To tatou palaneta iti—Eaha to ˈna huru a muri aˈe?
E PITI hanere matahiti i teie nei, ua parau te tia no te hau marite ra o Patrick Henry e: “Aita ˈtu ravea no te faito i te tau a muri aˈe maoti râ ma te hiˈopoa i te tau i mahemo.” I mutaa ihora, ua faaino te taata i te vahi nohoraa natura. E taui anei oia i ta ˈna huru raveraa a muri aˈe? Ia hiˈohia i teie nei tau, e ere te mau tapao i te mea maitai.
Noa ˈtu e ua ravehia te mau haereraa i mua maitatai, e mau tutavaraa na nia ê noa râ, o te arai i te mau faahopearaa eiaha râ i te mau tumu. Ia pê anaˈe te raau i roto ra, eita te peniraa i te fare e tapea i to ˈna toparaa. E tia râ ia taui i te mau raau atoa e tapea ra i te fare, ia maitai mai oia. Oia atoa, e tia ia taui te taata i ta ˈna huru raveraa i teie palaneta. Eita e navai ia hiˈopoa noa i te faainoraa e ravehia ra.
I to ˈna tuatapaparaa i te mau faahopearaa i noaa mai i muri aˈe e 20 matahiti hiˈopoaraa i te vahi nohoraa natura i te mau Hau Amui no Marite, ua faaoti te hoê taata aravihi e “eita te faainoraa i te vahi nohoraa natura e nehenehe e hiˈopoahia ma te manuïa, e tia râ ia araihia hou a haamata ˈi.” Inaha, e mea hau aˈe ia arai i te haaviiviiraa hou a haamata ˈi maoti hoi i te faatitiaifaroraa i to ˈna mau faahopearaa iino. Ia naeahia râ teie tapao, e titauhia e ia taui-taatoa-hia te totaiete taata e te opuaraa e tapapahia ra e te pu tapihooraa rahi. Te farii ra te hoê buka (Caring for the Earth) e e titau te aupururaa i te fenua i “te mau faufaa, te mau tuhaa faanavairaa faufaa, e te mau totaiete taa ê i te rahiraa e itehia ra i teie mahana.” Eaha vetahi o teie mau faufaa te tia ia tauihia ia ora te palaneta?
Te mau tumu hohonu o te ati
Te miimii. Te tuuraa i te maitairaa o te palaneta na mua ˈˈe i to te mau taata faaino, o te taahiraa avae matamua ïa i titauhia no te parururaa i te vahi nohoraa natura. Noa ˈtu râ, e mea iti roa te feia o tei ineine i te faarue i te hoê huru oraraa moni, noa ˈtu e e nehenehe te reira e faaino roa i te palaneta no te mau ui no a muri atu. I to te hau faatere o te fenua Holane—hoê o te mau fenua viivii roa ˈˈe no Europa Tooa o te râ—tamataraa i te taotia i te mau tereraa pereoo ei tuhaa no te hoê porotarama aroraa i te haaviiviiraa, ua fifihia teie opuaraa no te mea mea rahi te taata i patoi. Noa ˈtu e o te mau purumu holane te mau purumu apǐapǐ roa ˈˈe i te ao nei, aita te feia faahoro i farii i te faaere ia ratou i to ratou pereoo.
Te faataupupu nei te imiraa i to ˈna iho maitai, i te mau tia e rave nei i te mau faaotiraa, e i te huiraatira atoa. Te haamarirau nei te mau tia politita i te haamau i te mau faatureraa no te paruru i te vahi nohoraa natura, e nehenehe hoi ratou e erehia i te mau reo maiti, e te patoi uˈana nei te mau tia tapihaa i te mau opuaraa atoa o te nehenehe e faaiti i te moni e noaa mai e te onaraa i te pae faanavairaa.
Te nounou. Ia titau-anaˈe-hia ia maiti i rotopu i te moni e noaa mai e te parururaa i te natura, mea pinepine e mea puai aˈe te moni. Te faahepo nei te mau pu tapihaa mana ia faaitihia te mau hiˈopoaraa o te haaviiviiraa aore ra no te ape i te mau faatureraa a te hau. Ua riro te inoraa o te paruru ozone ei hiˈoraa no teie fifi. E tae roa mai i te avaˈe mati 1988 ra, ua parau te peretiteni o te hoê taiete marite hamani taoˈa chimiques rahi e: “I teie nei taime, aita e haapapuraa i te pae ite aivanaa e faaite ra e e tia ia faaiti-roa-hia te mau mâˈiraa CFC.”
Ua faaitoito râ teie taiete noa nei â e ia faaorehia te mau chlorofluorocarbones (CFC) atoa. Ua taui anei te manaˈo? “Te uiraa, e ere ïa e te faainohia ra anei te vahi nohoraa natura aore ra aita,” o ta Mostafa Tolba ïa i faataa, e raatira rahi oia no te Porotarama a te mau Nunaa Amui no te Parururaa i te vahi nohoraa natura (UNEP). “[Te uiraa râ] o vai te onahia.” I teie nei e rave rahi mau aivanaa o tei papu e ua riro te inoraa o te paruru ozone ei hoê o te mau ati ino roa ˈˈe i ravehia e te taata i nia i te vahi nohoraa natura i roto i te aamu.
Te ite ore. E rave rahi mau mea o ta tatou i ore i ite. “Mea iti roâ to tatou ite no nia i te rahiraa o te mau mea ora e vai ra i roto i te mau ururaau haumi o te pae rua,” o ta Peter H. Raven ïa e faataa ra, e raatira o ˈna no te hoê aua raau marite (te Missouri Botanical Garden). “Te vahi maere, mea rahi aˈe ta tatou i ite—mea rahi atu â—no nia i te avaˈe.” Hoê â huru no nia i te reva mataˈi. Ehia rahiraa mǎhu carbonique o ta tatou e nehenehe â e pâmu atu i roto i te raˈi ma te ore e faaino i te ahuaraˈi o te fenua nei? Aita e taata i ite. Tera râ, mai ta te vea Time i parau, “e mea atâta roa ia rave i teie mau tamatamataraa rarahi mau i nia i te natura mai te peu e aita tatou i ite e eaha te ohipa e tupu a muri aˈe e mea mehameha roa te mau faahopearaa ia feruri-anaˈe-hia.”
Ia au i te mau faitoraa a te UNEP, e riro paha te ereraa o te mǎhu ozone i te hopea o teie ahuru matahiti, i te faatupu tau hanere tausani mau mariri aˈi taata o te iri apî i te mau matahiti atoa. Aitâ i itehia ˈtura te faahopearaa i nia i te mau faaapu e te mau ohipa ravaai, te manaˈohia nei râ e mea ino roa.
Te oreraa e feruri atea. Taa ê atu i te tahi mau ati, e fa mǎrû noa mai te mau fifi o te vahi nohoraa natura ma te ore e ite-vave-hia. Te haafifi nei te reira i te mau tamataraa no te faaara haere e ia ravehia te tutavaraa amui hou e ravehia ˈi te faainoraa maoro. Te faaau ra te hoê buka (Saving the Planet) i to tatou huru tupuraa i teie nei e to te feia i roohia i te ati i nia i te pahi Titanic i tomo i te matahiti 1912 ra: “Mea iti roa te taata o tei taa i te atâtaraa mau o taua ati ra.” Te manaˈo nei te feia papai i teie buka e hoê noa ravea ia ora te palaneta, oia hoi ia faaruru tia ˈtu te mau tia politita e te mau tia tapihaa i te ohipa e tupu mau ra e ia feruri ratou i te mau ravea arairaa i roto i te hoê tau maoro maoti i te mau haamaitairaa e noaa mai i roto i te hoê tau poto.
Te haapao-noa-raa ia ˈna iho. I te Apooraa no te Palaneta Fenua i te matahiti 1992 ra, ua faahiti te faatere hau matamua paniora ra o Felipe González e “e fifi teie na te ao atoa nei, na te ao atoa nei ïa e imi i te ravea.” Papu maitai, tera râ, e ohipa iti rahi ia imi i te mau ravea e fariihia e to te ao atoa nei. Ua parau te hoê tia marite i te Apooraa no te Palaneta Fenua ma te huna ore e: “Eita te mau marite e taui i to ratou huru oraraa.” I to ˈna aˈe pae, ua parau te vahine paruru natura inidia ra o Maneka Gandhi ma te peapea e “ta te hoê tamarii i te pae Tooa o te râ e haamâuˈa ra, hoê â ïa e ta e 125 taata e haamâuˈa i te pae Hitia o te râ.” Ua parau oia e “fatata te mau faainoraa atoa i nia i te vahi nohoraa natura i te pae Hitia o te râ, no ǒ mai ïa i te mau haamâuˈaraa a te pae Tooa o te râ.” Mea pinepine hoi, ua topatari te mau tamataraa a te mau nunaa no te haamaitai i te vahi nohoraa natura no te mea ua haapao te mau hau i to ratou iho maitai.
Noa ˈtu teie mau fifi tumu, te vai ra te mau tumu no te hiˈo tia ˈtu i te tau a muri aˈe ma te tiaturi. Hoê o teie mau tumu, o te aravihi ïa o to tatou palaneta no te rapaau ia ˈna iho.
Te rapaauraa i te fenua
Mai te tino taata nei, mea maere mau te aravihi o te fenua no te rapaau ia ˈna iho. Ua tupu te hoê hiˈoraa faahiahia mau no teie aravihi i te senekele i mairi aˈenei. I te matahiti 1883, ua ura te mouˈa tutuha auahi o te motu no Krakatau (Krakatoa) i Indonésie i roto i te hoê paainaraa rahi o tei faaroohia fatata e 5 000 kilometera i te atea. Fatata e 21 kilometera tuea taoˈa o tei pee i roto i te raˈi, e e piti tuhaa i nia i te toru o te motu o tei moe i raro i te moana. E iva avaˈe i muri iho, hoê noa maa mea ora iti, o te hoê ïa tutuarahonui huˈa roa. I teie mahana, ua poˈi roa te motu taatoa i te mau raau heeuri, o tei riro ei faaearaa no te mau hanere huru manu, mau animala ote û, mau ophi, e mau manumanu. Eita e ore e ua tauturuhia teie ora-faahou-raa maoti te paruru e fanaˈohia ra e te motu ei tuhaa no te aua paruruhia o te Ujung Kulon National Park.
E nehenehe atoa te faainoraa a te taata e faatitiaifarohia. Ia vaiihohia te taime, e nehenehe te fenua e rapaau ia ˈna iho. Teie râ te uiraa, E vaiiho anei te taata i te fenua ia mapuhi i te aho? Eita. Te vai nei râ Hoê o tei opua papu e vaiiho i to tatou palaneta ia rapaau ia ˈna iho—o Tei poiete ïa ia ˈna.
“Ia oaoa te fenua”
Aita te Atua i opua e ia vavahi te taata i te fenua nei. Ua faaue oia ia Adamu ‘ia faaapu e ia tiai’ i te ô i Edene ra. (Genese 2:15) Te ite-atoa-hia ra te tapitapi o Iehova no te paruru i te vahi nohoraa natura na roto i te mau ture e rave rahi o ta ˈna i horoa ˈtu i te mau ati Iseraela. Ei hiˈoraa, ua faauehia ratou ia vaiiho i te fenua ia vai noa i te mau hitu matahiti atoa—te matahiti sabati. (Exodo 23:10, 11) I to te mau ati Iseraela pinepineraa i te haapao ore i teie faaueraa a te Atua e vetahi atu, ua faatia ˈtura o Iehova i to Babulonia ia faaere i te fenua i te taata, o tei vai ano e 70 matahiti te maoro “ia noaa to taua fenua ra sabati.” (Paraleipomeno 2, 36:21) Ia au i teie ohipa i tupu i mutaa ihora, eita ïa e maerehia ia parau te Bibilia e ‘e haamou [te Atua] i te feia e haamou nei i te fenua’ ia nehenehe te fenua e ora faahou mai i muri aˈe i te faainoraa a te taata i nia i te natura.—Apokalupo 11:18.
E ere râ teie ohipa te taahiraa avae matamua. “Ua taaihia” te ora o te palaneta, mai ta te taote tuatapapa i te ora ra o Barry Commoner e faahiti ra ma te tano roa, “i nia i te faaoreraa i te tamaˈi e te natura e oia atoa te faaoreraa i te mau tamaˈi i rotopu ia tatou iho.” Ia naeahia teie tapao, e tia i te mau taata o te fenua nei ia ‘haapiihia e Iehova’ ia aupuru i te tahi e te tahi e ia aupuru atoa i te fenua, to ratou vahi faaearaa. Ei faahopearaa, e hau “rahi” ta ratou e fanaˈo.—Isaia 54:13.
Te haapapu maira te Atua e e tupu te hoê faaapîraa i te mau vahi ora o te fenua nei. Maoti i te haere noa i te aanoraa, “e ruperupe hoi [te mau medebara] mai te tiare ra.” (Isaia 35:1) Maoti i te mau ereraa i te maa, ‘e rahi hoi te maa sitona i nia i te fenua.’ (Salamo 72:16) Maoti i te mǎrǒ i te viiviiraa, e “paipai te mau [anavai o te fenua] i to ratou rima.”—Salamo 98:8.
Afea teie tauiraa e tupu ai? Ia ‘riro o Iehova iho ei arii.’ (Salamo 96:10) E haapapu te faatereraa a te Atua i te haamaitairaa no te mau mea ora atoa i nia i te fenua nei. Te na ô ra te papai salamo e: “Ia oaoa te fenua; ia haruru te tai e to na îraa atoa ra: ia ouˈauˈa te mau ô e to roto atoa ra; e ia himene hua mai te mau raau o te vahi ururaau ra.”—Salamo 96:11, 12.
E fanaˈo te fenua e haamaitaihia e to ˈna Poiete e e faaterehia ma te parau-tia i te hoê tau no a muri aˈe hanahana. Te faataa ra te Bibilia i te mau faahopearaa: “O te parau-tia e te hau ua hohôˈi raua. E tupu mai te parau mau no roto i te fenua, e hiˈo mai hoi te parau-tia mai te raˈi mai. Na Iehova hoi e horoa mai i te mea maitai, e hotu mai â hoi to tatou fenua.” (Salamo 85:10-12) Ia hiti mai tera mahana, eita to tatou palaneta e roo-faahou-hia i te ati e a muri noa ˈtu.
[Hohoˈa i te api 13]
Mai te tino taata nei, e mea maere mau te aravihi o te fenua no te rapaau ia ˈna iho