Te mauiui o te mou roa
TE MAUIUI o te faaorehia ia au i te parau tǎpǔ a te Bibilia, o te mauiui ïa no roto mai i te huru tia ore o te taata matamua. Tei roto atoa ïa te mea e faataahia ra mai te mauiui tamau.
Maoti râ i te riro mai ei ravea no te faaara i te maˈi aore ra te pepe, ua faaauhia te mauiui tamau i te hoê “pu hape” o te ore roa e nehenehe e tupohe. Na taua mauiui ra e turai nei i te mau taata maˈi ia haamâuˈa tau miria tara marite i te matahiti no te rapaau, e na te reira e faaino ra i te oraraa o te mau mirioni taata.
Ua papai te taote aravihi ra no te mauiui o Richard A. Sternbach e: “Taa ê atu i te mauiui puai mau, e ere te mauiui tamau i te hoê tapao o te maˈi; e ere te mauiui tamau i te hoê pu faaararaa.” Ua haapapu te vea ra Emergency Medicine e: “Aita e tumu to te taatoaraa o te mauiui tamau.”
No reira, ua farii e rave rahi mau taata taote i teie mau matahiti i mairi aˈenei e e ati mau taua huru mauiui ra. “I roto i te mauiui ino roa, e tapao te mauiui no te faaara e te vai ra te maˈi aore ra te pepe,” o ta te taote ra o John J. Bonica e faataa nei i roto i te buka ra The Management of Pain, te hoê parau tumu no nia i te mauiui i teie nei mahana. “I roto i te mauiui tamau, o te mauiui iho te maˈi.”
Te mau tutavaraa no te taa i te mauiui
Aita e taa-maitai-hia ra te mauiui. Ua parau te vea ra American Health e: “Ua rave te mau aivanaa i te imiraa rahi aita e hopearaa no te ite i te auraa o te mauiui.” A tau ahuru matahiti i teie nei, ua manaˈo ratou e o te hoê ïa huru o te tumu ite taua mauiui ra, mai te iteraa, te faarooraa, e te fafaraa, o te itehia na roto i te hopearaa o te mau uaua uira taa ê i roto i te iri e o te afaihia na roto i te mau uaua iti uira taa ê tae atu ai i te roro. Ua itehia râ e mea hape teie manaˈo ohie o te mauiui. Nafea ïa?
Te hoê tuhaa o tei aratai i te hoê aravihi apî, o te tuatapaparaa ïa i nia i te hoê taurearea tamahine e aita o ˈna e ite i te mauiui. I muri aˈe i to ˈna poheraa i te matahiti 1955, ua faaite mai te hoê tuatapaparaa i to ˈna roro e te faanahoraa uaua uira i te hoê manaˈo apî no nia i te tumu o te mauiui. Ua faataa te vea ra The Star Weekly Magazine, no te 30 no tiurai 1960 e: “Ua imi [te mau taote] i te hopearaa o te mau uaua uira.” “Mai te peu e aita iho â [to ˈna], e haapapu ïa te reira e aita taua taurearea tamahine ra i ite i te mauiui. Te vai nei râ ratou [te hopearaa o te mau uaua uira] e huru maitai roa to ratou.
“I muri iho, ua hiˈopoa te mau taote i te mau veuveu uaua uira o tei manaˈohia e na te reira e faatuati i te hopearaa o te mau uaua uira e te roro. I reira râ, e itehia i te hoê vahi ino. Aita roa ˈtu râ. E mea maitai roa te mau uaua uira atoa, noa ˈtu e eita e ite-maitai-hia, taa ê noa ˈtu tei pepe.
“I te pae hopea, ua hiˈopoahia te roro o te tamahine ra, e aita iho â i ite-noa ˈˈe-hia te hoê ino. Ia au i te taatoaraa o te ite e te haapiiraa tumu ore e vai ra, e mauiui iho â taua tamahine ra, eita râ oia e haamaineine.” E taa ia ˈna ia patiahia te nira i nia i to ˈna iri e ite oia e apoo nira tera e e oeoeraa tera, noa ˈtu râ, eita roa te puta o te nira e haamauiui ia ˈna.
Te horoa ra te hoê taata, o tei papai atoa i te hoê haapiiraa tumu ore apî no te faataa i te mauiui i roto i te mau matahiti 1960, i te tahi atu faaauraa o to ˈna huru fifi mau. Ua faataa oia e: “Ua tamau noa te vahine ra o Hull i te tohu te rima i nia i to ˈna avae e aita nei hoi [ua tâpûhia], e i te faataa i te mauiui ino roa ta ˈna i ite, e au ra e ua tuuhia te arahu ura i roto i to ˈna mau manimani avae.” Ua parau o Melzack i te vea ra Maclean’s i te matahiti 1989 e “ua imi noa” oia “i te haamaramaramaraa no te mea ta ˈna e pii ra te mauiui ‘tupapau.’” Hau atu, te vai atoa ra te mea e piihia ra te mauiui o te parare, oia hoi, te fifi ra te hoê tuhaa o te tino o te hoê taata, e vahi ê râ te mauiui mai.
Ua amui atoa te feruriraa e te tino
I teie nei, te faaauhia ra te mauiui i “te hoê ohipa fifi mau i rotopu i te feruriraa e te tino.” I roto i ta ˈna buka Pain in America 1992, te parau ra o Mary S. Sheridan e “mea teimaha mau te mauiui e tae roa ˈtu i te tahi taime e haavare ite ore te feruriraa i to ˈna tupuraa mau e i te tahi atu taime e faatupu e e turu oia [te mauiui] i te reira i muri roa ˈˈe e ore ai te pepe rahi.”
E mea faufaa te huru taata, te feruri-maite-raa, te huru iho, te fariiraa i te manaˈo, e te tahi atu â mau tuhaa i roto i te huru o te hoê taata i mua i te mauiui. “E horoa te mǎtaˈu e te peapea i te hoê manaˈo faarahi o te mauiui,” o ta te taote aravihi no nia i te mauiui ra o Bonica ïa i tapao. No reira, e nehenehe te hoê e haapii i te ite i te mauiui. Te faataa nei te taote ra o Wilbert Fordyce, te hoê taata tuatapapa i te pae o te feruriraa, tei aravihi i roto i te mau fifi o te mauiui e:
“Te fifi e ere ïa i te iteraa e mea mau anei te mauiui. E mea mau te reira. Te fifi ra oia ïa eaha te mau tapao iino e faatupu ra i te reira. Mai te peu e e paraparau atu vau ia outou na mua noa ˈˈe i te tamaa no nia i te faraoa puaa hamu, e tahe mai to outou huare. E mea mau. E tupuraa te reira no te huru faanahoraa. Aita hoi e faraoa puaa hamu. E pahono oioi noa te mau taata i te huru faanahoraa. E ohipa te reira i nia i te huru o te taata, te taheraa o te huare, te neˈiraa toto, te vitiviti o te haamǎrûraa i te maa, te mauiui, e te tahi atu â mau ohipa.”
Mai ta to outou manaˈo hohonu e to outou huru e faarahi ra i te mauiui, e nehenehe atoa ratou e faaore aore ra e faateimâha i te reira. E rave na tatou i te hoê hiˈoraa: Ua parau te hoê taote tâpû i te pae o te faanahoraa o te uaua uira e ua here rahi roa te hoê taurearea i te hoê tamahine e a parahi noa ˈi raua i nia i te hoê patu pape paari, aita oia i ite noa ˈˈe i te toetoe rahi aore ra i te mauiui. “Ua fatata roa vau i te riro mai te pape paari,” o ta ˈna ïa i faataa. “E 45 minuti to mâua parahi-noa-raa i reira, e aita vau i ite noa ˈˈe i te toetoe.”
E rave rahi atu â mau hiˈoraa mai teie te huru. E nehenehe te feia tue popo o tei faaô roa ˈtu i roto i te hautiraa aore ra te mau faehau i roto i te aroraa e pepe ino roa e mea iti râ aore ra aita roa ˈtu ratou i mauiui i taua taime ra. Ua parau te taata maimi fenua tuiroo ra o Davida Livingstone e ua riaria roa oia i te iteraa ˈtu i te hoê liona i mua ia ˈna “mai te hoê uri ra i mua i te hoê iore. Ua tupu te reira . . . mai te hoê huru moemoeâ e eita oia e ite aˈe i te mauiui no taua noa ïa riaria rahi ra.”
E mea faahiahia mau e ua ite atoa te mau tavini o te Atua ra o Iehova, o tei tuu i to ratou tiaturiraa taatoa i nia ia ˈna ra, i te tahi mau taime e aita ratou i mauiui. “Ma te maere mau, mai te itehia ra, i muri i te mau tairi matamua, aita vau i mauiui faahou. E au ra e e faaroo noa vau i te reira, mai te tairi pahu i te atea ê,” o ta te hoê ïa kerisetiano o tei tairihia i faatia.—A ara mai na! no te 8 no febuare 1994, api 21.
Nafea te mau huru mauiui e tauiui ai
Ma te tamata i te faataa i te tahi mau tuhaa aro mau o te mauiui, ua horoa te orometua haapii i te pae o te feruriraa ra o Ronald Melzack, e te orometua haapii i te huru hamaniraa o te tino ra o Patrick Wall, i te hoê haapiiraa tumu ore tei faaite-rahi-hia no nia i te uputa hiˈopoaraa o te mauiui. Ua faaite te buka a te taote ra o Bonica matahiti 1990 no nia i te mauiui e tei roto taua haapiiraa tumu ore ra “i te mau haereraa i mua faufaa roa ˈˈe o te maimiraa e te ravea rapaauraa o te mauiui.”
Ia au i te haapiiraa tumu ore, e farii aore ra e tapea te uputa manaˈohia i roto i te mootuaio i te tereraa o te mau tapao o te mauiui o te haere atu i te roro ra. Mai te peu e e î roa te uputa i te tahi mea taa ê atu i te mauiui, e nehenehe te mau tapao o te mauiui o te haere atu i te roro ra e iti mai. Ei hiˈoraa, ia papaa rii anaˈe te rima e iti mai te mauiui ia oro-anaˈe-hia aore ra ia tairiiri-anaˈe-hia i te rima, e afaihia te mau tapao taa ê atu i to te mauiui i te mootuaio no te tapea i te tereraa o te mau tapao o te mauiui.
Ua tauturu rahi te ohipa apî tei itehia i te matahiti 1975 oia hoi e faatupu to tatou tino i to ratou iho mau taoˈa mai te morphine ra te huru piihia te mau endorphin, oia hoi te hoê pûpû poroteina e ta ˈna mau ravea no te faaore i te mauiui o te tupu hoi i roto i te roro, ia taa i te mau tuhaa aro o te mauiui. Ei hiˈoraa, e mea iti aore ra aita roa ˈtu e mauiui to te tahi mau taata no te mea ua rahi roa to ratou mau endorphin. E nehenehe te mau endorphin e faataa i te parau aro e no te aha e iti mai ai aore ra e ore roa atoa te mauiui ia patiahia te mau nira uira i te mau vahi aore ra mau melo papu maitai o te tino, e ravea rapaauraa hoi te reira. Ia au i te mau faaiteraa a te mau ite, ua tâpûhia te mafatu o te hoê taata maˈi e te ara noa ra oia, araara maitai, e faaea mǎrû noa ra ma te patia i te mau nira uira ei ravea otahi no te tupohe i te mauiui! No te aha aita i itehia te mauiui?
Te manaˈo nei vetahi e e faarahi te mau nira uira i te hamaniraa o te mau endorphin o te faaore i te mauiui maa taime poto noa. Aore ra te tupohe ra te patiaraa o te mau nira uira i te mauiui no te mea te turai nei te mau nira i te mau uaua iti uira ia afai i te mau tapao taa ê atu i to te mauiui. E tapiri taua mau tapao ra i te mau uputa i roto i te mootuaio, e e araihia ïa te mau tapao o te mauiui ma te faaiti mai ia ratou ia ore ia haere atu i roto i te roro, i reira te mauiui e hauti ai.
E nehenehe atoa te haapiiraa tumu ore no nia i te uputa hiˈopoaraa, e te hamaniraa te tino i to ˈna iho mau taoˈa o te faaore i te mauiui, e faataa e no te aha te huru, te mau manaˈo, e te mau manaˈo hohonu e ohipa ˈi i nia i te mauiui. No reira, ua faarahi te riaria rahi o Livingstone i mua i te hoê liona i te hamaniraa o te mau endorphin, i î roa ˈi to ˈna mootuaio i te mau tapao ěê atu i to te mauiui. Ua iti mai to ˈna mauiui i te pae hopea.
Mai tei tapaohia râ na mua ˈˈe, e nehenehe te huru feruriraa e te mau manaˈo hohonu e faatupu i te hoê faahopearaa taa ê roa. E nehenehe te hepohepo rahi o te huru oraraa i teie nei mahana e faarahi i te mauiui o te hoê taata ma te haapeapea, faahepo, e haamauiui i te uaua.
Ma te oaoa râ, e tumu no te feia e mauiui ra ia tapea i te manaˈo tano. No te mea te fanaˈo nei te feia e rave rahi i te mau ravea rapaauraa haamaitaihia. No roto mai taua mau haamaitairaa ra i te hoê maramarama maitai aˈe i taua ati riaria ra. Ua faataa te taote ra Sridhar Vasudevan, te peretiteni o te Apooraa nui o te mauiui i te pae rapaauraa e: “Te manaˈo oia hoi e nehenehe te mauiui e riro mai i te tahi taime ei maˈi, ua riro te reira ei tauiraa rahi i roto i te mau ravea rapaauraa i te mau matahiti 1980.”
Nafea te ravea rapaauraa i te mauiui i te rahiraa mai? Eaha te mau ravea rapaauraa maitai aˈe?
[Hohoˈa i te api 15]
Nafea te patiaraa i te mau nira uira i te mau vahi aore ra mau melo papu maitai o te tino e faaiti aore ra e faaore i te mauiui?
[Faaiteraa i te tumu]
H. Armstrong Roberts