Te uiui nei te mau taurearea . . .
Eaha hoi te ino ia paraparau rahi no vetahi ê?
“E haamauˈa na ratou [te mau taurearea] (...) i to ratou taime i tera vahi e tera vahi, e a paraparau noa ˈtu ai ratou ratou iho.” — Socrate, i te matahiti 400 hou to tatou nei tau.
‘UA ITE oe?’ ‘Eita paha oe e tiaturi’ ‘A faaroo mai na!’ ‘Ua ite oe i te tapea i te hoê parau na oe?’ Mea na roto i teie mau parau matauhia e parare ai te mau parau apî no nia ia vetahi ê, te mau parau apî no nia i to ratou oraraa, e hinaaro ˈi te arero e faaite. E parauhia teie ohipa te ohipa afaifai parau.
Mai te tau o Socrate, mea au roa na te mau taurearea e afaifai i te parau. No te mau taata aravihi, ua riro te ohipa hopoi parau ei ohipa e itehia i roto i te ao taatoa nei noa ˈtu eaha te nunaa, noa ˈtu eaha te huru matahiti, noa ˈtu eaha ta ratou mau peu. Ia au i te Vea no nia i te paraparauraa (beretane), te afaifai atoa nei te mau tamarii apî i te parau, “oia hoi ia taeahia ratou i te matahiti ratou e nehenehe ai e parau e e haamata ˈi i te ite e o vai tera taata e o vai tera taata”.
Afaifai i te parau, e ohipa noa anei teie na te vahine? Eita roa ˈtu! Ua tuatapapa o Levin e o Arluke tane, e piti na taata aravihi i roto i teie tuhaa, i te mau tauaparauraa i rotopu i te hoê pǔpǔ feia haere haapiiraa taurearea vahine e taurearea tane. Ua ite aˈera raua e mea paraparau atoa te tane mai te vahine.
No te aha hoi e ohie ai i te afaifai i te parau aore ra i te paraparau rahi? Te vai ra anei te tahi mau tumu maitai e tia ia tatou ia haapao maitai i roto i taua tuhaa ra?
Te afaifairaa i te parau: mea faufaa ore, e nehenehe e faaino aore ra mea ino roa
Paraparau rahi aore ra afaifai i te parau no vetahi ê, te auraa ra te faahitiraa ïa i te mau parau faufaa ore. Teie râ, ma te papu maitai, no nia teie mau parau, eiaha i te mau taoˈa, i nia râ i te mau peu, te mau manuïa-ore-raa, te mau manuïaraa aore ra te mau ati o vetahi ê. Eita e nehenehe e parau e e mau parau ino anaˈe teie aore ra e nehenehe e faaino. Inaha hoi, e naturaraa iho â no te taata ia anaanatae atu oia i to ˈna mau taata-tupu. Te aˈo maira te Bibilia ia tatou ‘eiaha hoi te taata atoa e haapao i ta ˈna anaˈe ihora, e haapao atoa râ i ta vetahi ê ra maitai’. — Philipi 2:4.
Mai te peu e e haavî mai tatou i to tatou arero, e nehenehe ïa te ohipa hopoi parau e riro ei haamaramaramaraa faufaa roa. No reira, nafea hoi to outou iteraa e ua pohehia o Dupont Vahine i te maˈi e te hinaaro ra o ˈna ia haere te hoê taata e hoo haere mai na ˈna, e te hepohepo ra to outou hoa o Jean no te mea ua erehia e ana ta ˈna ohipa no te afaraa o te mahana, aore ra te taui ra to outou vahine tapiri o Sophie i to ˈna vahi faaearaa? Na roto i te tahi faaararaa? Eita, na roto râ i teie parau e parauhia ra ohipa afaifai parau.
I roto i te Bibilia, no roto mai te parau heleni matamua i hurihia na roto i te parau ra “hopoi parau” i te hoê iho parau haa oia hoi te auraa “faarahi roa i te parau”. (Timoteo 1, 5:13; A Greek-English Lexicon, a Liddell e o Scott.) Te faahaamanaˈo maira te reira ia tatou i te faahitiraa parau i muri nei, e itehia i roto i te Maseli 10:19 e na ô ra e: “Te rahi ra te parau ra, eita e ore te hara; i parauhia ˈi e paari to ˈna o tei tapea i to ˈna vaha.” Ei haapoto-noa-raa, teie atura ïa te ture no nia i te paraparauraa: feruri hou aˈe e haamama ˈi i te vaha.
Aita e papu-maitai-hia ra te otia i rotopu i te ohipa hopoi parau, e ere hoi i te mea ino, e te faaino. E parauhia hoi e ‘aita o Jean e rave faahou ra i te ohipa i roto i te pu hooraa taoˈa’, e parauhia râ ‘eita e nehenehe ta ˈna e tapea mai i te hoê ohipa’, e fatata roa ˈtu ïa te reira i te faaino! I te taime atoa e tamatahia ˈi i te parau i te parau maitai no te hoê taata, mea ê roa ïa te faahopearaa. Ei hiˈoraa, mai te peu e parauhia e ‘o Judith te tamarii maitai roa ˈˈe o te piha haapiiraa’, mea ohie roa ïa ia parau faahou e: ‘Ua ite oe i to ˈna huru faanehenehe?’ E e pinepine roa, e riro te ohipa hopoi parau i te haaparare i te mau faaino: e i reira ra mea faufau roa ïa.
Te ohumu — Eaha mau na te mau tumu?
No te aha hoi e pinepine ai te ohipa hopoi parau i te taui ei ohumu? Te hoê o te mau tumu, no te mea ïa ‘e haavare to te aau’, e e pinepine te ohumu i te haamaha ma te miimii hoi i te tahi mau hinaaro hohonu. — Ieremia 17:9.
“Mai te huru ra ïa e e taata faahiahia roa oe ia ite oe i te tahi mea ta te tahi pae e ore e ite”, ta Catherine ïa, te hoê potii, e parau ra. Pinepine roa, taua “mea ra” e ere roa ˈtu no te haamaitai i te hoê taata. Mai te huru ra ïa e te manaˈo nei vetahi pae e eita to ratou mau hape e itehia ia haapapu maitai ratou i te mau huru tia ore e te mau hape o vetahi ê. E oia hoi, te faaohipa nei vetahi pae i te ohipa hopoi parau mai te hoê ravea no te haafaahiahia ia ratou. E faahiahia roa hoi ratou ia ratou i te mea e ua ite ratou i te mau mea atoa, e o ratou atura ïa te mau taata matamua no te haere e faatia. Ia hanahana ratou maa taime iti, ua ineine roa ratou i te faaite i te mau mea tei ore hoi e tia ia faaitehia a to ratou hoa rahi roa. Ia haamanaˈo na outou e, i te pae au rahi, te taata e paraparau mai ia outou no vetahi ê, e paraparau atoa ratou no outou ia vetahi ê.
I te tahi taime, e faaohipahia te ohipa hopoi parau mai te hoê ravea tano maitai no te riri, no te haapepe maitai i te tahi e no te pohehae. E tae roa vetahi pae i te haavare i te haamauiui i te feia ta ratou e inoino mau ra (hiˈo Maseli 26:28). No reira, ua paraparau haere te hoê potii apî e ua hapû te hoê o to ˈna mau hoa haapiiraa, e te reira no te mea e te here ra oia i te taurearea ta to ˈna hoa haapiiraa e haere ra na muri iho.
E pinepine te tumu no te ohumu, o te ereraahia ïa i te feruriraa maoti hoi i te faaino, mai ta teie mau parau a teie potii e haapapu i te na ôraa e: “I te tahi taime, e ite au e ta ˈu parau e parau, e ere te taatoaraa i te parau mau 100 %, mai te huru ra ïa e e raau taero. Eita vau e ite i te tapea i to ˈu arero, e e pinepine e hoˈi mai iho â te reira i nia ia ˈu.”
Te ohumu — te hoê mauhaa e piti oiraa
Noa ˈtu eaha te mau manaˈo e turai ra ia ˈna, te taata e ohumu ia vetahi ê te faaohipa ra ïa o ˈna i te hoê mauhaa e piti oiraa. A tahi, e nehenehe ta ˈna mau parau e faaino i te roo no te hoê taata. Mai ta te vea ra ’Teen e haapapu mai, “ia afaifai outou i te parau no nia i to outou taata-tupu, e faaino outou ia ratou, ia faaite outou i te mau mea te ore e tia ia faaitehia, ia faarahi atu outou i te parau aore ra ia haavare roa ˈtu outou, e manuïa maitai outou i te faaino roa aore ra i te ofati roa i to outou mau auraa e o vetahi ê; hau atu, e riro hoi te reira i te haafifi ia outou ia noaa faahou mai to outou mau hoa apî”. Aore ra, ia au i teia maseli bibilia, “o tei tapoˈi i te hapa ra, e auhia mai ïa; o tei faahiti râ i te parau ra, e taa te taua here ia ˈna”. — Maseli 17:9; hiˈo Maseli 16:28.
I te tahi aˈe pae, e nehenehe te mau parau a te taata hopoi parau e hoˈi noa mai i nia ia ˈna e e faaino ia ˈna. Maoti hoi i te faaroohia ˈtu, e nehenehe te taata hopoi parau e ore e tiaturihia. Te na ô ra te Maseli 11:13 e: “E faaite haere â te taata hopoi parau ra i te parau moe.” Hau atu, mai te peu e e ite te hoê taata e ua faaitehia ta ˈna parau moe aore ua faaitehia i te taatoaraa i te hoê o to ˈna mau hapa, papu maitai eita o ˈna e mauruuru, mai ta teie mau parau o te Maseli 25:23 e haapapu ra: “Mai te mataˈi ra e faapiti, e tupu ai te ûa ra, oia atoa te arero parau riirii ra, e tupu ai te mata riri ra.”
Te taata e faaino ia vetahi ê, e nehenehe atoa to ˈna mau auraa e te Atua e ino. E pinepine te mau parau i parauhia ma te feruri ore i te tuea noa i te parau faaino. Inaha hoi, te atuatu ra o Iehova i te mau auraa e o vai? I te taata tei “ore i ohumu to ˈna arero; o tei ore i hamani ino i te taata-tupu ra, o tei ore i farii i te parau ino i to ˈna taua”. (Salamo 15:1, 3.) Teie râ, ia haaparare tatou i te hoê parau papu ore, e nehenehe tatou e riro ei taua no te haavare, ohipa ta Iehova e ore roa ˈtu e au. — Maseli 6:16, 17.
Nafea hoi ia ape i te marei o te ohumu?
Mai te huru ra ïa e eita e nehenehe e faaea ia faahiti i te parau no vetahi ê. Teie râ, e riro outou i te ape e rave rahi mau fifi ia faaohipa outou i teie ture faufaa roa e na ô ra e: “E te mau mea atoa ta outou i hinaaro ia vetahi ê ra, e na reira atoa ˈtu outou ia ratou.” — Mataio 7:12.
Oia atoa te auraa ra ia patoi atu ïa outou i te faaroo i te mau parau ohumu. Teie ta te Bibilia e faaue maira ia tatou: “Eiaha e paraparauhia ˈtu i te vaha vai.” (Maseli 20:19). Ia faaroo atu outou i te mau parau ohumu, mai te huru ra ïa e te farii ra outou i te reira, mai ta Rosaline, te hoê potii, e haapapu ra: ‘Te feia e faaroo i te mau parau no nia ia vetahi ê, mai te huru ra ïa te faaitoito atura ratou i te feia vaha vai.’ I te tahi aˈe pae, i te mea hoi e mea faufaa roa na outou i te parau i faaitehia mai ia outou, e inaha e hinaaro atura paha ïa outou e faaite atu i te tahi pae, e riro mai ai outou ei hoa no te ohipa faaino.
No reira, a faaitoito i te tâpû i te aihere i raro aˈe i te avae o te feia ohumu. E ere ïa te auraa e te aˈoraa ˈtu ia ratou i nia i te mau faahopearaa iino o te ohipa ohumu. A tamata râ i te taui i te tumu parau aore ra a faahiti atu i te tahi ohipa maitai no nia i te taata e paraparauhia ra. Mai te peu e aita ra, a tapao mai te reira e a faaatea mai ïa outou i te paraparauraa.
Oia mau, e riro paha e e parau mau te hoê parau i faaitehia mai ia outou e te hinaaro mau ra to outou arero e faaite, teie râ mea maitai anei ia haere e faaite? E ohipa faaino anei teie? E nehenehe anei te reira e faahuru ê ia vetahi ê? E paraparau anei outou i mua i te taata no ˈna teie parau? Eaha ïa to outou manaˈo mai te peu e e na reira atoa mai te hoê taata ia outou? A tapao na eaha ta te Maseli 15:2 e faahiti ra i nia i taua tumu parau: “E riro te ite ra ei mea taoˈa i te vaha o te taata paari ra; area te vaha o te maamaa ra, te haamanii noa ra ïa i te parau maamaa.”
Ia tapea na outou i to outou arero. Eita anei e parauhia ra e te paraparau nei te mau feruriraa rarahi i nia i te mau manaˈo, te mau feruriraa au noa no nia i te mau taoˈa, e te mau feruriraa paruparu no nia i to ratou taata-tupu? Ia faaaano na outou i ta outou tauaparauraa. Mea rahi roa te mau tumu parau —te mau tumu parau i te pae varua — ta tatou e nehenehe e paraparau e aita hoi e faufaa ia faaohipa i te mau parau faufaa ore e nehenehe hoi e faaino ia vetahi êa.
[Nota i raro i te api]
a E tuatapapa mai te hoê tumu parau i mua nei i te parau no te feia i roohia i teie fifi, oia hoi e paraparauhia no ratou.
[Hohoˈa i te api 18]
Pinepine, mea au roa na te taata vaha vai e huti te manaˈo i nia ia ˈna.
[Hohoˈa i te api 19]
Ia faaroo atu outou i te mau parau ohumu, mai te huru ra ïa e te turu atura outou i te reira.