Te hoê fare pure rahi e afafa ra
Na to matou taata papai i Farani
I TAUA mahana ra, i Paris, mai te huru ra e te faataipe ra na pare rarahi e piti o te fare pure Notre-Dame i te paari o te Ekalesia katolika roma. I nia i te mahora rahi o te fare rahi tei hamanihia i te senekele XII te tupu ra te hoê haereraa moˈa tei faanahohia no te oroa no te afai-tino-raahia o Maria Peata i nia i te raˈi.
Ma te maere hoi, i taua iho â mahana o te 15 no atete 1986, tau hanere metera noa te atea, i te tahi atu pae o te anavai Seine, te tupu ra te hoê haereraa moˈa patoi i mua i te fare pure katolika Saint-Nicolas-du-Chardonnet. Ua na roto atu oia i te mau aroa o te Quartier latin, turuhia e rave rahi mau tausani katolika. Mea rahi aˈe te nahoa tei putuputu i taua haereraa moˈa ra i to te oroa haamana tei tupu i mua i te Notre-Dame. Ua faahanohia hoi teie e piti na haereraa moˈa e te mau perepitero no te Ekalesia katolika, e toopiti atoa ra no te faahanahanaraa ia Maria. No te aha e piti na haereraa moˈa patoi no te faahanahanaraa i te hoê â oroa?
Te faahohoˈa maitai ra teie tupuraa i te mau taa-ê-raa teie e faaamahamaha nei ra i teie mahana i te Ekalesia katolika. Ua î roa te mau papai o te fare rahi i te mau afafaraa, mai te pae atau e tae atu i te pae aui e mai nia mai e i raro roa.
Te mau katolika e hinaaro i te mau tauiraa e te mau katolika patoi i te mau tauiraa
Tei te pae aui te mau katolika e hinaaro ra i te mau tauiraa. Mea au roa na te rahiraa o ratou te haapiiraa no nia i te ravea no te tauturu i te feia veve, manaˈo tei haamata i Marite latino. Aita ratou e mǎtaˈu ra i te eukumene, te socialisme e tae noa ˈtu i te communisme. Teie râ, i Marite latino iho, aita te taatoaraa o te mau katolika e turu ra i te haapiiraa no nia i te ravea no te tauturu i te feia veve. I Beresilia, ei hiˈoraa, ua faataa ê atoa te upoo faatere haapaoraa na roto e piti pǔpǔ: te katolika e hinaaro i te mau tauiraa e te mau katolika aita e hinaaro ra i te mau tauiraa.
I te tahi aˈe pae, te rahiraa o te mau katolika e ore e hinaaro i te mau tauiraa e mau katolika ïa e tapea ra i te mau peu ta te apooraa no Vaticana II i tatara i te uputa no te tahi mau tauiraa e faarue ra i te haapaoraa katolika tumu. Mea faufaa roa na ratou te pure na roto i te reo latino e aita ratou e farii ra i te haafatata ˈtu i te mau porotetani e aore ra i te mau taatiraa politita no te pae aui.
I rotopu i taua na huru manaˈo e piti, te vai ra te tuhaa faufaa o te mau katolika, te tuhaa rahi roa ˈˈe ïa, e ere ra te mea itoito roa. Te manaˈo ra te mau katolika e hinaaro ra i te mau tauiraa e tae noa ˈtu i te mau katolika aita e hinaaro ra i te mau tauiraa e te erehia ra teie haapaoraa katolika e turuhia ra e te mau epikopo i to ˈna puai no te rahi e aore ra te iti o te mau tauiraa. No te rahiraa o te mau katolika e hinaaro ra i te mau tauiraa, aita teie mau tauiraa i navai e te taiâ ra te Ekalesia i te faaô atu i roto i te politita no te tururaa i te feia veve. Area no te mau katolika aita e hinaaro ra i te mau tauiraa, ua papu ia ratou e na roto i te rahiraa o te mau tauiraa te erehia ra te haapaoraa katolika hou te apooraa epikopo no Vaticana II i to ˈna huru mau.
I roto i teie e toru huru feruriraa te ite-atoa-hia ra te mau afafaraa i te mau vahi atoa o te fare rahi. Ua amahamaha te mau katolika i nia i te mau tumu parau i te pae faaroo e i te pae morare. Eita ïa e farii-noa-hia i teie nei te faaroo, aore ra te mau tiaturiraa, te mau haapiiraa haamanahia, mai te po auahi, te vahi tamâraa, te hara tumu e tae noa ˈtu i te Toru tahi ma te ore e tauaparauhia. Te faaite ra te hoê titorotororaa manaˈo tei faatupuhia e ere i te mea maoro i teie nei i Farani, te “tamahine matahiapo a te Ekalesia”, e 71 % o te mau katolika o te ore e tiaturi ra e te vai ra te ora i muri aˈe i te pohe, 58 % o te ore e tiaturi ra i te po auahi, 54 % o te ore e tiaturi ra e te vai mau ra te vahi tamâraa e 34 % o te ore e farii nei i te Toru tahi.
Parau mau, te vai ra i roto i te ao nei e rave rahi mau melo o te Ekalesia o te tiaturi mau nei i teie mau haapiiraa. Te haapapu noa maira te reira e te amahamaha ra te mau katolika no nia i te mau tumu parau i te pae no te faaroo.
“Te tuhaa huna o te fifi, maori ra ïa o te auraro-ore-raa ia Roma”
I te pae morare, ua amahamaha roa te mau katolika i nia i te mau tumu parau mai te taatiraa i te pae tino hou te faaipoiporaa, te faaturi e te paia aore ra te peu mahu. Ua huru ê roa e rave rahi mau katolika aau tae mau, i teie huru peu farii-noa-hia ta te mau melo o te Ekalesia e rave ra e tae noa ˈtu i te tahi mau melo o te tino aratai haapaoraa e oia atoa te feia tuatapapa i te parau no nia i te Atua. E nehenehe te mau katolika e au ra i te mau ture morare i te faaitoitohia na roto i to te papa patoi-uˈana-raa i te taiataraa. Aita anei râ te reira e faaite papu maira i te hoê mea riaria: te patoi ra e rave rahi mau katolika o te haere noa ˈtura i te rahiraa i te mana o te papa no nia i taua mau tumu parau ra.
Teie te taiohia ra e ere i te mea maoro i teie nei i roto i te Observer, te hoê vea no Lonedona: “Te ite-maitai-hia ra te mau fifi e vai ra i rotopu i te papa e e rave rahi mau mamoe no ta ˈna nana i roto i te au-ore-raa e faaite-tahaa-noa-hia ra no nia i te haamaruaraa tamarii, te faataimeraa i te fanau, te fariiraa i te vahine ei perebitero e te raveraa te mau katolika i faataa i to ratou hoa faaipoipo i te euhari. Te tuhaa huna o te fifi, maori ra ïa o te auraro-ore-raa ia Roma.”
Ua faaite te arii epikopo o James Malone, peretiteni tahito o te Apooraa epikopo marite, i to ˈna peapea i mua i te “inoino ataâta e haere noa ra i te rahi o ta te mau melo o te Ekalesia no te Etats-Unis e faaite ra i te Fatereraa a te papa”. Ua faahiti oia i te parau no te “faataa-ê-raa”, no te “amahamaharaa” e no te “tahoê-ore-raa e haere noa ˈtura i te rahi”.
I te tahi aˈe pae, te patoi tahaa noa ra te mau katolika te ore e hinaaro ra i te mau tauiraa i te papa, ma te pariraa e e ere o ˈna i te mea etaeta. O te hoê ïa arii epikopo katolika farani te raatira no teie patoiraa. Ua haamau o ˈna i te hoê taatiraa o te faarahi atu â i te amahamaharaa e vai ra i roto i te Ekalesia katolika. Na te tumu parau ïa i muri nei e faataa mai i te reira.