Te imiraa i te hoê haapiiraa maitai

E FAAINEINE te hoê haapiiraa maitai i te mau tamarii ia manuïa no te faaruru i te oraraa i roto i te totaiete taata i teie mahana. Te haamataro nei oia ia ratou e te mau aravihi i te pae haapiiraa, mai te neheneheraa e taio e papai maitai e e numera. Hau atu â, te ohipa ra te reira i nia i ta ratou mau ohipa e o vetahi ê e te haapaari ra oia i te mau faaueraa maitatai i te pae morare.

No te mea râ e tau fifi teie, e ere i te mea ohie ia horoa i teie huru haapiiraa. Teie ta te hoê orometua haapii paari no Auteralia i parau ma te autâ: “Ua î te mau piha haapiiraa i te mau tamarii haavî, o te parau ino ra; te mau tamarii tei rohirohi no te mataitairaa i te afata teata e aita i aa te taoto; te mau tamarii pararai aore ra e pohe poiâ ra; e te mau tamarii i paari mai e aita i aˈohia.” E e parau mai te mau orometua haapii ia oe e: “Eita e nehenehe e haapii i te mau tamarii faaroo ore.”

Ua faataa o Albert Shanker, peretiteni no te Amuitahiraa marite o te mau orometua haapii, i te fifi o te mau orometua haapii: “E tia ia ratou ia haapii atu no nia i te raau taero e te ava, no nia i te taatiraa o te tino, . . . te faaturaraa te tamarii haere haapiiraa ia ˈna iho, te iteraa i te mau melo no te hoê pǔpǔ taata ohipa iino, . . . e e rave rahi atu â mau ohipa. Te mau mea atoa eiaha râ te haapiiraa mau. . . . Te ohipa e titauhia ra ia ratou oia hoi te riroraa ratou ei taata turuutaa, e mau mama, e mau papa, e taote, e mutoi, e taata tuatapapa i te tamaaraa, e tuati, e taata rapaau.”

No te aha te reira e titauhia ˈi i te mau orometua haapii? Te faaite ra te hoê hiˈoraa o te rahiraa tamarii i roto i te hoê piha haapiiraa i roto i te hoê oire rahi i te pae apatoerau hitia o te râ i te mau Hau Amui e no te aha. Ua tapao te vea ra The New York Times i te mau parau a te hoê taata aravihi no nia i te faito au noa e 23 tamarii haere haapiiraa i roto i te hoê piha. Ua parau oia e “e 8 tae atu e 15 o te ora ra i roto i te veve; e 3 ua fanauhia mai e te mau metua vahine e faaohipa ra i te raau taero; e 15 e ora ra i pihai iho e hoê noa metua.”

Ma te taa maitai, te topa roa ˈtura te utuafare. I te mau Hau Amui, fatata e 1 i nia e 3 aiû atoa o te fanauhia mai ma te tiamâ ore, e 1 i nia e 2 faaipoiporaa atoa e taa nei. E mea teitei atoa te numera o te mau aiû i fanauhia i rapaeau i te faaipoiporaa i Danemata, Farani, Beretane, e i Tuete. Eaha te mau tutavaraa e ravehia ra no te arai i te ati o ta teie huru tupuraa e faatupu nei i roto i te mau fare haapiiraa?

Te imiraa i te mau ravea

E rave rau fare haapiiraa aravihi aore ra mono tei patuhia. E mea nainai te reira—ma te hiˈopoa-maitai-hia—e e rave rahi o te faanaho ra i ta ratou iho porotarama no te tamata i te pahono maitai aˈe i te mau hinaaro o te mau tamarii. I te oire no New York, e 48 o teie mau fare haapiiraa nainai tei matara mai te matahiti 1993 mai â, e 50 hau atu o te opuahia ra e hamani. “O te haavîraa uˈana i te [fare haapiiraa] tei haamata i ta ˈna ohipa,” o ta te vea ra The New York Times i tapao. I te matahiti 1992, hau atu i te 500 fare haapiiraa mono tei matara i Rusia, e hau atu i te 333 000 tamarii haere haapiiraa.

I te tahi aˈe pae, teie ta The Toronto Star i tapao: “E tau tausani o te afai nei i ta ratou mau tamarii i te mau fare haapiiraa taa ê.” I roto noa i te mataeinaa Ontario no Kanada, te tahi tau 75 000 tamarii e haere ra i te mau fare haapiiraa taa ê. Te ite-atoa-hia ra te reira e ati aˈe ia Rusia, e te parau ra te vea ra China Today e ua tia taue noa mai te reira ma te rahi i Taina “mai te mau omou ofe i muri iho i te tau uaaraa tiare ûa.” Te horoa nei The Handbook of Private Schools i te mau tabula tamoni ore e fatata e 1 700 fare haapiiraa mai teie te huru i te mau Hau Amui, e 20 000 dala marite aore ra hau atu te haapiiraa i te matahiti hoê.

Ua maiti atoa te tahi atu mau metua i te tahi mau haapiiraa i te fare no ta ratou mau tamarii. I te mau Hau Amui no Marite noa, te manaˈohia ra e ua maraa te rahiraa tamarii e haapiihia ra i te fare tau 15 000 i te matahiti 1970 i e hau atu i te hoê mirioni i te matahiti 1995.

E rave rau faahopearaa

Aita te taatoaraa o te mau fare haapiiraa e ati aˈe te ao nei e horoa maira i te hoê â mau faahopearaa. I te avaˈe tiurai 1993, ua parau atu o Shanker i te hoê pǔpǔ orometua haapii no Marite e: “Te faatere nei te tahi atu mau fenua i te mau fare haapiiraa e te ite nei ratou i te mau faahopearaa maitai aˈe i ta tatou nei.” Ei faahohoˈaraa, ua parau oia e ua farerei o ˈna e piti nau hoa faaipoipo no Rusia tei haere i te mau Hau Amui. Teie ta ˈna i faatia: “Ua parau raua e noa ˈtu e ua afai raua i ta raua tamahine i roto i te hoê fare haapiiraa taa ê maitai roa, ua haapii ta raua tamahine i roto i te piha faito vau i te mea ta ˈna i haapii aˈena i roto i te piha faito toru i Rusia.”

Ua faaohipa te fenua Rusia tahito i te hoê faanahoraa haapiiraa o tei haapii fatata i te taatoaraa o ta ˈna huiraatira i te taio e i te papai. I te tahi aˈe pae, ia au i te manaˈo o te Faatere hau no te haapiiraa i te mau Hau Amui no Marite, e 27 mirioni marite o te ore e nehenehe e taio i te mau tapao o te aroâ aore ra te numera o te hoê pereoo mataeinaa. E ua tapao te Canberra Times no Auteralia e “hau atu i te 25 i nia i te hanere tamarii no te haapiiraa tuatahi o te haere nei i te haapiiraa teitei ma te ore e ite i te taio e i te papai.”

Te tupu nei te ati i roto i te mau fare haapiiraa fatata na te mau vahi atoa. Te parau ra te buka Education and Society in the New Russia no te matahiti 1994 e “72,6 i nia i te hanere orometua no Rusia i uiuihia, o tei farii e ua ino roa te faanahoraa o te haapiiraa.” Ia au i te manaˈo o Tanya, te hoê orometua haapii tahito i Moscou, te hoê tumu rahi i tupu ai te ati oia hoi “aita te mau metua e te mau tamarii haere haapiiraa iho e haafaufaa faahou ra i te haapiiraa.” Ei hiˈoraa, ua tapao o ˈna e “te noaa ra i te hoê orometua haapii te afaraa o te moni ohipa a te hoê taata faahoro pereoo mataeinaa—aore ra iti aˈe i te reira.”

Te hoê haapiiraa maitai faufaa

I te mea hoi e te haere ra te totaiete taata nei i te fifi-roa-raa, te rahi atoa ra te faufaaraa o te hoê haapiiraa maitai. I roto e rave rahi vahi ua rahi roa te haapiiraa i hinaarohia ia nehenehe te hoê taata apî e ite i te ohipa o te faatamaa ia ˈna e te hoê utuafare a muri aˈe. Tera râ, e ite te feia o tei noaa te mau aravihi tumu i te pae haapiiraa i te mau ravea ohipa maitatai aˈe. Te tapitapiraa taa ê a te mau paoti ohipa o te faahopearaa ïa—te ohipa maitai ta te taata e nehenehe e rave.

Teie ta te faatere o te hoê tuhaa ohipa i ite i nia e rave rahi feia faatuitehia i te fare haapiiraa teitei: “Aita ratou i haapiihia ia rave i te ohipa.” Ua parau faahou oia e: “No nia i te mau taata apî te fifi ta te mau paoti ohipa e parau pinepine noa mai ia ˈu oia hoi aita ratou i ite i te taio aore ra i te papai maitai. Eita ratou e nehenehe e faaî i te hoê parau tapaoraa no te ohipa.”

E hinaaro iho â te mau metua e ia haapii-maitai-hia ta ratou mau tamarii, e e hinaaro te feia apî ma te paari i te hoê haapiiraa maitai no ratou iho. E mea faufaa râ ia faaohipa ratou i te mau ravea titauhia. Eaha ïa teie mau ravea, e nafea ia faaohipa i te reira?

[Parau iti faaôhia i te api 6]

I Rusia, “te noaa ra i te hoê orometua haapii te afaraa o te moni ohipa a te hoê taata faahoro pereoo mataeinaa”