E mana mau anei to te mau fetia i nia i to outou oraraa?
UA FAˈI te hoê taata hiˈo fetia e “tera noa iho â te mau uiraa maau e anihia mai — ‘Afea vau e monihia ˈi?’ aore ra ‘Afea vau e farerei ai i te taata e herehia e au ra?’” Inaha, te faariro nei te rahiraa o te taata i te peu hiˈo fetia ei ravea no te ite eaha te ohipa e tupu a muri aˈe, e e oioi noa ïa te feia hiˈo fetia e rave rahi i te haamâha i to ratou hinaaro — ma te titau iho â ïa i te tahi aufauraa.
Tera râ, te patoi uˈana nei te tahi atu mau taata hiˈo fetia, e parau nei e no te haapiiraa apî mai ratou, i teie huru raveraa i teie toroa no ratou ra. “Mea taa ê roa te ohipa o ta ˈu e rave ra”, o ta te taata hiˈo fetia i faahitihia ˈtu i nia nei e parau faahou ra, te rave ra oia i teie ohipa i te tahi noa taime. “Te tamata nei au i te tauturu i te taata ia taa eaha te mea e tupu ra i roto ia ratou.” Mea nafea te peu hiˈo fetia ia rave i teie huru ohipa?
Ua papu maitai i te taata atoa e e mana to te mahana, te marama e to te mau fetia i nia i te mau ohipa a te taata nei. E taotia te mahana i te mau tau e te tupuraa o te mau mea ia au i tera e tera anotau. E tuhaa faufaa roa atoa ta te marama i roto i te tereraa o te vavea. Area te mau fetia ra, e hiˈo te mau ihitai ia ratou no te faatano i to ratou aveia. No reira, e nehenehe anei ta taua mau taoˈa o te raˈi ra e mana mai i nia i te tahi atu mau tuhaa o to tatou nei oraraa?
Te pahono nei te feia hiˈo fetia e oia. Te niu o te peu hiˈo fetia, o te parauraa ïa e e hauti te nanairaa o te mahana, o te marama e o te mau palaneta i roto i te mau pueraa fetia i te taime a fanauhia ˈi te hoê taata, i nia i to ˈna huru e to ˈna oraraa. No reira, ia au i te taio mahana e te vahi i reira te hoê taata i fanauhia ˈi, e nehenehe te hoê taata hiˈo fetia e papai i te hoê tabula e faaite ra i te faanahoraa o te mau fetia e o te mau palaneta, e i muri iho, e tatara i te mau huru e nehenehe e hauti i nia i te mau ohipa o taua taata nei i te hoê tau o to ˈna oraraa. Ua niuhia teie huru tatararaa i nia i teihea haapapuraa? E nehenehe anei e tiaturi i te reira?
Ua rave te hoê taote i te pae feruriraa no Farani, o Michel Gauquelin, i teie ohipa: Ua horoa ˈtu oia i te taio mahana e te vahi fanauraa o te hoê taata taparahi taata i haapohehia, i te hoê taata hiˈo fetia ra, e i muri iho, ua hapono atu oia i te tabula i itehia mai na roto i te tuatapaparaa i ravehia, i te hoê pǔpǔ e 150 taata tei pahono mai i te hoê parau e faaau ra i te hoê maimiraa tamoni ore no nia i te peu hiˈo fetia. Eaha te ohipa i itehia mai? E iva ahuru i nia i te hanere o teie feia tei parau e ua tano maitai teie tabula i nia ia ratou, e ua haapapu mai te mau fetii aore ra te mau hoa i te manaˈo o 80 % o te mau taata.
Ia hiˈohia teie ohipa, mea fifi roa ia parau e e manaˈo afaro maitai teie! Oia mau, i te mea e te faataahia maira te mau tatararaa ia au i te mau fetia, na roto i te mau parau papu ore — e mea fifi roa hoi ia faataa i te huru o te taata — e manuïa iho â te taata e maimi ra i te tahi parau e tano ia ˈna, e te reira, noa ˈtu eaha te tabula i papaihia.
No hea mai teie puai?
No reira ˈtura, e nehenehe tatou e tuatapapa i teie nei i te uiraa faufaa roa ˈˈe: Mai te peu e e farii tatou e e mana to te mau fetia i nia i to tatou oraraa, mea nafea ïa te reira e tupu ai? I rotopu i te mau puai atoa i itehia e te taata, teihea ïa puai o te ohipa ra? Ia au i te mau atearaa faito ore e vai ra i rotopu ia tatou nei e te mau fetia e te mau palaneta, ua parau te hoê taata maimi aivanaa e “mea puai aˈe te mana o te puai umeraa o te taote aore ra te mau hihi uira no roto mai i te mori o te piha fanauraa i te tamarii, i nia i te hoê aiû fanau apî, i te mana o te tahi palaneta”. Mai te peu e eita te mana o te mau fetia e ohipa mai na roto i te puai o te umeraa, aore ra te puai o te uira, e tae noa ˈtu na roto i te tahi atu mau puai i itehia e te taata nei, no hea mai ïa teie puai?
Ua tuatapapa te hoê orometua haapii i te ite no nia i te mau fetia, o George Abell, i teie uiraa anaanatae mau i roto i ta ˈna buka Ite aravihi e ohipa taa-ore-hia (beretane). I muri aˈe i to ˈna faataaraa i te mau mana atoa ta te feia hiˈo fetia i horoa na te mau taoˈa o te reva, teie ta ˈna i papai:
“Mai te peu e e mana to te mau palaneta i nia ia tatou nei, e faaohipa ïa ratou i teie mana na roto i te arai o te hoê puai itea-ore-hia e te huru ê roa: inaha, e na roto mai teie puai i te tahi noa mau taoˈa o te reva, eiaha râ te taatoaraa; e hauti oia i nia i te tahi mau taoˈa anaˈe i nia i te fenua nei, e eita to ˈna puai e faaauhia na roto i te atearaa, te teiaharaa, aore ra te tahi atu huru o te mau palaneta e horoa i teie puai. Oia hoi te auraa, eita teie puai e faatura i te huru taatoaraa, te faanahoraa, e te au-maite-raa e itehia ra i roto i te mau puai e te mau ture atoa a te natura i itehia no te faatere i te ao mau.”
Ia au i te hiˈoraa o te ite aravihi, aita teie huru puai e vai ra. Ahiri e e ite papu te peu hiˈo fetia, e haapao ïa oia i te hoê aore ra e rave rau mau puai e ere no roto i te “ao mau”. Inaha, ia haamanaˈo tatou e no roto mai te mau aa o te peu hiˈo fetia ia Babulonia tahito ra, i reira te mau fetia e haamorihia ˈi mai te mau atua ra te huru, e maere anei ïa tatou e no ǒ mai to ˈna puai i te tuhaa hau ê i te natura, eiaha râ te tuhaa o te “ao mau”?
Te puai e tapuni ra i muri mai i te ohipa hiˈo fetia
Te faaite ra te Bibilia e “te vai noa nei to te ao atoa i raro aˈe i taua varua ino ra”, o te Diabolo ra o Satani, e taata tino varua hoi oia, te ore e itehia e te taata nei, mea puai roa râ oia, inaha, e nehenehe ta ˈna e turai i te mau taata ia rave i te tahi ohipa e e mana atoa to ˈna i nia i te mau ohipa e tupu ra i nia i te fenua nei (Ioane 1, 5:19). Te rave nei o Satani e ta ˈna mau demoni ia manaˈo te taata e e tupu iho â vetahi mau tohu, e inaha, ua puai roa ˈtura te manaˈo o te taata e riro roa mai nei te peu hiˈo fetia ei haapaoraa.
Mea anaanatae roa ia hiˈopoa tatou eaha te mau tohu e manaˈohia ra e e parau mau. Aita anei te rahiraa i taaihia e te pohe, te mau ohipa taparahi taata, te mau ati — e mau huru tupuraa anaˈe hoi tei riro ei tapao no te ohipa demoni, e mau ohipa riaria anaˈe e te mehameha roa? Ma te papu maitai, ua riro te peu hiˈo fetia ei hoê o te mau “ravea paari” i ferurihia e Satani no te faahema i te taata e no te aratai ia ratou ia turu i ta ˈna opuaraa. — Ephesia 6:11.
Eaha mau na taua opuaraa nei? Te na ô ra te Bibilia e: “Oia te feia i haapourihia to ratou aau faaroo ore e te atua o teie nei ao ra, ia ore te maramarama o te evanelia hanahana o te Mesia (...) ia anaana mai i roto ia ratou.” (Korinetia 2, 4:4). Inaha, ua tavini maitai te peu hiˈo fetia i to ˈna fatu. Teie ta Vince Ford, taata aivanaa no Auteralia, i parau: “Ua riro roa te peu hiˈo fetia ei haapaoraa, noa ˈtu e aita hoê aˈe haapapuraa e turu ra i teie peu. (...) Teie ta ˈu e nehenehe e parau, mea au aˈe na ˈu ia ite atu i te feia e tiaturi ra i te reira ia amo i te hopoia o ta ratou mau ohipa i rave maoti hoi i te pari atu i teie mau fetia iti e ere hoi na ratou te hape.”
I te VIIIraa o te senekele hou to tatou nei tau, ua faaurua mai te Atua i te peropheta ra o Isaia ia faatae atu oia i teie faatihaehaeraa i te feia hiˈo fetia, ma te parau rii hoata hoi i roto: “A tia maira ratou i tena na, a faaora ia oe; o tei hiˈo i te mau raˈi ra, tei tiatonu i te mau fetia ra; o tei faaite atea mai i te parau, i te mau marama apî nei, i te mau mea e roohia mai ai oe ra.” — Isaia 47:13.
Te taata e tiaturi i te peu hiˈo fetia, te haapao ra ïa oia i teie manaˈo e faataa ra e ‘te mea e tupu mai, tera iho â ïa’ no te mea ‘ua papaihia i roto i te mau fetia’. Te faaite ra teie huru manaˈo i te taa ore no nia i te hinaaro o te Atua aore ra te hopoia e vai ra i te taata nei ia faaau maite i to ˈna oraraa ia au i teie hinaaro.
No reira, maoti hoi i te imi i te mau tapao e te mau tohu i roto i te mau fetia, eaha ta ratou e nehenehe e haapii mai ia tatou nei? Oia mau, eaha ta te mau taoˈa o te reva e faaite maira ia tatou? Na te tumu parau i muri nei e pahono mai i taua uiraa nei.
[Tumu parau tarenihia i te api 24]
Ua hiˈopoahia te peu hiˈo fetia na roto i te ite aravihi
Ua faaaueue mau â te mau ohipa apî i itehia mai i te pae no te ite aravihi i te papuraa o te peu hiˈo fetia. A hiˈo na i teie mau faataaraa parau:
◼ I teie mahana, ua itehia e e ere te mau fetia o te hoê noa iho pueraa fetia, no roto mai i te hoê â pǔpǔ. Mea atea roa vetahi mau fetia, area vetahi ra, tei pihai iho ïa ia tatou nei. No reira, mea hape anaˈe ïa te mau faufaa o te tuhaa o te raˈi parauhia zodiaque, e horoahia ra no te mau pueraa fetia tataitahi.
◼ Aita te feia hiˈo fetia matamua i ite e te vai ra te mau palaneta o Uranus, o Neptune e o Pluton, inaha, i muri iho roa te iteraahia mai teie mau palaneta maoti te taoˈa hiˈo fetia. No reira, mea nafea ïa to ratou “mana” e nehenehe ai e tapaohia i nia i te mau tabula fetia i papaihia ahia ˈtura senekele i teie nei?
◼ Maoti te ravea o te tuatapaparaa i te huru tupuna o te taata, ua itehia i teie nei e e faaotihia te mau huru o te hoê taata, eiaha i te taime fanauraa, i te taime râ oia e tôhia ˈi, i te taime e faahotu ai te hoê o te mau mirioni huero otane o te metua tane i te huero o te metua vahine. Teie râ, o te taime fanauraa o te tamarii, e iva avae i muri iho, teie e faaohipahia nei no te papai i te mau tabula o to ˈna oraraa.
◼ Te zodiaque, o te tuhaa o te raˈi ïa i reira te mahana, te marama e te mau palaneta e tere ai ia au i to tatou hiˈoraa. Te tatuhaa nei te feia hiˈo fetia i teie tuhaa na roto 12 paeau hoê â faito, te vai ra i roto i te mau paeau tataitahi te hoê pueraa fetia e tano e te hoê tapao. Tera râ hoi, e 14 pueraa fetia to roto i taua tuhaa o te raˈi ra. E ere hoê â faito e e na nia ˈtu te tahi i te tahi. Inaha, e nehenehe e parau e aita te mau tabula a te feia hiˈo fetia e horoa ra i te hoê hohoˈa papu no nia i te raˈi.
◼ Ia tere oia na roto i te mau pueraa fetia, ia au i ta tatou e nehenehe e ite, ua taeahia i te mahana i teie nei, i te hoê avae taereraa i nia i to ˈna tere ia faaauhia i te 2000 matahiti i teie nei, i te taime a haamauhia ˈi te mau tabula e te mau papai no nia i te mau fetia. No reira, ia au i taua mau tabula nei, i te hopea tiunu, omuaraa tiurai, e ô ïa te mahana i roto i te pueraa fetia o te Cancer, e inaha, e noaa ïa i te taata i fanauhia i taua anotau ra, i te mau huru o taua tapao nei, oia hoi: te iria rahi, te peapea, te mamahu. Tera râ, e haere te mahana na roto i te pueraa fetia o te mau Maehaa i taua area taime ra, inaha, te parauhia ra e e faatupu teie pueraa fetia i te “huru auhoa, te arearea, te paraparau”.
[Tumu parau tarenihia i te api 25]
Te peu hiˈo fetia no te pae hitia o te râ e no te pae tooa o te râ
Te faataa ra te peu hiˈo fetia no te pae tooa o te râ e e tapao taa ê to na pueraa fetia e 12 tataitahi e terehia ra e te mahana i roto i te roaraa o te matahiti. Na te feia no Heleni i topa i te iˈoa o te mau puaa i nia i taua mau pueraa fetia ra, mai ia Aries te Mamoe oni, o Taurus te Puaatoro aore ra o Gemini na Maehaa.
Te tatuhaa atoa ra te peu hiˈo fetia tahito tinito e tapone i te tuhaa o te raˈi (zodiaque) na roto e 12 tuhaa e tano maitai i na animala e 12 — te urî, te moa oni, te urî taata, te puaaniho, te puaahorofenua, e te vai atu râ — oia hoi te mau amaa o te fenua nei. Te parauhia ra e e mana to teie mau animala tataitahi, o ta ratou e faaohipa i roto i te tahi area taime. Teie te tabula o te mau tuearaa i rotopu i te mau pueraa fetia o te peu hiˈo fetia no te pae tooa o te râ e te mau amaa o te fenua nei no te pae hitia o te râ:
Pueraa fetia Pueraa fetia no te pae tooa o te râ no te pae hitia o te râ
Aries te Mamoe oni Te urî
Taurus te Puaatoro Te moa oni
Gemini na Maehaa Te urî taata
Cancer te Cancer Te puaaniho
Leo te Liona Te puaahorofenua
Virgo te Paretenia Te ophi
Libra te Faito Te teni
Scorpio te Oterepa Te rapeti
Sagittarius te Sagittaire Te nemera
Capricorne te Capricorne Te puaatoro
Aquarius te Verseau Te iore
Pisces te mau Iˈa Te puaa
Ia faaauhia teie nau tabula, eaha ïa te mea e itehia ra? Mea huru ê roa ia ite e e mana taa ê roa to teie mau pueraa fetia hoê â hoi, ia au i te tabula e maitihia. Ei hiˈoraa, ia au i te peu hiˈo fetia no te pae tooa o te râ, te taata e fanauhia i raro aˈe i te tapao o te Mamoe oni, e taata itoito ïa, area te taata i fanauhia i raro aˈe i te tapao o te Puaatoro, e taata upoo etaeta ïa, e na reira noa e ia hope noa ˈtu. Teie râ, aita roa teie nau huru e tuea ra e ta te peu hiˈo fetia no te pae hitia o te râ e faataa ra no te urî e te moa oni. Te ite-atoa-hia ra teie huru no te tahi atu mau tapao e faatuatihia. No reira, ia au i te tabula e maitihia, e mau huru taa ê roa to te mau fetia hoê â, e no reira, e mau mana taa ê atoa ïa to ratou. Inaha, na te aha ïa e faatere ra i nia i te oraraa o te taata: te mau fetia anei aore ra te manaˈo o te feia hiˈo fetia?
[Hohoˈa i te api 26]
Te tabula o te oraraa tahito roa ˈˈe o te ao nei, i papaihia i Babulonia, eita e ore e no te 29 no eperera o te matahiti 410 hou to tatou nei tau.
[Faaiteraa i te tumu]
Ma te parau faatia a te Visitors of the Ashmolean Museum, Oxford