Ntwa ya Lefatshe I Ie Tshimologo ya Mahutsana

GO TSWA metlheng ya pele-pele, ditiragalo tsa motho di ne tsa tlala ka thubakanyo le dintwa. E ne e le ka go bo “lehatshe le ne le tletse thubakanyō” go bo Modimo a ne a tlisa Morwalela wa kgolokwe mo motlheng wa ga Noa. (Genesise 6:11-13) Morago ga foo Bibela le ditiragalo tsa lefatshe di bega ka makgolo a dintwa tse di neng tsa lowa le eleng pele ga motlha wa ga Jesu. Ka jalo “dintwa, le medumō ea dintwa” di ne di se kitla di nna sengwe se sesha mo lefatsheng la setho.

Gore “dintwa, le medumō ea dintwa” tseno di reye sengwe mo barutweng ba ga Jesu ba ne ba tshwanetse go ema ba tlhomologile jaaka ba ba farologaneng ka tsela nngwe. O ne a tswela pele go tlhalosa ka go re: “Gonne morafe o tla tsogologela morafe, le bogosi bo tsogologele bogosi: me go tla nna ditlala, le dikgogodi tsa bolwetsi, le dithoromo tsa lefatshe mo mafelong a a [farologaneng]. Dilo tsotlhe tse e tla bo e le tshimologo ya mahutsana.” (Mathaio 24:7, 8, Authorized Version; bapisa Luke 21:10, 11.) Ka jalo e ne e se kitla e nna kgang ya go utlwalela fela ka dintwa tse di farologaneng fale le fale. Karolo eno ya sesupo e ne e tla akaretsa merafe e le mentsi le magosi a mantsi. E ne e tla nna ntwa e e akaretsang!

A re bone ntwa e e ntseng jalo? Ee, re e bone, mme seo se simologa ka losika lwa 1914. Tota, re bone dintwa tse di ntseng jalo tse pedi tse di neng tsa dikanyetsa kgolokwe mo lekgolong leno la dingwaga. Gore tlhabano ya mofuta o o ntseng jaana eleruri e ne e le sengwe se sesha mo ditiragalong tsa histori ya setho go supelwa ke maina a a neng a di tewa ke bo-raditiragalo. Ntwa ya ntlha e ne ya bidiwa Ntwa e Kgolo. Moragonyana seno sa fetololwa go nna ntwa ya lefatshe ya ntlha, mme motlhatlhami wa yone ya bidiwa ntwa ya lefatshe ya bobedi. Ntwa ya lefatshe e ne ya nna karolo e e simologileng go tloga ka ngwaga wa 1914.

Mahutsana a a sa Lekanngweng

Go rurifatsa polelo pele ya ga Jesu, Ntwa ya Lefatshe I e ne ya tshwaya “tshimologo ya mahutsana.” Jaaka bagatisi ba buka ya The End of Order ba ne ba bolela jaana mo khabareng ya buka: “Ntwa ya lefatshe le Ditumalano tsa Kagiso tsa Versailles tse di neng tsa latela di ne tsa lere phetogo e e masisi mo tseleng e telele le e e matsubutsubu mo ditiragalong tsa lefatshe tsa segompieno. . . . Kgakala le go tsosolosetsa lefatshe tidimalong, baemela-mebuso ba ba neng ba kopana ka 1919 kwa Paris le Versailles ba ne ba nwetsa lefatshe gape, ka nako e go sena tokafalo epe, mo madubedubeng a lekgolo la bo-masome a mabedi la dingwaga. E ne ya nna bokhutlo jwa tidimalo.”

Mo teng ga buka e, mokwadi Charles L. Mee, Jr., o tswelela pele go tlhalosa ka gore: “Lefa go ntse jalo, kwa bokhutlong jwa Ntwa e Kgolo, baemela-mebuso ba ne ba thulana le lefatshe le le makgaoganyane, lefatshe le le neng le bonala le feletswe ke maikutlo fela thata, go wa ga dinaga tse di kopaneng go tswa bogologolong le ga mebuso e megolo, go kgautlhana ga ditsamaiso tsa itsholelo, puso ya batho ka batho ya lekgolo la dingwaga la lesome le boroba bongwe, go tlhagoga ka tshoganetso ga kudumedi, mekubukubu le dipolao, bontwadumela le tlhakatlhakano, go nyatsisa le boitlhobogo, boipelo le poifo tse di bogolo jo bo gaupanyang mogopolo. . . . Kgakala le go tsosolosetsa lefatshe tidimalong, ba ne ba tsaya madubedube a Ntwa e Kgolo, mme . . . ba e kanela jaaka boemo jwa go ya go ile jwa lekgolo leno la rona la dingwaga.”

Mahutsana ao—go swa le go boga ga batho mo go neng ga simolola ka ntwa ya ntlha ya lefatshe—ga di lekanngwe le sepe mo ditiragalong tsa batho. Ditlhabani tse di tlhabolotsweng tsa segompieno—dikoloi tsa ntwa, di “machine gun”, difofane, le disabo-marine—ga mmogo le tshimolodiso le tiriso ya dikese tse di bolau mo tlhabanong—di ne tsa kgakgautlha lefatshe fela thata. “Losika lono lwa gatlampolwa mo mafelong a botlhabanelo a Yuropa,” go bolela jalo buka The End of Order. “Ga go ope yo o kileng a bona kgatlampolo e e tshwanang le e ntseng jalo go le pele: dintsho tsa masole letsatsi le letsatsi di ne di le makgetlo a 10 go feta Dintwa tsa Selegae tsa Amerika, makgetlo a 24 go feta dintsho tsa Dintwa tsa ga Napoleon, makgetlo a a 550 go feta dintsho tsa Ntwa ya Maburu.”

Lefa go le jalo, Jesu o ne a re, seno e ne e tla nna fela “tshimologo ya mahutsana,” kana “botlhoko yoa pèlèga.” Dithanolo tse dingwe di bolela mafoko a ga Jesu jaaka “tshimologo ya ditlhabi tsa pelegi.” (Jerusalem Bible; Phillips’ New Testament in Modern English) Mosadi yo o gaufi le go belega o itemogela ditlhabi tse botlhoko jwa tsone bo nnang bo oketsega, di nnang kgapetsa-kgapetsa le ka nako e telele. Ntwa ya Lefatshe I le mahutsana a yone a a e patileng e ne e le fela tshimologo ya botlhoko jwa tlalelo.

Tlalelo ya Lefatshe ea Oketsega

Ditlhabi tse dingwe ebile di le mahehe go feta di ne di tla latela ka go goroga ga Ntwa ya Lefatshe II. “Kakaretso ya dintsho tsa ntwa ya bosole le malwetsi a a anamisitsweng ke ntwa a a nyalanngwang le Ntwa ya Lefatshe I e ile ya lekanyediwa go feta dimilione tse di masome mane mme ao a nyalanngwang le Ntwa ya Lefatshe II e le tse di fetang dimilione tse di masome marataro,” ga kwala jalo Quincy Wright mo bukeng ya A Study of War. “Bobotlana diperesente tse di 10 tsa dintsho mo tlhabologong ya segompieno di ka nyalanngwa ka tlhamalalo kana eseng ka tlhamalalo le ntwa.”

Dintsho tsa ba eseng masole di ne di le kwa godimo ka mo go sa tlwaelegang mo ntweng ya lefatshe ya bobedi. Jaaka Professor Wright a tlhalosa: “Leuba, go thuthuntshiwa ka dibomo, kgapo ya dithoto, le go boifisiwa mo go kopanyeletsang tshenyo ya ditoropo tsotlhe tse dikgolo go ne ga dirisiwa ka Ntwa ya Lefatshe II kgatlhanong le banni botlhe ba mmaba le kgaolo ya gagwe yotlhe. . . . Botshelo jotlhe jwa lefatshe la mmaba e ne ya nna setlhasedwi se segolo. Kgopolo ya phenyo e ne ya atolosediwa ke mafatshe mangwe mo goreng go nyelediwe banni le ditshwanelo tsa bone tsa dithoto e le gore go tle go bulege phatlha fa ba ntseng teng gore mofenyi a nne gone.”

Tlalelo e e neng ya tsalwa ke dibomo tsa molelo tsa Dresden le Tokyo ka 1945, tse di neng tsa felela ka dintsho tse 235 000, e ne ya fetwa ke matlhotlhapelo a a neng a tlhagoga dikgwedi di se e kae moragonyana ka dibomo tse pedi tsa atomiki tse di neng tsa latlhelwa mo Hiroshima le Nagasaki. Seo se kileng sa ne se dirwa ke masome aa dikete-kete a dibomo, go senya matshelo, se ne jaanong se ka diragadiwa ka bomo e le nngwefela fela. Mme le eleng se se neng se senya bogolo go feta e ne e le matswela a a bolayang a marang a dibomo tseno tse di bolau, ao a tsweletseng go fitlhelela le eleng mo motlheng wa rona.

E rile e kwala fela ka bomo e le nngwe ya atomiki e e neng ya latlhelwa mo Hiroshima, World Press Review ya Seetebosigo 1982 e ne ya re: “Banna ba Bane ba Dipitse tsa ga Tshenolō ba ne ba hunololwa. Bao ba neng ba lesego e ne e le bao ba neng ba bolawa mo kgatlampolong ya ntlha—banna, basadi, le bana ba dikolo ba ka nna 100 000, bananyana ba ba abulang le masea a e neng e le gone a tsholwang. Bontsi jo bo oketsegileng jwa ba ba neng ba gobetse ba ba neng ba le 100 000 ba ne ba swa loso lo lo botlhoko lwa go phanyega ditokololo, dintho tse di tsitsibanyang mmele tsa molelo, kana botlhoko jo bo iketlileng jwa go lwadiwa ke marang.” Ditlhabi tsa tlalelo di ne di oketsega go feta.

Kagiso e Tlositswe mo Lefatsheng

Fa go bolelwa ka “Banna ba Dipitse tsa ga Tshenolō” go a kgatlhisa ka go bo go ikaegile ka tiragalo e e neelwang mo Bibeleng mo kgaolong ya bo-6 ya buka ya Tshenolō. Temana ya 4, e balega fano ka gore: “Me ga cwa pitse e ñwe, e le pitse e khunou: me eo o e pagameñ a nèwa gore a tlosè kagishō mo lehatshiñ, le gore batho ba bolaanè: me a nèwa chaka e tona.” Mme abo se se tshwanela jang ne karolo eo ya sesupo se Jesu a neng a se neela ka merafe e tsogologela merafe le bogosi bo tsogologela bogosi!

Eleruri kagiso e ne ya tlosiwa mo lefatsheng. Lemororo boraditiragalo ba ile ba bega dingwaga tsa kagiso pele ga 1914, fa e sale ga di e se di ke di nne teng. Batho ba ne ba solofelela lefela gore ntwa ya bofelo e tla tlisa motlha wa kagiso. Buka ya The Voilent Peace e re: “Kagiso e e neng ya tla ka 1914 e ne e sa ree, jaaka re ne re solofetse, bokhutlo jwa ntwa. Batho ba ile ba tlhabana fa e sale go tswa koo ekane mo kgokgotshwaneng nngwe le nngwe ya kgolokwe—go tswa Greece go ya Vietnam Borwa, go tswa Kashmir go ya Congo—mme ditsogologelano di runya jaaka dithuthuntshwane mo merafeng e e humanegileng ya lefatshe.”

Lephata la Puso la U.S. le ne la bega morago jaana gore go nnile bobotlana le dintwa tsa merafe-rafe le tsa selegae di le 130 fa e sale bokhutlo Jwa Ntwa ya Lefatshe II. Toronto Star ya Seetebosigo 13, 1982, e bega jaana: “Batho ba lefatshe ba ka nna 701 600 000 ba kopanyelediwa mo dintweng tsa mofuta o kana ole. Seo e ka nna motho a le mongwe mo go ba barataro go kgabaganya kgolokwe mme e le palo e e seng kwa tlase thata mo dipalong tse di neng di kopanyelediwa ka tlhamalalo ka Ntwa ya Lefatshe II. Batlhabani ba ka nna 250 000 le ba e seng batlhabani ba feta 2 000 000 baa swa mo [dintweng] tseno ngwaga le ngwaga.”

“Dintwa, le medumō ea dintwa” di tswelela di sa kokobele. Jaaka buka ya The Violent Peace e bolela: “Fa e sale [1945] batho ga ba sa tlhole ba bolela gore ba batla go lwa kana go fedisa ntwa. Ba lwa fela. Motlha wa rona ke wa thubakanyo ya kgatlampolo e e tswelelang ka leina la kagiso.”

A go tla nna le bohutsana jo bongwe gape jwa kgolokwe jwa tlalelo ka sebopego sa ntwa ya boraro ya lefatshe? “Re tshela mo lefatsheng la pele ga ntwa mme eseng la morago ga ntwa,” go bolela jalo Eugene Rostow, mookamedi wa Arms Control and Disarmament Agency wa United States. Eleruri merafe e ipaakanyeditse thulano e e ntseng jalo! Bosheng jaana ba senya $1 000 000 motsotso mongwe le mongwe mo dibetseng. Mo mading a $550 billion a a neng a senngwa mo dipaakanyetsong tsa ntwa ka 1981, a a kana ka $110 billion a ne a senngwa mo dibetseng tsa “nuclear.” Mekoa-koa ya dibetsa tsa “nuclear” jaanong e lekana ka maatla a tshenyo le dibomo tsa atomiki di le sedikadike tse di neng tsa senya Hiroshima. Kagiso eleruri e ile ya tlosiwa mo lefatsheng.—Tshenolō 6:4.

Bosupi mabapi le ntwa mo metlheng ya segompieno ya rona bo supela pheletsong eno: Eleruri re tshela mo “metlheñ ea bohèlō” ya tsamaiso ya jaanong ya dilo.

Lefa go le jalo Jesu gaa ka a ema fela ka go umaka ntwa ya lefatshe ka bophara. O ne a umaka dikarolo di le mmalwa tsa sesupo tseo, fa di diragalela magongwe, di neng di tla bo di supa ka botlalo gore re tshela mo nakong ya “go tla ga [gagwe], le [ga] bokhutlō yoa lehatshe.”

Dikarolo tse dingwe tse tsa sesupo di tla tlotliwa mo ditokololong tse di tlang tsa makasine ono.—Mathaio 24:3-12; Luke 21:7-11.