Te rave ra anei te fare haapiiraa i te parahiraa o te mau metua?
TE TITAUHIA nei i teie mahana, ia hau atu te ohipa a te fare haapiiraa, i te haapii-noa-raa ˈtu i te tamarii, i te taio, i te papai e te numera. E rave rahi mau fare haapiiraa teie e faaamu roa nei i te mau tamarii, teie e pûpû nei na ratou i te hoê aratairaa i te pae morare aore ra teie e faaau atoa nei i te tahi atu mau ohipa tei riro hoi i mutaa ihora ei hopoia na te utuafare fetii. “Te rahi noa ˈtura te mau metua teie e tiaturi nei i te fare haapiiraa, e i te feia aratai i te mau tamarii haere haapiiraa, no te mono ia ratou i te pae no te raveraa i ta ratou mau tamarii”, ta Jim McClure ïa, taata aratai i te tamarii haere haapiiraa, i roto i te hoê fare haapiiraa tuarua.
E tia roa ïa ia tatou ia faˈi e e tia e rave rahi mau metua ia maiti: ia fanaˈo ratou i te hoê oraraa maitai aore ra ia haapao ratou i ta ratou mau tamarii. Oia mau, taa ê atu i tei itehia na hoê noa ui i muri ia tatou nei, ia noaa i te mau metua i te moni no te fanaˈo roa i te hoê huru oraraa maitai i teie nei tau, e tia ïa ia ratou ia faaere i ta ratou mau tamarii i te aupururaa hinaaro-mau-hia hoi. I te tahi aˈe pae, ia tuu-anaˈe-hia te aupururaa i te mau tamarii i nia i te parahiraa matamua, e nehenehe ïa te utuafare e topa i roto i te fifi o te hoê oraraa haihai aˈe. Te ite nei ïa tatou e e ere taua na ravea toopiti nei i te mea hinaarohia.
Te tumu o te ino-roa-raa
Te manaˈo nei te mau taata aravihi tei tuatapapa i te mau fifi i te pae no te haapiiraa i te mau tamarii, e ua haamata teie tupuraa i te ino roa a 40 matahiti i teie nei, i muri noa ˈˈe i te Piti o te Tamaˈi rahi. I taua tau tamaˈi ra, ua turu te mau vahine i te tamaˈi na roto i te raveraa i te ohipa i roto i te mau fare hamaniraa tauihaa. Ia hope te tamaˈi, ua tamau noâ te hoê pae rahi o ratou i te rave i te ohipa maoti hoi i te rave faahou mai i ta ratou hopoia metua vahine e to ratou tiaraa matamua no te haapii i te mau tamarii.
A mairi noa ˈi te mau matahiti, tupu maira te tahi atu mau tauiuiraa i te pae totiare tei haafifi faahou â i te mau ohipa. Na roto i te ino-roa-raa te mau faufaa i te pae morare, riro mai nei te faataaraa ei ohipa matauhia e na te reira hoi i faarahi roa ˈtu â i te mau utuafare fetii e faaterehia na te hoê noa metua. Hau atu, ua faahepo te maraaraa te moni o te oraraa, i te mau metua e rave rahi, ia rave hau atu â i te ohipa. No taua mau tumu ra i iti roa mai ai te taime ta te mau metua i faaherehere na no te haamâha i te mau hinaaro o ta ratou mau tamarii i te pae no te feruriraa, te pae tino, te pae no te here e te pae varua. E no to ratou hinaaro e ia faatitiaifarohia taua mau ereraa nei, i tiaturi rahi ai te mau metua i te fare haapiiraa. Tera râ, na te fare haapiiraa anei taua hopoia ra?
Te mau mea e tupu ra i teie mahana
Teie ta Gene Maeroff, taata aravihi i te pae no te haapiiraa, i papai: “Te ohipa apî e tupu nei, teie ïa: taua metua tane ra o tei hoˈi mai na i te fare i te mau po atoa, i muri aˈe i te hoê mahana ohipa rohirohi mau, e farerei atu ai i ta ˈna vahine e ta ˈna na tamarii e piti tei ite i te peu, peneiaˈe paha i teie mahana, te faaea noa ra o ˈna, o ˈna anaˈe i roto i te hoê fare nohoraa oaoa ore, a tamata noa ˈi i te numera e nafea oia e nehenehe ai e aufau i ta ˈna maa i muri aˈe i to ˈna aufauraa ˈtu i te tuhaa moni taavae a ta ˈna vahine tei faataa. Area te metua vahine ra, tei ia ˈna ra hoi te mau tamarii, (...) te rave ra ïa o ˈna i te ohipa e toru mahana i te hebedoma.” Eaha ïa te mau faahopearaa o teie huru tupuraa?
Ia au i te parau a Gene Maeroff, “tei mua te mau tamarii i te hoê ohipa fifi roa hoi ia faaruru atu: te paturaa i to ratou oraraa no a muri atu i te pae no te haapiiraa, i nia i te hoê niu tei purara ê”. No reira, ua faaite te hoê orometua haapii tamarii tuatahi i te mau Etats-Unis, i to ˈna manaˈo inoino no te mea ‘hau atu i te 20 % o te mau tamarii o te fare haapiiraa teie e ore e tamaa nei hou e haere mai ai ratou i te haapiiraa i te mau poipoi atoa’. I te mea e ua ite oia e mea faufaa roa ia tamaa te tamarii ia nehenehe oia e haapii maitai, te parau faahou nei oia e: “Te tamata nei matou i te arai i taua fifi ra na roto i te faanahonahoraa i te hoê porotarama no te tamaaraa.” I roto noâ i taua fare haapiiraa ra, ua itehia ˈtura te hoê tamarii e fiva rahi to ˈna. A farereihia ˈtu ai te metua vahine i ta ˈna vahi raveraa ohipa, ua parau maira oia e: “Eita ta ˈu e nehenehe e haere e haapao ia ˈna. Te rave nei au i te ohipa.” I te pae hopea, ua imi oia i te ravea no te haere mai, tera râ “aita o ˈna i mauruuru” no te mea ua faahepohia oia ia maiti i rotopu i te aupururaa i ta ˈna tamarii tei pohehia i te maˈi aore ra te noaaraa mai i te moni.
I te fare haapiiraa
Te haafifi rahi nei te toparaa i te pae morare o te totaiete taata nei, i te mau tutavaraa a te fare haapiiraa i te pae no te aupururaa i te mau tamarii. Fatata roa te mau fare haapiiraa i te ore e nehenehe faahou e horoa i te hoê aratairaa i te pae morare na te mau tamarii. E taa-maitai-hia te mau tauiraa tei tupu i te fare haapiiraa, ia faaauhia te tabula o na fifi rahi e 7 i farereihia i te pae no te aˈoraa i te tamarii i te matahiti 1940 ra, i roto i te mau fare haapiiraa a te hau marite e te tabula o na 17 fifi rahi i tapaohia i te matahiti 1982. I te matahiti 1940, teie te mau tumu faufaa aˈe e maniania ˈi te taata: 1) te paraparauraa, 2) te amuraa i te chewing-gum, 3) te manianiaraa, 4) te horohororaa na roto i te mau vahi haereraa taata, 5) te haereraa i rapae i te mau anairaa tamarii, 6) te oomoraa i te mau ahu au ore ia hiˈo e 7) te faarue-noa-raa i te pehu i rapaeau mai i te vairaa pehu.
I teie nei, teie te mau tumu i faahitihia i te matahiti 1982: 1) te haruraa i te vahine, 2) te eiâraa, 3) te taparahiraa taata, 4) te tomoraa i roto i te mau piha no te eiâ, 5) te tutuiraa i te auahi ma te opua maite, 6) te totovaraa na roto i te mau topita, 7) te haapoheraa i te taata, 8) te haapoheraa ia ˈna iho, 9) te mairiraa i te haapiiraa, 10) te faainoraa i te mau tauihaa, 11) te haamǎtaˈuraa i te taata, 12) te rave-tamau-raa i te raau taero, 13) te inu-hua-raa i te ava, 14) te mau aroraa i rotopu i te mau pǔpǔ enemi, 15) te mau hapuraa, 16) te haamaruaraa i te tamarii e 17) te mau maˈi purumu.
I te mea hoi e e metua vahine oia, te haapeapea nei o Déborah no te ohipa ta teie huru tupuraa apî i te fare haapiiraa, e faatupu i nia i ta ˈna na tamarii e maha. “Ua paari vau ma te paruru-maitai-hia i te mau peapea atoa, ta ˈna ïa e haamanaˈo ra. Fatata te mau taata atoa e te mau mea atoa e haaati ra ia ˈu, ua tauturu mai ïa ia ˈu ia riro mai ei taata paari. Te feia i rotopu ia tatou tei paari ia au i teie huru raveraa, e tia ïa ia ratou ia ite e te faaruru nei ta tatou mau tamarii i te hoê ao tei taa ê roa.”
Inaha, i roto i te tahi mau fare haapiiraa no te mau tuhaa oire mea rahi roa te taata i reira, i te mau Etats-Unis, e pinepine te mau tamarii i te rave i te mau tipi e te mau pupuhi; te rave nei ratou i te raau taero e e hoohoo atoa ˈtu ratou i te reira; te mau parau mai ia “coke head” (taata rave i te cocaïne), e mau parau matauhia ïa i roto i te mau aparauraa no te mau mahana atoa. Mea pinepine te mau orometua haapii i te oaoa, eiaha no te mau faahopearaa maitai o te haapiiraa ta ratou i horoa ˈtu, no te mahana taitahi ïa tei mahemo ma te ore ratou i roohia i te fifi.
Te faaite maira te mau huru tupuraa ino mau e itehia nei i roto i te mau fare haapiiraa, i to ratou manuïa-ore-raa no te mono i te mau metua e no te horoa na te mau tamarii i te aratairaa e te turu ta ratou e hinaaro ia manuïa to ratou oraraa. Tera râ, noa ˈtu te huru tupuraa ino roa e haaati ra ia ratou, te ite nei te tahi mau taurearea, i te mau faahopearaa maitai i te pae no te haapiiraa, e te reira, noa ˈtu eaha te huru o te fare haapiiraa ta ratou e haere nei e te vahi o te ao nei i reira ratou e ora ˈi.
‘No te aha hoi ratou e manuïa ˈi? ta outou paha ïa e aniani ra. Nafea vau e nehenehe ai e tauturu i ta ˈu tamarii ia manuïa oia? E o ˈna iho, eaha te tia ia ˈna ia rave?’