Ua farii te fenua Polonia i te mau Ite no Iehova
I TE avae atete 1989, ua tupu te hoê faaiteraa faahiahia mau o te hau e te autahoêraa o te mau nunaa i te fenua Polonia. Ua tupu te reira i te mau tairururaa ta te mau Ite no Iehova i faanaho i roto i te mau oire no Poznań e no Katowice, mai te 4 e tae atu i te 6 no atete, e i Varsovie mai te 11 e tae atu i te 13 no atete, i raro aˈe i te upoo parau ra “Te paieti”.
Eaha râ hoi te taa-ê-raa o taua mau tairururaa ra? Inaha, i roto i te mau ahuru matahiti i mairi aˈenei, ua faanaho te mau Ite no Iehova i te mau tairururaa rarahi aˈe, e te maoro roa ˈtu â e i reira, mea rahi aˈe te mau tia o te mau nunaa tei tae mai. Teie râ, hau atu i te 166000 feia o te faaite mai ia outou e aita i ite-pinepine-hia aˈenei i roto i te hoê tairururaa teie huru oaoa rahi, teie autahoêraa kerisetiano aore ra i te mau tapao aroha kerisetiano haavare ore.
“Aita ˈtu mea maitai aˈe maori râ te ao apî”
Ua haere mai te mau pǔpǔ mai hau atu i te 37 nunaa mai, ma te ore e taio i te mau Ite no te tahi atu mau fenua tei haere mai na nia i to ratou iho opuaraa. E pae melo o te Tino aratai a te mau Ite no Iehova tei rave i te tahi tuhaa i roto i te porotarama. O na hau atu i te 12000 manihini no Europa tooa o te râ, no te fenua Marite e no te fenua Tapone, te pǔpǔ ratere ěê rahi roa ˈˈe i tere aˈenei i Polonia.
E rave rahi tausani feia tei haere atoa mai no te fenua Rusia mai, no Tchécoslovaquie e no te tahi atu mau fenua no Europa Hitia o te râ. Noa ˈtu e te hoê pae rahi o ratou, e mau Ite no Iehova ïa ratou a 30 matahiti atura i teie nei e hau atu, ua riro râ teie tairururaa no te rahiraa o ratou, ei tairururaa matamua i roto i to ratou oraraa. Ua faaite te hoê tia no te hau repubilita rusia no Kazakhstan ma te faahiahia mau, i te manaˈo o te feia i haaputuputu no te taime matamua e to ratou mau taeae kerisetiano. Teie ta ˈna i parau:
“Mai te tau e te tau mai â to matou tiai-noa-raa e inaha, ua tae mai teie mahana: tei ǒ nei matou, i teie nei tairururaa a te mau nunaa atoa. Mea fifi roa ia tiaturi i teie ohipa. Ua riro hoi mai te hoê moemoeâ. Eita ta matou e nehenehe e faaite na roto i te tahi parau i te mau mea atoa ta matou e ite nei e e faaroo nei. I to matou iteraa i taua tahua rahi ra tei î roa i te taata e i to matou faarooraa ˈtu i te upaupa, ua tahe to matou roimata. Ua hotaratara roa ˈˈera matou i te taime a faahitihia ˈi te pure — ua tahoê pauroa matou, ma te ore e hauti faahou. Auê teie pure i te faahiahia e, no to ˈna papu e te reo hoê. No to ˈna nehenehe rahi, to ˈna faahiahia faito ore, e nehenehe e parau e aita ˈtu mea maitai aˈe i teie tairururaa no Varsovie, maori râ te ao apî. Eita roa ˈtu e moehia ia matou teie mau mahana faahiahia mau ra.”
I to ratou farereiraa i te mau ahuru tausani hoa kerisetiano i te mau tairururaa, ua putapû roa te mafatu o taua feia ratere atoa ra. I Varsovie, ua popou ratou, ma te apitihia mai e te feia atoa i roto i te tahua, e pae minuti te maoro. Mai ta te hoê tia no Europa toaa o te râ i parau, “i taua taime ra, aita te taata i tâuˈa faahou i te veavea, i te paari o te mau parahiraa e aita hoê i manaˈonaˈo faahou i te mau parahiraa mǎrû o to ratou fare. Te mea o ta ratou e hinaaro ra, ia haapiihia ïa ratou e ia here mai to ratou mau taeae ia ratou”.
I te mau mahana atoa, ua faataa mai te mau tia i te mau parau no nia i te mau ohipa i tupu i roto i to ratou fenua. I Varsovie, ua vaiihohia te parau hopea o na 24 faataaraa parau, na te hoê tia no te fenua Rusia. “Te erehia ra matou i te parau no te faaite i to matou oaoa ia parahi mai i rotopu ia outou, o ta ˈna ïa i parau i te haamataraa. Eita ta matou e nehenehe e faataa ˈtu i to matou oaoa rahi i te mea e e rave rahi o matou tei tae mai i ǒ nei e ua mauruuru roa matou i to outou fariiraa mai ia matou. Te oaoa atoa nei matou i te paraparauraa ˈtu ia outou, e te mau taeae. Ua haere mai vetahi o matou mai te fenua atea mai, ei hiˈoraa, mai Vladivostok mai, i te hiti o te moana Patitifa, oia hoi te hoê tere e ono mahana te maoro na nia i te pereoo auahi. Ua fifihia vetahi no te hoo mai i ta ratou titeti, no te mea ua hinaaro ratou paatoa e tere i te hoê â taime, tera râ, mea iti roa te mau parahiraa e vai ra. Auaa râ te tauturu a Iehova i manuïa ˈi matou.”
I roto i ta ˈna mau parau hopea i te sabati, ua haamauruuru maitai te hoê melo o te Tino aratai i te mau hau faatere no Europa Hitia o te râ i to ratou faatiaraa i teie rahiraa Ite no Iehova no to ratou fenua ia haere atu i taua mau tairururaa ra.
Te hoê utuafare fetii tahoê
“E ere roa ˈtu ïa mai ia Babela”, o ta te hoê vahine kerisetiano ïa i parau no te faaite i te mea o ta ˈna i ora i te tairururaa polonia. A faatupu ai te faraa mai te mau reo taa ê i te arepurepu e te amahamaha i rotopu i te feia patu i te pare no Babela, i Polonia râ, aita te otia o te reo i haafifi noa ˈˈe i teie faaiteraa faahiahia mau o te autahoêraa o te manaˈo, o te haerea e o te ohipa. — Genese 11:1-9.
Inaha, ua tapao te taata i teie autahoêraa i rotopu i te feia no te mau nunaa taa ê hoê â haapaoraa. Inaha, teie ta te vea Sztandar Młodych i parau: “O te mau Ite no Iehova anaˈe te mau ratere tei tae mai i te vahi tauraa manureva no Varsovie, o tei ore i fifihia aore ra i moe i roto i te nahoa taata. Ua faaineine to ratou mau hoa hoê â faaroo i te mau parau na roto i te mau reo e rave rau, te tahi mau vahi haamaramaramaraa e te mau parau faaite; ua faanaho atoa ratou i te mau faurao no te afai atu i te mau ratere i te oire.”
Eita e moehia te taime a himenehia ˈi te mau himene: a feruri na i te mau ahuru tausani reo e himene ra ma te reo hoê na roto hau atu i te 20 reo, ma te faaite i te hoê anaˈe manaˈo na roto i te hoê aau î i te here e te autahoê. Hau atu, i Varsovie, ua hurihia te tahi mau tuhaa o te porotarama na roto e 16 mau reo (13 i Poznań e 15 i Katowice) — a tahi ra teie huru ohipa e tupu ai i Polonia.
Ua tia noa na 16 taata auvaha i nia i te matie i mua i te pǔpǔ e taa ra i to ratou reo. E faahiti mai te taata orero i te parau na nia mai i te tahua, e e huri atu te mau auvaha na roto i te reo o te feia i mua ia ratou. Ua tavirihia te mau afata haapuroro i te reo i nia i te mau pǔpǔ reo taa ê tataitahi, ia nehenehe te taata e faaroo i te oreroraa parau na roto i to ratou reo ma te ore e haafifihia e te tahi atu mau huriraa.
Noa ˈtu te mau fifi rahi i te pae faanavairaa faufaa o te fenua Polonia, ua fariihia te mau tausani mau ratere i ǒ to ratou mau taeae polonia. No reira, hoê ahuru ma ono tausani ratere tei fariihia i roto i te mau utuafare o te mau taeae no Poznań, e 21000 i Varsovie e e 30000 i Katowice. Ua farii te hoê utuafare e 18 taata e ua faaamu e 21 taata. Ua farii te hoê amuiraa e 146 melo, e 1276 rahiraa taata.
Ua faahiti te mau ravea haapurororaa parau apî i te mau parau faahiahia
Ua faataa te rahiraa o te mau faaiteraa i ravehia e te afata teata e te afata radio, e te mau tumu parau na roto i te mau vea, i te parau mau e te pae tahi ore. I muri aˈe i to ˈna papairaa i te upoo parau ra “Te faaohipa nei te mau Ite no Iehova i ta ratou haapaoraa i roto e 212 fenua”, ua faahiti te vea Sztandar Młodych ia ratou na roto i te mau parau faahiahia mau, maoti te mau parau mai teie te huru “itoito”, “auraro”, “haehaa” e “rave ohipa”. No nia i te tahua no Varsovie, teie te nehenehe e taiohia: “Aita hoê oumou avaava na raro, aita hoê papie i faaruehia e te hoê tamarii faaroo ore. Eita te mau Ite no Iehova e puhipuhi i te avaava, e e ere ta ratou mau tamarii i te tamarii faaroo ore.”
Ua faaite te vea Życie Warszawy e ua titauhia hoê matahiti taatoa no te faaineine i te tairururaa, e te na ô ra oia e: “Ua faaapî-faahou-hia te mau tahua i reira te mau tairururaa i te tupuraa.”
Ua papai te vea Express Wieczorny e: “Ua maere roa te feia hiˈopoa i to ratou iteraa i te nahonaho maitai i roto i te tahua. Te mau farii pehu i te mau vahi i faataahia, te mau vahi haumitiraa i tamau-noa-hia no te tau poto mea mâ maitai râ, te mau vahi haamaramaramaraa e rave rahi — auê te faanahonahoraa i te faahiahia e.” Maoti te itoito o na hau atu i te 3500 Ite o tei horoa i to ratou taime no te faanaho e no te faaunauna i te tahua no Varsovie, i manuïa ˈi teie ohipa.
Ua ui atoa teie vea i te manaˈo o te tahi feia i ruru mai, ma te ani ia ratou e eaha to ratou manaˈo no nia i te tairururaa no Varsovie. Ua pahono atu te hoê Ite polonia e: “Ua putapû roa vau i te farereiraa i to matou mau taeae no Tchécoslovaquie e no U.R.S.S., mau fenua i reira aita te mau Ite no Iehova i fariihia ei taatiraa faaroo i mua i te ture.”
Area te hoê Ite rusia, teie ïa ta ˈna i parau: “O te taime faahiahia roa ˈˈe teie o to ˈu oraraa. (...) I roto i to ˈu oraraa, a tahi ra vau e farerei ai e rave rahi o to ˈu mau taeae no te ao taatoa nei. Hau atu, ua riro teie rururaa rahi ei hiˈoraa i te pae no te nahonaho-maitai-raa; ua hurihia te mau oreroraa parau na roto e 16 reo; ua farii to matou mau taeae polonia ia matou i roto i to ratou utuafare — oia mau, mea faahiahia roa te mau mea atoa.”
Ua faaite atoa te vea Życie Warszawy i teie parau: “Ua oti te tairururaa rahi a te mau Ite no Iehova i Varsovie. (...) E haamanaˈo anaˈe na e ua manuïa te faanahoraa o taua mau tairururaa ra no te mea ua haamanahia te tiaraa o te Taatiraa Faaroo Te mau Ite no Iehova no Polonia — ua hau atu i te 80000 melo i teie nei — tau avae i teie neia. Mai te 12 no me, te fanaˈo nei teie pǔpǔ faaroo, tei ore i fariihia e te ture na mua ˈˈe, i te hoê tiaraa tiamâ i mua i te ture.”
No nia i te mau tairururaa a te mau Ite no Iehova, ua faahiti teie vea i te parau no te “faaiteraa o te autahoêraa”, e ua parau faahou oia e “i te pae no te nahonaho-maitai-raa, te hau e te mâ, ua riro te feia i ruru mai i te tairururaa ei mau hiˈoraa te tia ia apeehia”.
Te bapetizoraa
Noa ˈtu e ua taa ratou i te reo polonia aore ra aita, ua oaoa roa e ua putapû roa atoa te feia i tairuru mai, i te bapetizoraa. I Varsovie, ua faanahohia e rave rahi mau parahiraa i nia i te matie, i mua noa i te tahua, no te feia i opua e bapetizo. A vauvau-noa-hia ˈi te porotarama o te poipoi, mea anaanatae roa ia ite atu i te feia i haapaohia no te farii i te taata, i te tuu-oioi-raa i te mau parahiraa a rahi noa ˈi te pǔpǔ o te feia e opua ra e bapetizo. I muri iho, i te haamataraa te oreroraa parau no te bapetizoraa, ua mamǔ roa ˈˈera te feia rahi e faaroo ra. E ora hoi ratou paatoa i te hoê taime o te ore roa e moehia ia ratou. A farii popou ai te taata orero i te feia e bapetizo, ua paaina aˈera te haapopouraa uˈana na roto i te tahua atoa. Mai te huru ra e ua horoahia te hoê tapao — teie râ, na to ratou mafatu î roa i te oaoa e tei turaihia e te varua o te Atua i aratai ia ratou ia na reira —, ua aroha ˈtura te feia e bapetizo i te nahoa rahi e haaati ra ia ratou na roto i te hautiutiraa i to ratou rima ma te oaoa.
Ua pahono atura ratou ma te maramarama maitai e te manaˈo papu i na uiraa e piti e uihia nei i te feia e opua ra e bapetizo ia nehenehe ratou e faaite i to ratou faaroo i mua i te aro o te taata; oia mau, ia tapae mai ratou i reira, e rave rahi tei faaruru i te mau tamataraa e te mau fifi e rave rahi. I muri aˈe i te pure, ua tufahia ˈtura te feia e bapetizo i roto e piti pǔpǔ e ua haere atura na roto i te tahua a himene noa ˈi te feia i ruru mai i te himene ra “Na Iehova tatou”. Te mau taeae i te hoê pae e te mau tuahine i te tahi pae, ua faarue ihora ratou i te mahora, e ua haere atura na pǔpǔ tataitahi na roto i te tahi eˈa e aratai tia ˈtu ia ratou i te vahi tauiraa ahu. Ua haere maira te mau taeae i haapaohia no te farii i te taata e te mau taeae e bapetizo i te taata e ahu uouo to ratou, i te vahi i faataahia no ratou, e i reira iho, ua hoˈi faahou maira te feia e bapetizo, tei oomo i to ratou ahu hopuraa pape ma te au, i nia i te tahua i reira te faaineineraahia 12 vahi hopuraa pape — e 6 i te hoê pae o te mahora no te mau tuahine e e 6 i te tahi atu pae no te mau taeae.
Ua popou te taata ma te mahanahana i roto i na 45 minuti i titauhia no te bapetizoraa o na 1905 feia e bapetizo-apî-hia ra i Varsovie. (Te hebedoma na mua ˈtu, e 1525 tei bapetizo i Poznań e e 2663 i Katowice, oia hoi te hoê taatoaraa e 6093 feia i bapetizo, e 3,7 % o te numera rahi roa ˈˈe o te feia i tae mai.) E piti taeae hapepa tei faautahia mai mai to ratou parahiraa huira ma te haapao maitai ia bapetizohia raua, e ua afaihia mai hoê na nia i te hoê roˈi afaifai i nia i te matie no te faaroo i te oreroraa parau bapetizoraa.
“Ua naeahia te hoê faito aita e faaauraa”
‘Auê ïa te oaoa e’, o ta outou paha ïa e parau. Oia mau! Teie râ, aita roa ˈtu e tuearaa i rotopu i teie oaoa e te itehia ra i roto i te mau putuputuraa charismatiques i roto i te amuiraa faaroo kerisetiano. Ua niuhia te oaoa i itehia i roto i te mau tairururaa no Polonia i nia i te ite mau no nia i te Parau a te Atua, te ite e tauturu i te mau taata i ruru mai ia ineine maitai no te tamau noa i te tavini i te Atua. No roto mai taua oaoa ra i te mauruuru o te mau Ite no Polonia no te mea ua nehenehe ratou e putuputu ma te tiamâ e to ratou mau hoa no te mau fenua tapiri mai i muri aˈe i te mau ahuru matahiti opaniraa. Ua tupu atoa teie manaˈo na roto i te oaoa o te mau tia tataitahi i te manaˈoraa e te faaroo ra te taeae i pihai iho ia ˈna i ta ˈna tairururaa matamua, oia mau, te hoê tairururaa mai teie te rahi. No roto mai teie oaoa i te haapapuraa i ite-mata-roa-hia e te faahiahia mau e, ua riro te mau Ite no Iehova ei utuafare fetii otahi roa o te tahoê ra i te mau taeae e tavini nei i te Atua ora e te parau mau na te ao atoa nei.
Ua faataa poto noa mai te hoê tia no Europa tooa o te râ i teie manaˈo i te na ôraa e: “Aita vau i mairi i te hoê noa ˈˈe tairururaa mai te matahiti 1952 mai â, teie râ, i te pae o te huru i itehia, te manaˈo itoito, te oaoa, te here e te mauruuru, ua naeahia ïa i ǒ nei te hoê faito aita e faaauraa.”
I Varsovie, ma te feaa ore, ua taeahia te taime putapû roa ˈˈe i te faahitiraahia te pure hopea i te sabati. Noa ˈtu e aita te mau tausani feia i ruru mai i taa i te mau parau e parauhia ra, ua putapû roa râ te feia i te manaˈo rotahi o taua pure nei: oia hoi, te feruriraa, te here, te pûpûraa ia ˈna iho, te mauruuru hohonu i te Fatu Mana Hope ra o Iehova e te opuaraa papu e tamau â i te rave i Ta ˈna ohipa. I to te mau 60000 upoo piˈoraa i raro no te pure i te Atua, ua mamû roa ˈˈera te taata ma te putapû mau, inaha, ua faaroo-noa-hia te taˈi oaoa no roto mai i te aau mauruuru rahi. I te hoperaa te pure, aita hoê i haamarirau i te parau e “Amene” mai te hohonuraa o to ˈna mafatu. Ua paaina ihora te haapopouraa uˈana o tei tamau noa ˈtu e 11 minuti te maoro.
Ua ite mata roa ˈtu na hau atu i te 166000 taata i taua api o te aamu teotaratia ra i papaihia i Polonia. E papai-faahou-hia te tahi atu mau api hou te faanahonahoraa iino a Satani e haamou-roa-hia ˈi — e taeahia te mau ohipa anaanatae mau, maere mau e te putapû roa i te hoê faito puai roa ia faatiamâ Iehova i to ˈna mana arii. Mai te peu e e hinaaro outou, e nehenehe atoa outou e ô atu i roto i teie aamu e e ora ˈtu. E maiti anei outou i teie ravea?
[Nota i raro i te api]
a Ia au i teie vea.
[Tumu parau tarenihia i te api 22]
MAU TAPAO I ROTO I TE AAMU
1928: Ua faatupu na 300 Ite no Polonia i ta ratou mau tairururaa iti matamua.
1939: A tupu ai te Piti o te Tamaˈi rahi, e 1100 Ite e poro ra i roto i te fenua; e rave rahi tei tuuhia i roto i te fare tapearaa e ua pohe atoa vetahi pae i roto i te mau aua haamauiuiraa helemani.
1945: I te hopea o te Piti o te Tamaˈi rahi, ua hau atu te numera o te mau Ite i te tataipitihia, inaha, ua naeahia e 2500 Ite.
1946: I te avae tiunu, e 1500 taata tei putuputu mai i te tairururaa i pihai iho ia Lublin; 298 feia i bapetizo i taua taime ra. I te avae setepa, e 5600 taata tei tae atu i te tairururaa no Katowice.
1947: E 7000 rahiraa taata tei putuputu mai i te tairururaa i Cracovie, e e 476 taata tei bapetizo. E piti feia i noaa i te parau tuite no Gileada tei tae mai i roto i te fenua no te tauturu i te mau taeae ia faanaho i te ohipa pororaa.
1950: Ua naeahia te hoê numera rahi roa e 18000 Ite i te avae mati. E piti ahuru ma maha tausani feia tei haere mai i te oroa Haamanaˈoraa. I te avae tiurai, ua opanihia te ohipa; i teie nei, e ravehia te mau putuputuraa na roto i te mau pǔpǔ iti i roto i te mau utuafare fetii.
1968: Ei haamataraa, ua faanahohia te mau tairururaa mataeinaa hoê mahana te maoro i haaputuputu i rotopu e 100 e tae atu i te 200 taata i roto i te mau ururaau. E naea-roa-hia e 1000 feia e amui mai i roto i te mau tairururaa i muri iho.
1980: Fatata e 2000 Ite polonia tei haere i Vienne, i Auteteria, no te tairururaa mataeinaa.
1981: Ua tupu te hoê tairururaa rahi roa ˈtu â i tei tupu na i te matahiti 1980 i Vienne no te mau Ite polonia.
1982: Ua faatia te hau faatere polonia i te mau Ite ia tarahu i te mau piha e te mau tahua no te faatupu i te mau tairururaa hoê mahana te maoro.
1985: Hau atu i te 94000 feia tei haere i te mau tairururaa mataeinaa e toru mahana te maoro i tupu i Polonia. I roto i taua mau taata ra, ua tae mai e rave rahi mau hanere manihini no 16 fenua mai e e maha melo o te Tino aratai.
1989: E toru tahua tei î roa i te taata tei haere mai i te mau tairururaa mataeinaa “Te paieti” e e pae melo o te Tino aratai tei haere mai; ua naeahia te taatoaraa o te feia i tae mai i nia i te 166518 taata e e 6093 feia tei bapetizohia. E piti papai iti tei neneihia na roto i te reo polonia: Eaha te mau tiaturiraa a te mau Ite no Iehova? e No te aha e tiaturi ai i te Bibilia?, e oia atoa te vea iti ra e 32 api E tia anei ia tiaturi i te Toru Tahi?.
[Hohoˈa i te api 24]
I Varsovie, ua parahi te mau taata e opua ra e bapetizo i mua i te tahua, e i mua i te nahoa e mataitai ra i to ratou bapetizoraa.
[Hohoˈa i te api 26]
I Katowice, teie te hoê tuhaa o te vahi i faahereherehia no te mau tia o te fenua Rusia, teie te tahi mau pereoo uta taata tei afai mai i te mau Ite rusia i Poznań.