Mbaï ti fini

Ziango bê na ndo bingo bê ti Jéhovah na ndoye

TËNË TI ANNA DENZ TURPIN

Na ngia na yanga ti lo, mama atene: “Kua ti mo ayeke gi ti hunda ‘NGBANGA TI NYEN’.” Na ngoi so mbi de lani kete, mbi yeke hunda babâ na mama na gbâ ti atënë. Me, ala suku na mbi lâ oko pëpe ngbanga ti hundango ndo ti molenge so mbi yeke hunda na ala. Nde na so, ala fa na mbi ti fa nda ti tënë na ti mû adesizion teti mbi mveni na so aluti na ndo yingo-ti- hinga ti mbi so Bible afa lege na ni. Fango lege so ayeke tâ mbeni nzoni ye mingi teti mbi! Mbeni lâ, tongana mbi yeke na ngu 14, aNazi azi babâ na mama na ngangu na tele ti mbi, na mbi bâ lê ti ala mbeni pëpe.

BABÂ ti mbi, Oskar Denz, na mama ti mbi, Anna Maria, alango lani na Lörrach, mbeni gbata ti Zamani so ayeke ndulu na katikati ti Suisse. Na ngoi so ala de lani maseka, ala bi tele ti ala mingi na yâ ti aye ti poroso, ye so asala si azo ti kodoro ni ahinga ala na ane ala mingi. Me na ngu 1922, kete na peko ti mariage ti ala, ala zia lege ti poroso nga na aye so ala ye lani ti sala na gigi ti ala. Awamandango Bible, iri ti aTémoin ti Jéhovah na ngoi ni kâ, ato nda ti manda Bible na mama, na bê ti lo adö ti mä so Royaume ti Nzapa ayeke ga na siriri na ndo sese. Kete na pekoni, babâ amû peko ti lo na yâ mandango ye ni, na ala to nda ti gue na bungbi ti Awamandango Bible. Ndali ti matanga ti Noël ti ngu ni so, babâ amû na mama La Harpe de Dieu, mbeni buku ti mandango na Bible. Ala dü gi mbi oko, na lango 25 ti mars 1923.

Mbi dabe ti mbi nzoni mingi na dutingo ti sewa ti e lani: Atambela ti e na ngoi ti ndowa na yâ ti mbeni pendere gbako so ayeke kpô nga na akua ti yâ ti da so mama ayeke fa na mbi. Mbi ngbâ ti dabe ti mbi na lutingo ti lo na yâ ti cuisine ti fa na mbi tongo ye. Ye so ayeke kota mingi ayeke so, babâ na mama afa na mbi ti ndoye Jéhovah Nzapa na ti zia bê ti mbi kue na lo.

Kongregation ti e na ngoi ni kâ ayeke na awakua ti Royaume 40 tongaso so ayeke fa tënë mingi. Babâ na mama ayeke na akode mingi na ndo tongana nyen ti wara alege so azi ti fa tënë ti Royaume. Aye ti poroso so ala sala lani asala si ala yeke na mbito pëpe ti fa tënë, nga azo ni ayeke yamba ala nzoni mingi. Tongana mbi wara ngu mbasambala, mbi nga kue mbi sala nzara ti fango tënë da na da. Na kozo sigingo ti mbi na fango tënë, mba ti mbi so mbi na lo e sigigi amû ambeni mbeti na mbi, lo fa mbeni da na mbi na lo tene gi tënë so: “Gue mo bâ wala ala yeke yeda na ni.” Na ngu 1931, e gue na mbeni kota bungbi ti Awamandango Bible na Bâle, Suisse. Kâ, babâ na mama ti mbi awara batême.

Na yâ aye ti wusuwusu ti si na salango sana na zo

Na ngoi ni kâ aye ti wusuwusu ayeke mingi na Zamani, nga akama-poroso nde nde ayeke tiri ngangu mingi na popo ti ala na ndo ti alege. Dekongo ti ambeni zo so alango ndulu na e azingo mbi na mbeni bï. Amaseka-koli use afâ yaya ti ala ti koli ngbanga ti so ala ke tënë ti kama-poroso ti lo. Kengo aJuif akiri aga tâ ngangu mingi, ye so asala si a tene na mbeni molenge-wali ti duti gi lo oko na ngbonda ti klase ngbanga ti so lo yeke Juif. Mawa ti lo asala mbi mingi, me mbi hinga nga pëpe so kete na pekoni mara ti ye so ayeke si na mbi nga.

Na lango 30 ti janvier ngu 1933, Adolf Hitler aga kozo gbenyon-gbia ti Zamani. E ngbâ na yanga-da ti e na e bâ aNazi so na nzerengo tele, ala kpo drapeau ti ala na li ti da-gbata ni. Na ekole, wafango mbeti ti e so ayeke na wâ mingi afa na e ti tene bala “Heil Hitler!” Gi na peko ti midi ni so, mbi sala tënë ni na babâ. Lo to nda ti gi bê ti lo. Lo tene: “Ye ni so anzere na mbi pëpe. ‘Heil’ aye ti tene salut. Tongana e tene ‘Heil Hitler!’, e ye ti tene so Hitler la ayeke lingu ti salut, me a yeke Jéhovah pëpe. Mbi bâ ti mbi so a yeke na lege ni pëpe, me a yeke na mo ti soro ye so mo lingbi ti sala.”

Akamarade ti mbi ti klase ato nda ti kpe mbi ngbanga ti so mbi ye pëpe ti bala Hitler tongana ti so ala yeke sala ka. Tongana awafango mbeti abâ ala pëpe, ambeni molenge-koli ayeke pika mbi. Na nda ni ala zia mbi kpô, même ambeni kamarade ti mbi atene na mbi so ababâ na mama ti ala ake ti tene ala sala ngia na mbi, teti mbi lingbi ti ga na kpale na ala.

Nze use na peko ti so aNazi amû mbata ti komande na Zamani, ala kanga lege na aTémoin ti Jéhovah na bango ala tongana mbeni kpale teti Letäa. Ambeni turugu ti aNazi akanga biröo so ayeke na Magdebourg nga ala kanga lege na abungbi ti e. Me teti so e lango ndulu na katikati ti kodoro ni, babâ awara ambeti so azia lege na e ti gue na Bâle; kâ e gue lani na abungbi ti dimanche. Fani mingi lo yeke tene so lo ye ti tene aita na Zamani awara mara ti kobe ti yingo tongaso ti mû lege na ala ti luti na mbito pëpe na gbele aye so ayeke ga.

Atambela so azia fini ti e na yâ kpale

Na peko ti kangango yanga ti biröo na Magdebourg, Julius Riffel, mbeni zo so ayeke sala kua lani dä, aga na Lörrach, gbata so a dü lo dä, ti leke kua ti fango tënë na hondengo ni. Babâ aku pëpe ti hunda ti mû maboko na lo. Lo hiri mbi na mama ti duti na lo fa na e so lo yeda awe ti mû maboko ti tene a mû ambeti ti Nzapa na Suisse ti ga na ni na Zamani. Lo tene so a yeke mbeni kusala so a yeke zia zo biani na yâ ti kpale nga na ngoi kue a lingbi ti gbu lo. Teti so kusala ni alingbi ti zia fini ti e na yâ ti kpale, lo ye pëpe ti gbu e na ngangu ti mû mbage ti e dä. Gi na ndembe ni so mama atene: “Mbi na mo e yeke gue.” Ala use kue abâ lê ti mbi, na mbi tene: “Mbi nga kue.”

Mama afü mbeni bozo so konongo ni alingbi na Tour ti Ba Ndo. Lo zia mbeni yanga ni senge, lo yôro ambeti na yâ ni, na pekoni lo fü yanga ni dä. Lo leke ambeni bozo so zo alingbi ti bâ pëpe na yâ ti abongo ti babâ, lo leke nga ambeni ye use so akpa ceinture teti mbi na lo. Tongana e kanga ni na gbe ti bongo, e lingbi ti honde mbeni kete wungo ti ambeti ti mandango na Bible na yâ ni. Lakue so e yeke wara lege ti si na aye ti e ti ngele ngangu so na yanga-da, bê ti e adë na e yeke kiri singila na Jéhovah. E yeke honde ambeti ni na yâ ti plafond.

Kozoni, aNazi ayeke na sioni pensé na ndo ti e oko pëpe. Ala hunda nga tënë na e pëpe nga ala bembe ndo na da ti e pëpe. Ye oko, e sigigi na mbeni kode so e lingbi ti sala na kua ti gboto mê ti aita tongana mbeni wusuwusu atï; e yeke sala kua na iri ti mbeni yombo so azo ahinga ni mingi, 4711. Tongana e bâ so a yeke nzoni pëpe ti tene aita aga na yanga-da ti e, e yeke fa ni na ala na salango kua na numéro so. Babâ atene nga na ala ti bâ afenêtre ti e kozo si ala lï na da ni. Tongana fenêtre ti gati azi, a ye ti fa so mbeni kpale ayeke dä, na a lingbi ala ga pëpe.

Na ngu 1936 nga na 1937, aturugu ti Gestapo agbu gbâ ti aTémoin nga a bï ala saki mingi na da ti kanga nga na akando ti sana, na ndo so ala bâ pasi mingi na a sala tâ ye ti sioni mingi na ala. Filiale ti Berne, na Suisse, ato nda ti bungbi asango na ndo aye so asi na yâ ti akando ni, so a sigigi na atondo ni na hondengo ni, ti fa pekoni na yâ buku Kreuzzug gegen das Christentum (Pialo ti futingo vorongo ti aChrétien), so na yâ ni a yeke fa na gigi ambeni ye ti sioni mingi so aNazi asala. E zia fini ti e na yâ ti kuâ ti gue na atondo ti lingo so juska na Bâle. Tongana aNazi agbu e na ambeti so ndia ayeda na ni pëpe, fade fade ala yeke kanga e. Ngu ti lê ti mbi ayeke ga tongana mbi diko ye na ndo pasi so aita abâ. Me mbito asala mbi pëpe. Mbi hinga na bê ti mbi kue so Jéhovah, babâ na mama ti mbi nga na akamarade ti mbi ayeke bâ lege ti mbi.

Mbi wara kota mbeti ti mbi ti ekole tongana mbi yeke na ngu 14 na mbi sala kua na yâ ti mbeni magazin. E yeke leke ti gue na ambeti ni lakue na samedi na peko ti midi wala na dimanche, tongana babâ asala kua pëpe. Mingi ni, a yeke na yâ ti dimanche use si e yeke gue. A yeke bâ e tongana tanga ti asewa so ayeke gue na mbeni tambela ti nda-yenga., Aturugu so ayeke bata katikati ti kodoro ni akanga lege na e pëpe nga ala gi yâ ti akungba ti e pëpe, teti ndulu na ngu osio tongaso, juska ti si na mbeni lango ti nze ti février ngu 1938.

A hinga nda ti e!

Mbi lingbi ande pëpe ti girisa bango ndo ti babâ na ngoi so e si na ndo so e yeke mû ambeti ni dä ndulu na Bâle na lo bâ gbâ ti wungo ti ambeti so ayeke ku e. Teti so a gbu mbeni sewa so ayeke ga na ambeti ni, e yô abuku mingi ahon ti so e yeke sala ka lakue. Na katikati ti kodoro ni, mbeni turugu ti douane abâ e ngbii na lo hinga so mbeni ye ayeke dä, tongaso lo mû yanga ti tene agi yâ ti akungba ti e. Na peko ti so lo wara abuku ni, lo zia yanga ti ngombe na tele ti e na lo hon na e na tele ti akutukutu ti lapolice so ayeke kâ. Na ngoi so aturugu ayeke hon na e na yâ ti kutukutu ni, babâ agbu maboko ti mbi na lo sala tënë na mbi na kete go: “Mo kä zo oko pëpe. Mo di iri ti zo oko pëpe!” Mbi tene na lo: “Mbi mä awe.” Tongana e si na Lörrach, ala hon na babâ ti mbi. A yeke tanga ti bango lê ti lo la, na ala zia lo na da ti kanga.

Teti angbonga osio, aturugu ti Gestapo osio ahunda tënë na mbi, ala hunda mbi na ngangu ti fa iri nga na adresse ti ambeni Témoin. Tongana mbi ke, mbeni oko asala ngonzo ngangu na lo gi ti zia mbito na bê ti mbi na tenengo: “E yeke na ambeni kode nde ti sala si mo sala tënë.” Mbi fa nga iri ti zo oko pëpe. Na pekoni ala kiri na mbi nga na mama na yanga-da, na a yeke ti kozoni so ala gi ndo na yâ da ti e. Ala kanga mama na ndokua ti lapolice na ala tokua mbi na ndo ti mama kota ti mbi ti bata mbi, me ala hinga pëpe so lo nga kue lo yeke Témoin. Atâa so a zia lege na mbi ti gue na kua, aturugu ti Gestapo osio aduti na yâ ti kutukutu so ayeke na devant ti da ni ti bâ aye kue so mbi yeke sala, na oko ngoi ni mbeni turugu ti lapolice ayeke tambela na yanga ti lege ni ti bembe ndo.

Alango kete na pekoni, na ngoi ti tengo kobe ti midi, mbi sigigi na yâ da ni na mbi bâ mbeni maseka ita-wali so ayeke ga na mbage ti mbi na ndo ti vélo. Tongana lo si ndulu na mbi, mbi bâ so lo yeke bi mbeni ndulu mbeti na mbi. Na ngoi so mbi yeke gbu ni, mbi turne ti bâ wala aturugu ti Gestapo ayeke bâ mbi. Ye so adö bê ti mbi ayeke so, tâ gi na ngoi ni so, ala kue atï na kota ngia na tongaso ala bâ mbi pëpe!

Na yâ ti mbeti ti ita-wali ni, a hunda na mbi ti gue na ndo ti babâ na mama ti lo na midi ni so. Me mbi yeke sala tongana nyen? Aturugu ti Gestapo ayeke bâ mbi, na tongana mbi gue kâ fade ala yeke wara tënë pëpe? Mbi bâ aturugu osio ti Gestapo so ayeke na yâ ti kutukutu nga na turugu ti lapolice so ayeke bembe ndo na ndo ti lege ni. Mbi hinga nga ye so mbi lingbi ti sala pëpe, na mbi sambela na Jéhovah na bê ti mbi kue ti mû maboko na mbi. Fade fade, turugu ti lapolice ni ague na tele ti kutukutu ti ala ti Gestapo ni na lo sala tënë na ala. Na pekoni, lo ko na yâ ti kutukutu ni, na ala hon!

Gi na pekoni, mama kota ti mbi aga. Midi ahon awe. Lo diko mbeti ni na lo tene so a lingbi e gue na da ni tongana ti so a fa, ngbanga ti so peut-être aita ni aleke ye ti tene ala gue na mbi na Suisse. Tongana e si kâ, sewa ni afa mbi na Heinrich Reiff, mbeni koli so mbi hinga lo pëpe. Lo tene na mbi so tele ti lo anzere mingi ti bâ so mbi si nzoni, nga so lo ga ti mû maboko na mbi ti kpe ti hon na Suisse. Lo zia na mbi penze-ngbonga bale-ota ti wara lo na mbeni ndo so gbâ ti akeke ayeke dä.

Dutingo ti mbi na peko ti kpengo ni

Na ngoi so mbi wara Ita Reiff, ngu ti lê ti mbi ayuru mingi teti mbi yeke na kota vundu ti zia babâ na mama na peko ti mbi. Aye so kue asi hio hio gi na peko ti tele. Na peko ti ambeni ye so asala si e gi bê ti e, e bungbi oko na ambeni touriste na e fâ katikati ti Suisse mo bâ mo tene ye ti ngia.

Tongana mbi si na biröo ti filiale ti Berne, mbi mä so aita ni kä aleke ye ndali ti kpengo ti mbi. Na nzoni bê, ala mû mbeni ndo ti lango na mbi. Mbi sala kua na cuisine, ndo so mbi ye ni mingi. Dutingo ti mbi na mbeni kodoro nde ayeke lani ngangu mingi teti mbi hinga pëpe ye so ayeke si na babâ na mama ti mbi so a fâ ngbanga ti kanga ti ngu use na li ti ala. Ngoi na ngoi, kota vundu nga na gingo bê ahon ndo ti mbi, na mbi yeke kanga tele ti mbi na yâ ti ndo ti sukulango ngu ti toto. Me mbi wara lege ti sû alettre lakue na babâ na mama ti mbi, nga ala wa mbi mingi ti ngbâ be-ta-zo.

Teti so tapande ti mabe ti babâ na mama ti mbi agbu bê ti mbi mingi, mbi mû tele ti mbi na Jéhovah na mbi wara batême na lango 25 ti juillet ngu 1938. Na peko ti ngu oko so mbi sala na Béthel, mbi gue ti sala kua na Chanélaz, ndo ti fango yaka so filiale ti Suisse avo ni ti mû kobe na sewa ti Béthel, nga ti bata na aita so akpe salango ngangu.

Tongana kanga ti babâ na mama ti mbi ahunzi na 1940, aNazi atene so fade a zi ala tongana ala ke vorongo so ala yeke dä. Ala ke ti sala ni, na tongaso a tokua ala na akando ti sana. A tokua babâ na Dachau, na mama na Ravensbrück. Na ngu 1941, na yâ ti anze so dê ayeke dä mingi, mama na ambeni wali Témoin ti kando ni ake ti sala kua teti aturugu ni. Ti se ala, a zia ala ti luti na yâ ti dê lâ 3 na bï 3, na pekoni a kanga ala na yâ ti asululu so avuko na a mû na ala gi akete kete kobe teti lango 40. Na pekoni a pika ala ngangu. Mama akui na lango 31 ti janvier ngu 1942, yenga ota na peko ti sioni pika so lo wara.

A mû babâ na Dachau na a tokua lo na Mauthausen na Autriche. Na yâ ti kando so ayeke kâ, aNazi afâ azo ti kanga mingi na mungo na ala gi akete kete kobe nga na ziango ala na tele ti akua ti ngangu. Me nze omene na peko ti kuâ ti mama, aNazi afâ babâ na lege ti mbeni kode nde: a tara mbeni yorö na tele ti lo. Na yâ ti kando ni, adocteur ayeke mû na mbana kobela ti kota koro na azo ti kanga na tenengo so ala yeke tara yorö na tele ti ala. Na angoi so aga na pekoni, a yeke kpo bê ti azo ti kanga ni na mbeni yorö so ayeke fâ zo. Mbeti ti da ti kanga ni atene so babâ akui ngbanga ti so “nyama ti bê ti lo awoko wokongo”. Lo yeke lani na ngu 43. A yeke anze mingi na pekoni si mbi ga ti mä so ala fâ lo na ngangu. Dango bê na babâ na mama ti mbi so mbi ye ala mingi asala si juska laso mbi ngbâ ti toto ala. Ye oko, ândö nga laso, bê ti mbi adë ngbanga ti so babâ na mama, so ayeke lani na beku ti wara fini na yayu, ayeke na nzoni dutingo na tele ti Jéhovah.

Na peko ti Use Bira so Amû Sese Kue, mbi wara lani matabisi ti gue na klase 11 ni ti Guiléad, Ekole ti Mandango Bible ti Société Watchtower na New York. So ye ti ngia ti bi tele ti mbi na yâ mandango Mbeti ti Nzapa teti nze oku! Na peko ti warango kota mbeti ni na 1948, a tokua mbi ti sala kua ti missionnaire na Suisse. Kete na pekoni, mbi tingbi na James L. Turpin, mbeni ita-koli be-ta-zo so awara kota mbeti ti klase oku ni ti Guiléad. Tongana a leke kozo biröo ti filiale na Turquie, lo sala kua tongana surveillant ni. E sala mariage na mars ngu 1951, kete na pekoni mbi mû ngo! E gue ti sala kodoro na Amerika, nga na nze ti décembre ti ngu ni so e dü molenge ti e ti wali Marlene.

Tongana angu ayeke hon, mbi na Jim e wara ngia mingi na yâ kusala ti Royaume. Mbi dabe ti mbi nzoni mingi na mbeni wamandango Bible, mbeni maseka-wali Chinois so iri ti lo ayeke Penny, na so aye gi ti manda Bible. Lo wara batême nga na pekoni lo sala mariage na Guy Pierce, so ayeke sala kua fadeso tongana oko ti Wabatango Bungbi ti aTémoin ti Jéhovah. Azo tongaso so mbi ye ala mingi akanga dû ti peko ti babâ na mama ti mbi so akui.

Na tongo nda ti ngu 2004, aita ti Lörrach, kodoro ti babâ na mama ti mbi, aleke mbeni fini Da ti Royaume na balabala so a hiri ni Stich. Ti gonda aTémoin ti Jéhovah ndali ti ye so ala sala, akota zo ti gbata ni agbian iri ti balabala ni ti ga Denzstraße (Balabala ti Denz) ti dabe na babâ na mama ti mbi. Na yâ ti Badische Zeitung, mbeti-sango ti gbata ni, na gbe ti li ti tënë “Fini iri ti balabala ti dabe na Pakara nga na Yapakara Denz so a fâ ala na ngangu”, a tene so “a fâ [babâ na mama ti mbi] na yâ ti kando ti sana na ngoi ti Komandema ti Hitler ngbanga ti mabe ti ala.” Ti mbi, ye so akota zo ti gbata ni asala ayeke mbeni ye so mbi ku tele ti mbi na ni pëpe, me a nzere na mbi mingi.

Babâ ayeke tene lakue so a lingbi e leke aye na gigi ti e mo bâ mo tene Harmaguédon ayeke ga gi na peko ti kuâ ti e, me a lingbi e tambela mo bâ mo tene a yeke si kekereke. A yeke mbeni nzoni wango so mbi yeke sala ngangu lakue ti bata ni. Ti duti na be-nze-pepe nga ti ku ye kungo ayeke lakue kete ye pëpe, mbilimbili na ngoi so mbakoro asala si fadeso mbi yeke gi na yanga-da. Ye oko, mbi dë kite lâ oko pëpe na zendo so Jéhovah amû na awakua be-ta-zo ti lo kue: “Zia bê ti mo kue na L’Eternel . . . Mo bi bê ti mo na Lo na lege ti mo kue, na fade Lo sala si lege ti mo aga mbilimbili.”​—aProverbe 3:5, 6.

[Kete tënë/Foto na lembeti 29]

AKPENGBA TËNË SO A TENE NI ÂNDÖ

Mbeni wali ti mbeni kete kodoro so ayo kete na gbata ti Lörrach ague ti bâ gbata ni na popo ti ngu 1980 na 1989. Na oko ngoi ni, azo ti gbata ni ayeke ga na akungba ti ala so ala ye tënë ni mbeni pëpe na mbeni ndo so azo mingi ayeke gue dä, ndo so azo oko oko alingbi ti bâ yâ ti akungba ni ti mû ye so bê ti ala aye. Wali so awara mbeni boîte so a yeke bata aye ti fungo na bongo na yâ ni na lo gue na ni na yanga-da. Na pekoni, na ngbonda ti boîte ni, lo wara ambeni foto ti mbeni maseka-wali nga na alettre so a sû na ndo ti akugbe-mbeti so ayeke lani na yâ ti kando ti salango sana. Alettre ni agbu bê ti wali ni mingi na lo gi ti hinga kete molenge-wali ni so a sala li ti lo na pete.

Mbeni lâ na ngu 2000, wali ni abâ mbeni mbeti-sango so a sala tënë na ndo ye so a leke na Lörrach ti tene azo adabe ti ala na mbaï ti gbata ni. Article ni afa mbaï ti aTémoin ti Jéhovah na ngoi ti aNazi, so andu nga sewa ti e. A fa foto ti mbi na ngoi so mbi de maseka. Tongana lo bâ so zo ni akpa mbi, wali ni ahiri wagosinga ni na lo sala tënë ti alettre ni na lo, so wungo ni kue ayeke 42! Ambeni yenga na pekoni, mbi wara alettre ni kue. A yeke alettre so babâ na mama ti mbi asû lakue na mama kota ti mbi ti hunda tënë na ndo ti mbi. Ala ngbâ lakue ti bibe na mbi na ndoye. A yeke ye ti dongo bê so alettre so angbâ na akiri asigigi na peko ti angu ahon 60 tongaso!

[Afoto na lembeti 25]

Sewa ti e so ayeke na ngia akangbi tongana Hitler awara komandema

[Lingu ti foto ni]

Hitler: U.S. Army photo

[Afoto na lembeti 26]

1. Biröo na Magdebourg

2. Aturugu ti Gestapo agbu aTémoin saki mingi

[Foto na lembeti 28]

Mbi na Jim e wara ngia mingi na yâ kusala ti e ti Royaume