Mbaï ti fini
Atâa so mbi woko, mbi yeke na ngangu
TËNË TI LEOPOLD ENGLEITNER
Turugu ti aNazi ni agboto ngombe ti lo, lo kpo ni na tele ti li ti mbi, na lo tene: “Mo ye ti kui? Mbi yeke fâ mo, mbeni ye ti sala na mo ayeke dä pëpe.” Na mbito pëpe mbi tene na lo: “En.” Mbi kpengba tele ti mbi, mbi kanga lê ti mbi, na mbi ku ti tene lo pika ngombe ni, me ye oko pëpe. Na kongo lo tene: “Mo yeke tâ buba mingi si mo ye ti kui so!”, na lo zi ngombe ni na tele ti mê ti mbi. Tongana nyen si ye tongaso asi na mbi?
ADÜ mbi na lango 23 ti juillet 1905, na gbata ti Aigen-Voglhub, na yâ ti ahoto ti kodoro ti Autriche. Mbi yeke kozo molenge; babâ ti mbi asala kua lani na ndo ti fango akeke, na mama ti mbi ayeke molenge ti mbeni wafango yaka. Babâ na mama ti mbi ayeke awayere, me ala kpengba na kua mingi. Na kete ti mbi, mbi yeke na Bad Ischl, ndulu na Salzbourg, na popo ti apendere lac na ahoto.
Na ngoi so mbi ngbâ kete, mbi yeke hunda lani tele ti mbi mingi na ndo aye ti kirikiri so ayeke tambela, pëpe gi ngbanga ti so sewa ti e ayeke nzinga, me nga ngbanga ti so mbi bâ pasi mingi teti bio ti peko ti mbi so a dü mbi na ni na bango ni, na ye so asala si mbi yeke luti na nduzu nzoni pëpe. Na ekole, a zi mbi na yâ angia ti wanguru, na mbi ga ye ti he na lê ti amba ti mbi ti klase.
Na hunzingo ti Kozo Bira so Amû Sese Kue, gi kete ti tene mbi wara ngu 14, mbi gue ti gi kua ndali ti mbi ye dutingo ti wayere pëpe. Na yâ ngoi ni kue, nzara asala tâ mbi ngangu, nga kobela ti grippe espagnole so afâ azo kutu mingi awoko lani mbi mingi. Na hundango kua na awafango yaka, ala yeke tene na mbi: “Kua teti awokongo zo tongana mo so ayeke dä pëpe.” Ye oko, mbeni wafango yaka ti nzobe ayeda ti mû mbi na kua.
Mbi manda ye na ndo Nzapa ti ndoye
Atâa so mama ti mbi ayeke lani mbeni ngangu Catholique, a yeke ândö ngangu na mbi ti gue na église, ngbanga ti so ti babâ ti mbi, guengo na église ayeke ti bê ti zo. Ti mbi, bê ti mbi aso ndali ti vorongo ayanda so a sala mingi na yâ Église Catholique.
Mbeni lâ na octobre ti ngu 1931, mbeni kamarade ti mbi ahunda mbi ti tene e gue na mbeni bungbi ti Nzapa so aWamandango Bible (iri so a hinga na aTémoin ti Jéhovah ândö) ayeke sala. Mbi wara lani akiringo tënë ti Bible na akota hundango tënë tongana: Nzapa ayeda na vorongo a-image? (Exode 20:4, 5). Enfer ayeke dä biani? (Zo-ti-fa-tene 9:5). Akuâ ayeke zingo ande?—Jean 5:28, 29.
Ye so apika lani bê ti mbi mingi ayeke so Nzapa ayeda pëpe na abira ti azo so afâ azo mingi, même tongana ala tene so ala sala ni na iri ti lo. Mbi manda so “Nzapa ayeke Ndoye” na lo yeke na kota iri so ayeke Jéhovah (1 Jean 4:8; Psaume 83:18). Bê ti mbi anzere mingi ti hinga so na lege ti Royaume ti Jéhovah, fade azo ayeke duti na fini ti lakue lakue na ndo mbeni sese so aga paradis. Mbi manda nga tënë ti pendere beku ti azo so ayeke mbilimbili-kue pëpe so Nzapa asoro ala ti duti na yâ Royaume ti lo ti yayu na tele ti Jésus. Mbi mû lani desizion ti sala ye kue ndali ti Royaume so. Tongaso, na mai 1932, mbi wara batême na mbi ga oko ti aTémoin ti Jéhovah. Na bango sioni bibe so azo ti Église Catholique ti Autriche ayeke na ni na ngoi ni kâ, ti mû desizion so ahunda ti gbu ngangu.
Zerengo ndo na kangango lege
Bê ti babâ na mama ti mbi aso mingi so mbi zia église, na bua ni asala tënë ni na gbele azo kue na église. Azo ti tele ti da ti e atuku ngu ti yanga ti ala na devant ti mbi ti fa zerengo ndo ti ala. Me, mbi mû desizion ti ga wakua ti ngoi kue, na mbi to nda ni na janvier 1934.
Ndali ti so kama-poroso ti aNazi asi na ndo so e yeke dä, kodoro ti e aduti lani nzoni oko pëpe. Na ngoi ti kusala ti mbi ti pionnier na Styrie, lapolice ayeke gi mbi, na a lingbi mbi duti na ‘ndara tongana ngbo.’ (Matthieu 10:16). Ti londo na ngu 1934 ti si na ngu 1938, a zia ti sala ngangu na mbi pëpe. Atâa so mbi yeke lani na kua pëpe, a gbanzi mbi na nginza so a yeke mû ka na azo so ayeke na kua pëpe, nga fani mingi mbi sala akete kete kanga nga ayongoro kanga osio ngbanga ti so mbi fa tënë.
Aturugu ti Hitler amû kodoro ti Autriche
Na mars 1938, aturugu ti Hitler alï na Autriche. Gi na yâ ti akete lango tongaso, a gbu azo 90 000 (akota zo 2 na ndo ti ala 100), na a tokua ala na kanga nga na akando ti pasi, teti a bâ ala tongana awato ti ngorogbia ti aNazi. A-Témoin ti Jéhovah aleke tele lani kamême na ye so ayeke ga. Na popo ti nze ti juin na août ti ngu 1937, aita mingi ti kongregation so mbi yeke dä ague na Prague so ayo kilomètre 350 ti sala mbeni kota assemblée so abungbi akodoro mingi. Kâ, ala mä tënë ti asioni ye so a sala na aita ti e na Zamani. Ti fadeso, a yeke polele so tour ti e ayeke ga.
Ngbele ye so aturugu ti Hitler adö sese ti Autriche, aTémoin ti Jéhovah ayeke sala abungbi nga ala yeke fa tënë gi na hondengo ni. Atâa so ambeti ti manda na Bible ayeke londo lani na Suisse ti lï na hondengo ni na kodoro ti e, ye oko ambeti ni alingbi azo kue pëpe. Tongaso, ambeni ita ti gbata ti Vienne ayeke sala na hondengo ni ambeti mingi. Mingi ni, a yeke ândö mbi la mbi yeke gue ti gi ambeti ni na ti ga ti kangbi ni na aita.
Guengo na e na kando ti pasi
Na lango 4 ti avril 1939, aturugu ti Gestapo agbu mbi na ambeni ita-koli ota na ngoi so e yeke sala Matanga ti Dango Bê na kui ti Christ na kodoro ti Bad Ischl. A gue na e kue na kutukutu na kota gbagba ti lapolice so ayeke na Linz. A yeke lani tâ ti kozoni ti gigi ti mbi ti ko na yâ mbeni kutukutu la, me tele ti mbi anzere lani oko pëpe. Na Linz, ala hunda tënë na mbi ngangu mingi, me mbi bele mabe ti mbi pëpe. Nze oko na pekoni, a gue na mbi na gbele juge ti da-ngbanga ti kodoro-komanda ti Autriche ti Nduzu. Kâ, mo ye ti bâ, ala zi asioni tënë so ayeke na li ti mbi; me akpale ti mbi ni angbâ. Na yâ ti oko ngoi ni, a tokua aita ota so na yâ mbeni kando ti pasi, ndo so kâ ala wara kuâ, na ngbango be-ta-zo juska na nda ni.
Maboko ti lapolice angbâ na ndo ti mbi; na lango 5 ti octobre 1939, ala tene na mbi so fade a yeke gue na mbi na kando ti pasi ti Buchenwald na Zamani. Mbeni train so a zia ni nde na Linz ayeke ku e azo ti kanga ni. Na yâ ambage ti train ni, a leke sululu oko oko teti azo use. Koli so ayeke lani na mbi na yâ sululu ni ayeke ngbele gouverneur ti kodoro-komanda ti Autriche ti Nduzu, Heinrich Gleissner.
Mbi na Pakara Gleissner e sala pendere lisoro. Lo bi bê ti lo mingi na ndo ye so asi na mbi, nga bê ti lo aso teti so, même na ngoi so lo ngbâ lani na kua, aTémoin ti Jéhovah atingbi na atënë mingi na yâ kodoro so lo komande. Na vundu lo tene: “Pakara Engleitner, mbi lingbi ti changé sioye so asi so pëpe, me mbi hunda gi pardon. Ngorogbia ti e ayeke na faute teti so lo sala ye mbilimbili pëpe. Tongana mo yeke na bezoin ti mbeni ye, fade mbi yeke sala ye kue so mbi lingbi ti sala teti mo.” E kiri e tingbi tele na peko ti bira. Lo mû maboko na mbi ti wara retraite so letäa amû na ala so abâ pasi na tïtî aNazi.
“Mbi yeke fâ mo”
Na lango 9 ti octobre 1939, mbi si na kando ti pasi ti Buchenwald. Kete na pekoni, wabatango gbagba ni amä so mbeni Témoin ayeke na popo ti afini zo so aga, na fadeso lê ti lo ayeke gi na ndo ti mbi. Lo pika mbi sioni mingi. Na pekoni so lo bâ so mbi bele mabe ti mbi pëpe, lo tene: “Engleitner, mbi yeke fâ mo. Me kozo si mbi sala ni, mo sû ndangba mbeti ti bala sewa ti mo.” Mbi pensé na atënë ti dengo bê so mbi lingbi ti sû na babâ na mama ti mbi, me lakue gi na ngoi so mbi mû bic ti sû mbeni ye, lo gu tïtî mbi, a sala si mbi kpaka ye kirikiri na ndo mbeti ni. Lo kasa mbi, lo tene: “Bâ tâ mbeni buba zo tongaso! Lo hinga nga ti sû même mbeni kete ye pëpe. Me gi Bible la lo hinga ti diko, ni la?”
Na pekoni, lo gboto ngombe ti lo, lo kpo ni na tele ti li ti mbi, na lo tene na mbi so ni yeke pika ni, tongana ti so fade mbi tene na li ti mbaï ni. Na pekoni, lo gbu mbi na ngangu ti li na yâ mbeni kete sululu so azo asi yâ ni. Me na bï ni so, mbi luti gi na nduzu, mbi lango oko pëpe teti tele ti mbi kue aso. Tënë ti “dengo bê” so amba ti mbi zo ti kanga ni atene na mbi ayeke: “A yeke tâ mbeni ye ti buba ti tene mo zo mo kui ndali ti mbeni buba église tongaso!” Pakara Gleissner ayeke lani na yâ mbeni sululu so ayeke na tele ti ti e. Lo mä ye so asi na mbi, na lo tene: “Ti fadeso, sioni ti salango ngangu na aChrétien akiri alondo awe!”
Na popo ti nze ti juin na août 1940, a mû yanga na azo ti kanga kue ti gue ti dë tênë na dimanche, atâa so a yeke lango ti hungo tele. Me ye ni ayeke gi ti sala mbana na azo ti kanga so “asala akete kete faute.” A tene na e ti yô akota tênë ti ga na ni na yâ kando. Azo ti kanga use atara ti zia mbeni kota tênë na peko ti mbi, na angbâ kete nengo ti tênë ni akinda mbi. Me mo ye ti bâ, Arthur Rödl, kota surveillant ti kando ni so azo akpe lo mingi, aga hio na tele ti mbi. Na bango pasi ti mbi nga na ngangu so mbi yeke sala ti yô na tênë ni, lo tene na mbi: “Zia tênë so hio na sese! Mo lingbi ande ti yô ni ti gue na ni na gbagba pëpe!” A nzere na mbi ti yeda na yanga so lo mû. Na pekoni, Rödl afa mbeni kete tênë, lo tene: “Gue mo mû tênë so kâ so na mo gue na ni na gbagba. A ne ti tene zo ayô pëpe!” Na pekoni, lo turne lo mû yanga na surveillant ti e ni: “A lingbi aWamandango Bible akiri na gbagba. Ala sala kua mingi awe!”
Na peko ti kua, lakue mbi yeke lani na ngia ti bungbi na sewa ti mbi ti yingo. E leke aye ti kangbi kobe ti yingo. Mbeni ita asû mbeni versê na ndo kete kugbe-mbeti, na zo oko oko adiko ni. A lï nga na mbeni Bible na hondengo ni na yâ ti kando ni. A kangbi yâ ti Bible ni na ambage nde nde. Teti nze ota, a mû na mbi buku ti Job, so mbi honde ni na yâ ti chaussette ti mbi. Mbaï ti Job amû lani maboko na mbi ti ngbâ ngangu.
Na lango 7 ti mars 1941, a mû e mingi ti gue na ni na kando ti pasi ti Niederhagen. Lâ na lâ, seni ti mbi asava pëpe. Mbeni lâ, a mû yanga na mbi nga na ambeni ita use ti leke agbakuru na yâ ti asanduku. Na peko ti kua ni, e na mbeni turugu ti aNazi e gue na ndo so aturugu ni ayeke lango na asala kua dä. Mbeni turugu abâ so mbi yeke tambela hio hio pëpe. Na ngonzo, lo dö mbi na gere na mbage ti peko sân ti zi yanga. Tele ti mbi aso mingi na pekoni, me atâa so kue, na ndade ni mbi gue mbi sala kua.
E ku tele ti e na zingo e pëpe
Na avril 1943, a zi azo kue na yâ ti kando ti Niederhagen. Na pekoni, a gue na mbi na kando ti Ravensbrück so azo mingi akui dä. Na juin 1943, mo ye ti bâ, a mû na mbi pasa ti sigigi na kanga. Ti so ni so, a hunda na mbi pëpe ti bele mabe ti mbi; me a yeke gi ti tene lani mbi yeda ti sala kua ti ngangu teti tanga ti fini ti mbi kue. Mbi yeda ti sala ni ti tene mbi duti yamba na asioni pasi so ayeke tambela na yâ ti kando ni. Tongaso mbi gue mbi bâ docteur ti kando ni ti tene lo bâ mbi ti tanga ni. Bê ti docteur ni adö ti bâ mbi. Lo dekongo: “Nyen! mo ngbâ Témoin ti Jéhovah?” Mbi tene na lo: “Ni la docteur.” Lo tene: “Bon! Teti ye ni ayeke tongaso, mbi bâ nga pëpe ndani so a lingbi e mû na mo mbeti ti zingo mo. Me ti tâ tënë ni, zingo mo ayeke tongana zingo mbeni ye so abuba awe na tele ti e.”
Tënë ti lo ni ayeke lani tâ tënë. Ye ni ayeke lani ngangu teti seni ti mbi. Asiri ate mbi sioni, na apika so mbi wara asala si mê ti mbi oko akanga, nga tele ti mbi kue asuku na akä so lê ni ayuru yurungo. Na peko ti anze 46 so mbi duti gi tongaso, gi na kete kete kobe nga na gbe ti kua ti ngangu, mbi yeke lani gi na kilo 28. Ni la, ala zi mbi na kanga ti Ravensbrück na lango 15 ti juillet 1943.
Ala zia mbi na yâ ti train ti kiri na kodoro ti mbi sân ti tene mbeni turugu ague na mbi, na mbi fa tele ti mbi na ndokua ti Gestapo ti Linz. Turugu ti kota kamba ti Gestapo ni amû na mbi mbeti ti zingo mbi na lo gboto mê ti mbi: “Tongana mo pensé so na zingo mo, mo lingbi ti ngbâ ti sala kusala ti mo ti gbemingo, andâ mo handa tele ti mo awe! A yeke tâ gi Nzapa si ayeke sö mo ande na maboko ti e.”
Mbi si na kodoro fadeso awe! Mama achangé ye oko na yâ ti chambre ti mbi pëpe ngbele ye na lâ ni so a gbu mbi na lango 4 ti avril 1939. Même Bible ti mbi angbâ na zingo ni na ndo table so ayeke na tele ti gbogbo ni! Mbi tï na ndo likuni ti mbi na mbi sambela na bê kue ti kiri singila mingi.
Hio tongaso, a mû na mbi kua na yâ mbeni yaka so ayeke na ndo mbeni hoto. Wafango yaka ni so ayeke mbeni kamarade ti mbi na ngoi so e dë molenge ayeke futa lani mbi kete tongaso, atâa so mbeni ye agbu lo na ngangu pëpe ti sala ni. Kozo si bira alondo, kamarade ti mbi so amû lege na mbi ti honde ambeni mbeti ti manda na Bible na ndo ti lo. Mbi yeke lani na ngia ti mû akete mbeti so lo bata na mbi ti wara ngangu na lege ti yingo. Aye kue so amanke mbi, mbi wara ni, na mbi mû desizion ti ngbâ na yâ ti yaka ni juska bira ahunzi.
Mbi honde tele ti mbi na yâ ti ahoto
Ye oko, liberté so mbi yeke na ni na yâ akete lango so ndo adë aninga oko pëpe. Na popo ti nze ti août 1943, a mû yanga na mbi ti gue na mbeni turugu docteur ti tene lo bâ mbi. Kozoni, lo tene mbi lingbi pëpe na kua ti turugu ndali ti kobela ti peko ti mbi. Me, yenga oko na pekoni, gi oko docteur ni akiri achangé tënë ti yâ ti mbeti ni, tongaso na dikongo ni a ga: “Lo lingbi ti sala kua ti turugu ni ngangu, même na lê ti bira ni.” Teti mbeni ngoi, aturugu agi mbi gbä, me na lango 17 ti avril 1945, kete si bira ni ahunzi, ala ga ti hinga ndo so mbi yeke dä. Ala tokua yanga na mbi ti gue ti tiri na lê ti bira ni.
Na mbeni kete ye ti tengo ni nga na Bible na tele ti mbi, mbi kpe mbi honde tele ti mbi na yâ ti ahoto so ayeke ndulu na ndo ni. Kozoni, mbi lango lani na gigi, me na pekoni lê ti nduzu ni asava oko pëpe; neige atï centimètre 50. Tele ti mbi kue gi ngu. Mbi wara lege ti duti na yâ ti mbeni kete kpangba na li ti mbeni hoto so ayo mètre 1 200. Ndali ti dê, mbi sala wâ ti tene tele ti mbi amû wâ na ti hule bongo ti mbi. Tongana a hunzi awe, mbi tï mbi lango na ndo mbeni banc na tele ti wâ ni. Lango ni aninga nga même pëpe, teti mbeni ye aso mbi ngangu si mbi zingo hio. Wâ atï na tele ti mbi! Mbi rule tele ti mbi na sese ti mingo wâ ni. Lê ti peko ti mbi kue asuku.
Na ziango fini ti mbi na lê ti kuâ, mbi kiri na yâ yaka ti hoto ni kozo ti tene ndo ahan, me wali ti koli ni so mbito ahon ndo ti lo atomba mbi, na tenengo na mbi so a tokua ambeni zo ti gi mbi ti fâ mbi. Tongaso mbi gue lani na da ti babâ ti mbi. Kozo, ababâ ake ti honde mbi, me na nda ni ala zia mbi mbi lango na ndo ti batango apele ti anyama, na mama akanga akä ti mbi. Ye oko, lango use na pekoni, babâ na mama ti mbi aduti nzoni pëpe ndali ti mbi, tongaso mbi bâ so a yeke nzoni ti kiri ti honde tele ti mbi na yâ ti ahoto.
Na lango 5 ti mai 1945, mbeni kota toto ti ye azingo mbi na lango. Mbi bâ alapara ti aturugu ti akodoro so abungbi ti sala bira na Zamani ayeke hon na mbage ti gbe ni. Na ngoi ni so, mbi hinga lani so Hitler atï awe! Yingo ti Jéhovah akpengba mbi ti hon ndo ti mbeni ngangu tara. Mbi bâ tâ tënë ti Psaume 55:23, so amû ngangu na mbi mingi na tongo nda ti atara ti mbi. Mbi ‘zia kungba ti mbi na ndo Jéhovah,’ na atâa so mbi woko na yâ mitele, lo mû maboko na mbi tongana mbi “hon na popo-hoto ti bingo ti kui”.—Psaume 23:4.
Ngangu ti Jéhovah ‘alingbi kue na ndo so ngangu ayeke pëpe’
Na peko ti bira, yeke yeke gigi akiri aga nzoni. Kozoni, mbi ga zo ti kua na yâ yaka ti kamarade ti mbi so ayeke na ndo ti hoto. A yeke gi na peko ti so aturugu ti Amerika amû kodoro ni si na nze ti avril 1946 a zi mbi na gbe ti kanga ti salango kua ti yaka teti lâ ti fini ti mbi kue.
Tongana bira ahunzi awe, aita ti Bad Ischl na ti akodoro ti tele ni ato nda ti sala abungbi lakue lakue na ti fa tënë na wâ. Mbi wara kua ti sinziri na mbeni ndo na mbi lingbi ti sala kua ti pionnier. Na nda ni, mbi gue mbi lango na kodoro ti Saint Wolfgang; na 1949, mbi sala mariage na Theresia Kurz, so a dü mbeni molenge ti wali na yâ kozo mariage ti lo. Mbi na lo e duti teti ngu 32 juska na ngu 1981 so lo kui. Mbi duti na tele ti lo ahon ngu mbasambala.
Na peko ti kuâ ti Theresia, mbi kiri na yâ kusala ti pionnier, so amû maboko na mbi ti hon ndo ti dutingo ti mbi oko. Ti ngoi so e yeke dä, mbi yeke pionnier nga ancien na yâ kongregation ti Bad Ischl. Teti so mbi yeke na yâ ngende so a yeke pusu ni pusungo, mbi yeke kangbi ambeti ti Nzapa na mbi sala tënë ti beku ti Royaume na azo na yâ kota jardin ti Bad Ischl wala na devant ti gbagba ti mbi. Apendere lisoro na ndo Bible so mbi sala aduti mbeni lingu ti ngia mingi teti mbi.
Tongana mbi bâ angu kue so ahon, mbi lingbi ti tene so angangu pasi so mbi hon na yâ na ni azia ngonzo na bê ti mbi pëpe. Tâ tënë, a si na mbeni ngoi bê ti mbi anze lani ndali ti atara so mbi wara. Me ngangu songo ti mbi na Jéhovah Nzapa amû maboko na mbi ti hon ndo ti angoi so. Wango ti Seigneur na Paul so lo tene “na ndo so ngangu ayeke pëpe, ngangu ti Mbi alingbi kue” aga tâ tënë na yâ fini ti mbi nga. Ti fadeso, ndulu na ngu 100 so mbi yeke na ni, mbi bungbi yanga ti mbi na Paul ti tene: “Mbi wara ngia tongana mbi yeke na ngangu pëpe, tongana azo asala tënë ti sioni na li ti mbi, tongana ye amanke mbi, tongana ye ti ngangu asala mbi, na tongana vundu agbu bê ti mbi, teti Christ; teti tongana mbi yeke na ngangu pëpe, ka mbi yeke na ngangu.”—2 aCorinthien 12:9, 10.
[Afoto na lembeti 25]
So Gestapo agbu mbi na avril 1939
Mbeti ti Gestapo so afa atënë so ala bi na li ti mbi, mai 1939
[Lingu ti foto na lembeti 25]
Afoto use so: Privatarchiv; B. Rammerstorfer
[Foto na lembeti 26]
Ahoto so mbi honde tele ti mbi dä
[Lingu ti foto na lembeti 23]
Foto Hofer, Bad Ischl, Autriche