Te pape e te miti popaa no te faaora
Na to tatou taata papai i Sierra Leone
Mai te ahiahi mai te mauiuiraa te opu o Jenaba, e piti matahiti to ˈna. Aita o Mariama, to ˈna metua vahine, i haapeapea rahi roa, no te mea e ere a tahi ra ta ˈna tamahine e roohia ˈi i taua maˈi ra. Peneiaˈe paha e ore noa o ˈna mai ta ˈna i matau noa.
I teie nei râ, ua tamau noa ïa te hi; e mea pinepine roa, e pape anaˈe e eita e mau. I muri iho, haamata ˈtura o Jenaba i te pihae. E paruparu oioi aˈera oia. Faataoto atura o Mariama ia ˈna i nia i to ˈna turi avae e tauromiromi atura i to ˈna tua. Aita râ i faaea.
I te aahiata, ua tarava noa o Jenaba i raro, ua paruparu roa oia. Ua paupau noa to ˈna aho; ua tupaˈipaˈi noa to ˈna mafatu. Ua hurihuri noa oia i to ˈna upoo, e ua poopoo roa to ˈna mata e to ˈna paparia. Ua marô to ˈna vaha. Aita roa ˈtu ta Mariama e ravea.
I te hitiraa ˈˈe te mahana, ua faaroohia ˈtura te aue. Ua pohe o Jenaba.
EAHA te tumu rahi e pohe ai te mau tamarii e te mau aiû? E maere paha outou i te mea e e pau te pape e te miti i roto i te tino taata i te maˈi hia. I te mau matahiti atoa, te pohe nei e pae mirioni tamarii i raro mai i te pae matahiti i te maˈi hi, fatata ïa e hoê tamarii i te mau ono tetoni atoa. I roto i te mau fenua navai ore, hou te tamarii e naeahia ˈi e pae matahiti, e haapohe ïa te maˈi hi hoê tamarii i nia i te piti ahuru. I roto i te mau fenua ona, eiaha e taio i te maˈi tapû, te tumu matamua e mau ai te tamarii i te fare maˈi o te aho pau ïa, e te piti ra, o te maˈi hi ïa.
Te mea maere râ, e nehenehe e faaorehia te rahiraa o te mau mauiui e te pohe na roto noa i te inuraa i te hoê pape tamiti.
Mea nafea ïa? A tahi, e ere na te hi e faatupu i te pohe. E ora noa teie maˈi noa ˈtu e eita e rapaauhia. Te fifi râ, oia hoi ïa e pau roa te pape e te miti i roto i te tino o te taata tei roohia i te maˈi hi. Mai te peu e e pau rahi te pape e aita i monohia, e pohe ïa oia.
Te manaˈohia ra e e i roto i te mau fenua navai ore e 500 mirioni tamarii e roohia nei i te maˈi hi i te matahiti hoê. I roto i te mau fenua veve, e nehenehe te hoê tamarii e maˈihia e toru aore ra e maha taime i roto i te matahiti. E ere râ i te mea ino roa. I te tahi râ mau taime, mai te hi toto, tau hora noa te maoro e pau roa te pape e te miti i roto i te tino e e pohe hoi te taata maˈi i muri iho. Te mea peapea roa ˈtu râ, eita e nehenehe e faataa i te haamataraa e e fifihia anei te tamarii aore ra eita. No reira, e mea faufaa mau ïa ia ite te mau metua i te tapao e faaite mai e te pau ra te pape e te miti i roto i te tino, e ohipa oioi ïa ratou no te aperaa i te reira e no te rapaauraa. — A hiˈo i te mau tabula i te api 24 e 25.
Mea nafea ia mono i te pape i pau?
Mai te peu e e hinaaro oe ia vai noa te faito pape i roto i te hoê patete puta, e tia ïa ia oe ia tito noa i te pape i roto. Hoê â ïa huru no te hoê tamarii ia roohia oia i te maˈi hi. E tia ia mono-noa-hia te pape i pau i roto ia ˈna.
Tau matahiti i teie nei, e pamûhia te pape tamiti i roto i te uaua. Noa ˈtu e e ravea maitai roa te reira no te rapaau i te mau tamarii maˈi hi ino roa, te vai atoa ra râ te mau fifi. Oia hoi, e ravea moni rahi roa te reira no te mea e titauhia te mau taata aravihi e te mau taoˈa taa ê e vai ra i roto i te tahi noa mau fare rapaauraa e te fare maˈi. Aita paha e vai ra teie mau huru fare maˈi i te mau vahi atoa. No reira ïa, eita e nehenehe e rapaauhia te rahiraa o te mau tamarii i roohia i te maˈi hi na roto i teie ravea.
Teie râ, mai te matahiti 1960 mai, ua itehia te hoê ravea maitai aˈe, ohie e te moni mama aˈe i te pamûraa i te pape tamiti i roto i te uaua. Oia hoi, te faainuraa i te pape tamiti tei parauhia e TRO. Mai te pamûraa i te pape tamiti na roto i te uaua, e mono atoa ïa teie ravea i te pape e te miti i pau. Eita e pamû-faahou-hia te pape tamiti i roto i te uaua o te tamarii, e faainuhia râ.
No te aha aita i ferurihia te reira na mua roa ˈˈe? Oia ua ferurihia te reira. Te fifi râ, eita te maˈi hi e haapau noa i te pape i roto i te tino; e tapea atoa râ oia ia ore te aro roto o te aau e ote i te pape. Aita ïa e faufaa ia faainu i te tamarii maˈi hi i te pape, no te mea e haere oioi noa te pape i rapae au.
I te hoê mahana, ua itehia mai te hoê ravea faahiahia roa. Ua tuu te feia maimi i te mau ravea no te rapaauraa i te maˈi hi i te tihota i roto i te pape tamiti no te haamonamona rii. Mai reira mai to ratou iteraa e te ote ra te tino eiaha te tihota anaˈe, te pape e te miti atoa râ, e mea titauhia hoi te reira no te ora. O te tihota te taviri no te arai i taua fifi ra. Na roto i te horoaraa i te pape tamiti e tatihota au maitai, taa ˈtura ia ratou e e nehenehe te tihota e tatai piti ahuru ma pae taime i te pape e tapeahia e te tino.
Mea faahiahia mau â. Ua arue te The Lancet, te hoê vea no te pae rapaauraa no Beretane i te reira mai “te ravea rapaauraa faahiahia roa ˈˈe no teie senekele”. Ua parau te UNICEF (te Pû a te mau Hau amui no te haapao i te mau tamarii), e ua riro te reira “ei ravea rapaauraa ohie roa, tei riro ei ohipa faahiahia roa ˈˈe i roto i te aamu no te ite aravihi”.
No te aha? No te mea e nehenehe i te mau metua ia rapaau i ta ratou mau tamarii i te fare iho. Eita e titau-faahou-hia te mau taoˈa taa ê e te mau taata aravihi. E mea mama atoa hoi. Tau tara noa hoê pute miti no taua rapaauraa ra e e hoohia hoi te reira i te mau vahi atoa, auaa te mau piha e te mau faanahoraa no te pae rapaauraa. E faatahe te mau metua i te mau miti i roto i te pape e a faainu atu ai i te tamarii.
Eaha ïa te tia ia rave mai te peu e aita e vai ra te mau pute miti ineine noa? E nehenehe te mau metua e hamani i ta ratou iho raau na roto i te raveraa i te mau mea e vai ra i te fare. Noa ˈtu e mea maitai aˈe te raau ineine noa, e mea faufaa atoa râ te raau tei hamanihia i te fare. Noa ˈtu e aita te mau taote e manaˈo ra e e mea maitai te reira no te mau maˈi hi ino roa, te farii nei râ ratou e e mea faufaa te reira ia ravehia i te haamataraa iho â te maˈi hi.
No te aha e te pohe nei â te tahi mau tamarii?
Noa ˈtu â e mea maitai te TRO, te fifi râ, oia hoi te tuuraa ˈtu ïa i teie ravea i roto i te rima o te taata atoa o te ao nei. Eaha te mau haereraa i mua no taua vahi ra? I roto i te mau fare maˈi, te mono oioi nei te TRO i te pamûraa i te pape tamiti i roto i te uaua, e mea au aˈe teie rapaauraa no te rahiraa o te mau taata tei pau roa te pape e te miti i roto i to ratou tino. I te hopea o te matahiti 1983 ra, ua fatata e toru ahuru fenua navai ore tei haamata i te faaohipa i taua ravea ra, e ua ineine e piti ahuru i roto ia ratou no te hamani i ta ratou iho miti no te monoraa i te pape i pau i roto i te tino. E te haaparare rahi nei e rave rahi mau faanahoraa no te pae rapaauraa i te parau no taua ravea ra. E mea maitai te mau faahopearaa. Te haapapu nei te mau maimiraa faatupuhia i roto i te tahi mau fenua i faaohipahia teie ravea e, ua topa mai te faito o te mau tamarii pohe na roto i te pauraa te pape, i nia i te 50 e tae atu i te 60 i nia i te hanere. Teie râ, mea rahi te ohipa no te rapaauraa hoê afa miria tamarii i roohia i te maˈi hi i te matahiti hoê, e te hamaniraa i te mau pute miti ineine noa (TRO)b.
Eita anei te mau metua e nehenehe e hamani i ta ratou iho raau pape tamiti? Te mea peapea râ, oia hoi ïa aita e vai ra i te mau vahi atoa te miti, te tihota e te mau taoˈa no te faitoraa i te mau vahi atoa. E noa ˈtu e te vai ra, e tia atoa ia haapii-maitai-hia e mea nafea ia faaineine i taua ravea ra. Ei hiˈoraa, mai te peu e rahi roa te tihota e iti mai ïa te pape e tapeahia e te tino, e e rahi roa ˈtu â ïa te hi. E mea ino atoa hoi ia rahi roa te miti. Hau atu i te reira, e tia ia ite papu maitai i te faito o te pape e horoa na te tamarii. Mai te peu e horoa-faarahi-hia te pape na te tamarii e tamau noa ïa te hi. Mai te peu râ e iti mai, e pau roa ïa te pape e vai ra i roto i te tino.
Te vai atoa ra te tahi atu fifi rahi. Oia hoi te tauiraa i te huru feruriraa o te taata. Eita roa ˈtu te tahi pae e hinaaro noa ˈˈe e tamata i te TRO. Te manaˈo nei te tahi mau mama e te ravea maitai aˈe o te oreraa ïa e horoa i te maa e te pape na ta ratou mau tamarii. Te tahi pae ra, te pee ra ïa ratou i te mau faaueraa a te mau tahua, e e mau faahopearaa ino hoi te noaa mai.
E tia ia haamanaˈo e e ravea rapaauraa noa te TRO. Eita oia e faaore roa i te maˈi hi. Eita atoa oia e tapea eiaha e maˈi-faahou-hia. No te arai i te maˈi hi, e tia ia faaruruhia te mau fifi rahi no te pae o te vai-mâ-raa te mau vahi haumitiraa e te papec. E tia atoa ia araihia te tano-ore-raa te maa no te mea na te reira e faatupu i te maˈi hi, e na te maˈi hi e faatupu i te tano-ore-raa te maa.
Ua papu i te mau kerisetiano e o te Basileia o te Atua te ravea hoê roa, no te mea na ˈna e faaore roa i te tano-ore-raa te maa, te maˈi e tae noa ˈtu i te pohe (Apokalupo 21:4; Salamo 72:16). A tiai noa ˈtu ai tatou i te reira, e riro te rapaauraa i te hi na roto i te TRO, ei ravea ohie e te faufaa no te arai atu i teie ati o te haapohe noa nei i te mau mirioni tamarii.
[Nota i raro i te api]
a Tae roa mai i teie nei, ua itehia e piti ahuru ma pae manumanu, virus e bactéries taa ê o ratou te tumu o te maˈi hi. No reira, mea fifi roa ia faataa papu i te huru o taua maˈi ra. E nehenehe râ e parauhia e e hi pape mai te peu e e noaahia hau atu i te toru hiraa i te mahana hoê.
b I roto i te matahiti hoê, te hamanihia nei fatata 80 mirioni pute miti i ineine noa.
c Ua faaite mai te mau maimiraa no nia i te maˈi hi e e nehenehe e iti mai i nia te afaraa taua maˈi ra, mai te peu e e horohoroi-maitai-hia te rima ma te tapuˈa i muri aˈe i te haumitiraa e eiaha e tapeapea i te maa ma te ore e horohoroi i te rima.
[Tumu parau tarenihia i te api 22]
“Mea papu maitai e teie te ravea faahiahia roa ˈˈe no teie senekele.” — The Lancet.
“Te hoê ravea ohie e te faahiahia roa ˈˈe i roto i te aamu o te ite aravihi.” — UNICEF.
[Tumu parau tarenihia i te api 22]
Eaha te rave ia roohia te hoê tamarii i te maˈi hi?
A tamau noa i te horoa i te maa: A faainu ia ˈna. Mea maitai te ti, te pape raiti aore ra kerite e te tihopu. Ia vai noa te pape mâ maitai no te inu. Ia ote tamau te tamarii i te titi mama. A horoa i te maa ia nehenehe te tamarii e amu. Mea maitai aˈe ia horoa pinepine i te maa eiaha râ e faarahi roa. Mea maitai ia amu i te maa mama noa no te opu e no te faaitoito i te tino, mai te maa huero ama e te meia.
Ia haamata anaˈe te hi, a faainu i te pape tamiti e tatihota: Na teie raau e mono i te pape e pau ra i roto i te tamarii e na te reira atoa e faaruru eiaha ia pau roa te pape i roto i to ˈna tino. Mai te peu e te vai ra, a rave i te mau pute miti ineine noa. Mai te peu e aita ra, a hamani i taua raau ra ma te haapao maitai i te faito tano.
Miti popaa: 1 punu ti
Tihota: 8 punu ti
Pape: 1 litera (aore ra e 5 aua inuraa ti e 200 ml hoê)
Eaha te rahiraa pape tamiti e tatihota e horoa na te tamarii? E tia ia faaaifaito-maitai-hia e te pape i pau, fatata hoê aua pape tamiti e tatihota ia faainu i muri aˈe i te hiraa, e afa aua na te aiû (e nehenehe e faainu tapunu taipu i te aiû). A VAIIHO I TE TAMARII IA INU MAI TA ˈNA E HINAARO!
A fea e faaea ˈi i te faainu i te pape tamiti e tatihota? Te tiaraa mau, ia faaea ïa te hi aore ra ia ore te tamarii e hinaaro faahou e inu.
A fea e tii ai i te taote?
Ia ite-papu-hia ïa e mea rahi te pape i pau.
Ia ore anaˈe te taata maˈi e nehenehe faahou e inu.
Ia noaahia e maha mahana te hiraa e aita e maitai e itehia (aore ra hoê mahana no te mau aiû maˈi hi ino mau).
Ia pihae rahi te taata maˈi.
[Tumu parau tarenihia i te api 23]
Mau tapao faaite e te pau rahi ra te pape e te miti o te tino:
Mea iti roa aore ra eita e omaha faahou
Te topa-oioi-raa te kilo
Te maroraa te vaha
Te poopooraa te horu o te aiû fanau apî
Te poopooraa te mata
Vitiviti roa aore ra taere roa te tupaˈipaˈiraa o te mafatu
Eita te iri e hoˈi oioi noa ia hutihia:
A huti te iri. Mai te peu eita e hoˈi oioi noa, ua pau rahi ïa te pape.
Pû: Aita anaˈe e taote (beretane), D. Werner, Lonedona, 1981, api 159.