufaa roa to te rauere cassava no te faaamuraa i te hoê utuafare. A haamanaˈo atoa e mea rahi te tamarii i roto i te mau utuafare Afirika. E rave rahi taata te tia ia faaamu. E rave rahi hora no te faaineine i te ngunza. E tia ia faaorehia te avaava o te rauere hou e amuhia ˈi. E faaorehia to ˈna taero na roto i te tahi faaineineraa matauhia e te feia tumu, oia hoi te ororaa e te haapihaa-maoro-raa.

Mea au aˈe na te mau vahine Afirika ia rave i te hinu tamara no te faaineine i te ngunza. E taoˈa faufaa roa te hinu ereere mauteute hamanihia i te fenua iho. Te ngunza e te tahi pata aratita e peneiaˈe te tahi oniani e te oniani piropiro, e maa ïa no te hoê utuafare i te mau mahana atoa. Eaha ïa mai te peu e e manihini ta outou? E faaineinehia ïa te hoê ngunza taa ê te ore e moehia i te mau manihini. No reira, e anoi atu te vahine titau manihini i ta ˈna maa au-roa ˈˈe-hia i roto—te iˈa tunu au auahi aore ra te huˈahuˈa puaatoro tunu au auahi—ma te faarahi i te oniani piropiro e te oniani e te tahi pata aratita apî, hamanihia e ana. E anoi-pauroa-hia i roto i te hoê pani rahi. I muri iho, a faaoromai ïa i te tiai e te haapihaa i teie maa.

I teie mahana, e tuu mai te vahine titau manihini i te ngunza e te raiti i nia i te airaa maa. Maa raiti e hoê aore ra e piti taipu ngunza veavea e maniihia i nia iho, e maa au-roa-hia e te mau Afirika e e rave rahi atoa feia ěê. Maa oporo i nia iho, e ua ite outou i teie nei eaha te ngunza. E hope roa te au o teie maa ia tapiri mai outou i te hoê hapaina uaina uteute.

A tamata i te ngukassa aore ra te kanda

Ia ratere outou mai te pae hitia o te râ haere tia ˈtu i te pae tooa o te râ, e ite outou i te taata ia tunu i te ngunza e ua rau te huru o te faaineineraa. E te ngukassa ïa? I te mahana toetoe e te ûa, o te ngukassa te maa te tano ia amu outou, te hoê ïa tihopu anoihia i roto i te mau maa atoa o te faaapu aore ra o te aua. E tunu-anoi-hia te hinu tamara, te maa plantain, te aratita, te umara, te to papaa, e te rauere cassava iho â ïa, eita râ e tamitihia—eiaha roa ˈtu e tuu i te miti i roto. Tera te mea faufaa roa! Mea au roa e mea paia maitai teie maa ia oti i te tunuhia. E ia haere atea outou, a rave i te tahi kanda. E maa teie hamanihia e te rauere cassava tairiirihia e te iˈa aore ra te iˈo tunu au auahi. E faaineinehia te kanda na roto i te puohuraa i teie anoiraa i roto i te rauere e te tunuraa i nia ˈˈe i te auahi e rave rahi hora te maoro e tae roa i te taime e paari e e mǎrô ai. E nehenehe e vai noa e rave rahi mahana e mea au roa e te tahi tâpû faraoa. E maa tano roa no te mau ratere.

Ia haere noa ˈtu outou i Afirika, a ani atu ïa i te cassava. A tamata, e a apiti atu i te mau mirioni taata tei au roa i teie maa!