Ɛzinzalɛ Arane YINTANƐTE ZO MBULUKUZIELƐLEKA
Ɛzinzalɛ Arane
YINTANƐTE ZO MBULUKUZIELƐLEKA
Nzema
@
  • ɛ
  • ɔ
  • Ɛ
  • Ɔ
  • BAEBOLO
  • MBULUKU
  • DEBIEZUKOALƐ
  • jr tile 5 m. 54-66
  • Nwane Mɔ A Ɛbava Bɛ Agɔnwolɛ A?

Vidio biala ɛnle foa ɛhye

Mmafa ɛya vidio ne angola ambuke

  • Nwane Mɔ A Ɛbava Bɛ Agɔnwolɛ A?
  • Nyamenle Edwɛkɛ Mɔɔ Gyɛlɛmaya Ɛha Ɛhile Yɛ
  • Edwɛkɛtile Ngyikyi
  • Edwɛkɛ Mɔɔ Nee Ye Le Ko
  • NWANE MƆ A ƐFA BƐ AGƆNWOLƐ A?
  • ƐBAVA KPOLERAZULƐMA AGƆNWOLƐ Ɔ?
  • NWANE MƆ A GYƐLƐMAYA VALE BƐ AGƆNWOLƐ A?
  • KPA Ɛ GƆNWO MƆ NRƐLƐBƐ NU
  • “Mengola Koonwu Yɛ”
    Nyamenle Edwɛkɛ Mɔɔ Gyɛlɛmaya Ɛha Ɛhile Yɛ
  • ‘Mebamaa Mɔɔ Ɛvɛ La Alie Ye Ɛnwomenle’
    Nyamenle Edwɛkɛ Mɔɔ Gyɛlɛmaya Ɛha Ɛhile Yɛ
  • “Meva Me Edwɛkɛ Ne Medua Ɛ Nloa”
    Nyamenle Edwɛkɛ Mɔɔ Gyɛlɛmaya Ɛha Ɛhile Yɛ
  • Gyihova Zoanle Gyɛlɛmaya Kɛ Ɔhɔha Edwɛkɛ Ne
    Sukoa Debie Fi Baebolo Ne Anu
Nea Dɔɔnwo
Nyamenle Edwɛkɛ Mɔɔ Gyɛlɛmaya Ɛha Ɛhile Yɛ
jr tile 5 m. 54-66

TILE NNU

Nwane Mɔ A Ɛbava Bɛ Agɔnwolɛ A?

1, 2. (a) Ngyegyelɛ boni mɔ a Keleseɛnema yia wɔ agɔnwolɛvalɛ nwo a? (b) Kɛmɔti a ɔwɔ kɛ yɛ nye die menli mɔɔ Gyɛlɛmaya vale bɛ agɔnwolɛ la anwo ɛ?

SAA ɛ gɔnwo mɔ gyimayɛvoma, kpalɛzoamra anzɛɛ sukuluma bie to ɛsalɛ fɛlɛ wɔ kɛ ɛrɛla Bolonyia ɛkponledolɛ bie abo a, kɛ ɛbayɛ ɛ? Fa ye kɛ wɔ gyimamenle se ɛbɔ adalɛ anzɛɛ ɛyɛ debie mɔɔ tia mɛla la ɛ? Na saa arane mgbanyima se ɛyɛ gyima bie mɔɔ bahile kɛ ɛgyi bɛ nzi la ɛ? Ɔda ali kɛ wɔ adwenle baze wɔ kɛ ɔnle kɛ ɛyɛ ninyɛne ɛhye mɔ biala, ɔnva nwo kɛ wɔanyɛ zɔ a bie a bɛbagolo ɛ nwo anzɛɛ bɛbayɛ wɔ amumuyɛ la.

2 Kɛmɔ yɛbanwu ye la, Gyɛlɛmaya yiale ngyegyelɛ ɛhye mɔ bie fane dɔɔnwo. Saa ɛsuzu menli bie mɔ mɔɔ Gyɛlɛmaya nee bɛ luale wɔ mekɛ mɔɔ ɔlɛyɛ ye gyima ne la anwo a ɛbanyia zolɛ nvasoɛ kpalɛ. Bie mɔ bɔle mɔdenle kɛ bɛbu ye abɛ nu kɛ ɔmmayɛ ye gyima ne. Ɛnee ɔwɔ kɛ Gyɛlɛmaya nee bɛ tu kpalɛ, noko ɛnee bɛnle ɔ gɔnwo mɔ. Noko akee, saa ɛsuzu menli mɔɔ Gyɛlɛmaya vale bɛ agɔnwolɛ, mɔɔ bɛboale ye na bɛzile ye adua bɛmanle ɔhɔle zo ɔlile nɔhalɛ la anwo a ɔbayɛ nvasoɛ yeamaa wɔ. Ɛhɛe, yɛbahola yɛazukoa debie yɛavi kpɔkɛ mɔɔ Gyɛlɛmaya zile wɔ agɔnwolɛma nwo la anu.

NWANE MƆ A ƐFA BƐ AGƆNWOLƐ A?

3. Duzu a ɛnee Zɛdikaya kpondɛ kɛ Gyɛlɛmaya yɛ a, na kɛzi Gyɛlɛmaya yɛle ɛ?

3 Belemgbunli Zɛdikaya bizale Gyɛlɛmaya adwenle fane dɔɔnwo kolaa na bɛazɛkye Gyɛlusalɛm. Duzu ati ɔ? Ɛnee belemgbunli ne anye la kɛ ɔbade arɛlekyekyelɛ edwɛkɛ mɔɔ yebiza mɔɔ fane ye kenlebie ebialilɛ ne anwo la. Ɛnee ɔkpondɛ kɛ Gyɛlɛmaya bɔ ye nolo kɛ Nyamenle balie Dwuda avi ye agbɔvolɛ sa nu. Zɛdikaya luale menli nwo zo bodole Gyɛlɛmaya kɛ: “Babelonia Belemgbunli Nɛbukadenɛza ɛlɛfa konle aradoa yɛ. Yemɔti biza [Gyihova] maa yɛ saa ɔkɛlua ye nwanwane adenle ne azo ɔkɛmaa ɔkɛgyakyi yɛ nwo zo ɛralɛ a.” (Gyɛ. 21:2) Ɛnee belemgbunli ne ɛngulo kɛ ɔtie Nyamenle adehilelɛ na ɔbɛlɛ ɔ nwo aze ɔmaa Babelɔn. Nwomanli ko vale Zɛdikaya dole “wuleravolɛ bie mɔɔ sia kɔ dɔketa ɛkɛ fane dɔɔnwo kɛ ɔkpondɛ kɛ ɔnyia anwosesebɛ, noko ɔngulo kɛ ɔkɛnlo ayile mɔɔ bɛkɛva bɛkɛmaa ye” la anwo. Na Gyɛlɛmaya ɛ? Amaa yealie duma la anrɛɛ ɔbahola yeaha mɔɔ Zɛdikaya kulo kɛ ɔte la yeahile ye. Duzu ati a Gyɛlɛmaya angakyi ye nrɛlaleɛ ne amaa ɔ nwo adɔ ye ɛ? Yeanyɛ zɔ ɔluakɛ ɛnee Gyihova ɛha ɛhile ye kɛ ɔbɔ ye nolo kɛ bɛbazɛkye Gyɛlusalɛm.​—Bɛgenga Gyɛlɛmaya 32:1-5.

Nvoninli wɔ mukelɛ 54, 55

Saa ɛkenga Gyɛlɛmaya nee Yibɛdemɛlɛke anwo edwɛkɛ a, asoo ɛdie ɛdi kɛ bɛle menli mɔɔ bɛdɛnlanle aze? Kenlensa ye, bɛnwunle ninyɛne nwiɔ wɔ tete Devidi Sua zo mɔɔ kile kɛ bɛ aluma mɔɔ wɔ Gyɛlɛmaya tile 38 edwɛkɛ ne anu la le nɔhalɛ a.

Eilat Mazar mɔɔ tudu azɛlɛ nwo la bɔ amaneɛ kɛ ɔnwunle ndɛtɛlɛ ekyi mɔɔ bɛhɛlɛ zo na bɛzɔ ɔ nloa la. Bɛnwunle ye wɔ 2005 ne anu, mekɛ mɔɔ ɛnee bɛlɛtu adiabo bie mɔɔ wɔ ɛkɛ, wɔ mekɛ mɔɔ bɛzɛkyele Gyɛlusalɛm wɔ 607 K.Y.M. la. Tete Hibulu duma mɔɔ wɔ zolɛ la a le “Yehuchal ben Shelemyahu,” ɛhye kile “Jucal ara Shelemiah” wɔ Nzema aneɛ nu.

Nzinlii, bɛnwunle adiabo ko ne ala bie wɔ ɛleka fofolɛ mɔɔ wɔ ɔ nzi mita ekyi bie anu la. Duma mɔɔ wɔ zolɛ la a le “Gedalyahu ben Pashhur,” anzɛɛ “Gɛdalaya ara Pahyɛ.”

Akee kenga Gyɛlɛmaya 38:1 na ɛbanwu mgbanyima nwiɔ mɔɔ hanle hilele Belemgbunli Zɛdikaya kɛ ɔmaa bɛhu Gyɛlɛmaya la aluma. Noko, Yibɛdemɛlɛke zɛkyele zɔhane ngyehyɛleɛ ne. Ɔle nɔhalɛ kɛ, menli mɔɔ bɛ aluma wɔ Gyɛlɛmaya tile 38 la dɛnlanle aze.

4. Agɔnwolɛvalɛ nwo kpɔkɛ boni a ɔwɔ kɛ yɛsi, wɔ ɛleka mɔɔ yɛyɛ gyima la ɛ?

4 Wɔ ndenle bie azo wɔ gyinlabelɛ ne le kɛ Gyɛlɛmaya ɛdeɛ ne la. Ɔda ali kɛ ɛ nee wɔ kpalɛzoamra, ɛ gɔnwo mɔ gyimayɛvoma anzɛɛ sukuluma tu. Noko asoo ɛbahɔ zo wɔava bɛ agɔnwolɛ ɔnva nwo kɛ bɛla ye ali kɛ bɛ nye ɛnlie kɛ bɛbadie anzɛɛ bɛbali Nyamenle adehilelɛ zo la ɔ? Gyɛlɛmaya amkpo Zɛdikaya bɔkɔɔ; ɛnee ɔtɛde belemgbunli, wɔ mekɛ bɔbɔ mɔɔ ɛnee ɔlɛkpo kɛ ɔkɛli Nyamenle folɛdulɛ ne azo la. Ɛnee ɔnle kyengye kɛ Gyɛlɛmaya di belemgbunli ne adwenle ɛtane ne anzi anzɛɛ ɔbɔ mɔdenle kɛ ɔbazɔ ɔ nye. Nɔhalɛ nu, saa Gyɛlɛmaya yɛle mɔɔ belemgbunli ne kpondɛ la a, anrɛɛ Zɛdikaya bamaa ye ahyɛlɛdeɛ nee ninyɛne gyɛne dɔɔnwo. Noko akee, Gyɛlɛmaya kpole kɛ ɔbamaa debie ahwehwe ye yeamaa yeabikye Zɛdikaya kpalɛ. Kɛmɔti ɛ? Ɔboalekɛ ɛnee Gyɛlɛmaya ɛnrɛhakyi mɔɔ Gyihova se ɔha la. Ɔwɔ kɛ Gyɛlɛmaya neazo ne ka yɛ maa yɛsuzu nwolɛ na yɛnwu kɛ menli mɔɔ bɛle yɛ gɔnwo mɔ la ɛlɛsi yɛ adua kɛ yɛli nɔhalɛ yɛmaa Nyamenle a. Ɛnrɛhola ɛnrɛkpo menli kɔsɔɔti mɔɔ bɛnzonle Nyamenle la​—mɔɔ ɛnee bɛ wɔ gyima nu, sukulu anzɛɛ bɛde wɔ kpalɛ ne azo la. (1 Kɔl. 5:9, 10) Noko akee, wɔnwu ye kɛ, saa ɛfa menli ɛhye mɔ agɔnwolɛ a, ɔbahola yeazɛkye ɛ nee Nyamenle agɔnwolɛvalɛ ne.

Nvoninli wɔ mukelɛ 57

ƐBAVA KPOLERAZULƐMA AGƆNWOLƐ Ɔ?

5, 6. Duzu a bie mɔ yɛle kɛ bɛmaa Gyɛlɛmaya ayɛ koonwu ɛ?

5 Tɛ Zɛdikaya angomekye a bɔle mɔdenle kɛ ɔsɛkye Gyɛlɛmaya adwenle a. Ɛsɔfo bie mɔɔ bɛfɛlɛ ye Pahyɛ la manle “bɛbole” Gyɛlɛmaya, bie a bɛbɔle ye mbaka 39. (Gyɛ. 20:2; Mɛla 25:3) Dwuda mgbanyima bie mɔ noko yɛle deɛ ko ala bie na bɛdole Gyɛlɛmaya efiade wɔ “ɛleka mɔɔ bɛgua menli efiade la.” Bɛvale ngapezonli ne bɛhɔdole azɛlɛ bo ɛdeɛ ne anu wɔ ɛleka mɔɔ ɛkɛ ne ɛnle kpalɛ fee la bɛmanle ɔhyɛle yemɔti ɛnee ɔsulo kɛ ɔbawu wɔ ɛkɛ. (Bɛgenga Gyɛlɛmaya 37:3, 15, 16.) Mekɛ mɔɔ bɛgyakyile Gyɛlɛmaya ekyii la, mgbanyima gyɛne hanle hilele Zɛdikaya kɛ ɔhu ye. Bɛ adwenle a le kɛ ɔlɛmaa Dwuda ɛlɔnema ne asa nu atuto. Ɛhye manle bɛvale ngapezonli ne bɛdole bula mɔɔ nuhua le ndɛtɛlɛ la anu kɛ bɛku ye. (Gyɛ. 38:1-4) Wɔzukoa kɛ bɛliele Gyɛlɛmaya bɛvile zɔhane alɔbɔlɛ ewule ne anu. Noko, ninyɛne ɛhye mɔ maa yɛnwu kɛzi menli mɔɔ anrɛɛ ɔwɔ kɛ bɛyɛ mɔɔ le kpalɛ la zule mɔɔ Nyamenle ngapezonli ne ɛlɛka la anwo kpolera; na bɛdwazole bɛtiale ye la.

6 Tɛ mgbanyima ne mɔ angomekye a ɛnee le Gyɛlɛmaya agbɔvolɛ a. Mekɛ bieko anu, Gyɛlɛmaya sua zo Anato ezuavolɛ bie mɔ​—ye kpalɛzoamra, saa ɛbaha ye zɔ a​—hanle kɛ saa yeangyakyi ngapezo ne ɛhanlɛ a bɛbahu ye. (Gyɛ. 11:21) Bɛ nye anlie mɔɔ ɔhanle ɔhilele bɛ la anwo na bɛhanle kɛ bɛbahu ye. Noko, Gyɛlɛmaya anva ye kpalɛzoamra agɔnwolɛ, emomu, ɔvale Gyihova agɔnwolɛ. Ɛnee menli bie mɔ kpondɛ kɛ bɛboda ye. Mekɛ mɔɔ Gyɛlɛmaya vale gyɛnvayile yɛle neazo kɛ bɛva bɛ kɔme bɛwula Babelɔn belemgbunli ne gyɛnvayile ne abo na bɛnyia ngoane la, Hananaya yele gyɛnvayile ne wɔ Gyɛlɛmaya akɔme na ɔbubule nuhua. Adalɛ ngapezonli ne se Gyihova ɛha kɛ: “Mebubu Babelonia belemgbunli ne gyɛnvayile ne anu.” Hananaya wule wɔ ɛvolɛ ko ne ala anu, ɛhye maa ɛnwu ngapezonli mɔɔ hanle nɔhalɛ la. (Gyɛ. 28:1-11, 17) Bɛzɛkyele Gyɛlusalɛm bɛwiele kɛmɔ Gyɛlɛmaya bɔle nwolɛ kɔkɔ la, Dwoheenan nee sogya mgbanyima gyɛne mɔɔ ɛha la kpole kɛ bɛkɛdie Nyamenle adehilelɛ ne na bɛkɛdɛnla Dwuda. Bɛhanle kɛ, “Ɛlɛbɔ adalɛ” Gyɛlɛmaya. “Yɛ Nyamenle ne anzoa wɔ kɛ ɛraze yɛ kɛ yɛmmakɔ Yigyibiti yɛkɔtɛnla ɛkɛ.” Bɛkpole kɛ bɛkɛdie Gyihova na bɛvale Gyɛlɛmaya nee Bɛlɛke bɛbokale bɛ nwo bɛhɔle Yigyibiti.​—Gyɛ. 42:1–43:7.

Nvoninli wɔ mukelɛ 58

Menli boni mɔ a ɛnee ɔwɔ kɛ Gyɛlɛmaya gyinla bɛ edwɛkɛ nloa a? Duzu a ɛsukoa ɛfi Gyɛlɛmaya neazo ne anu a?

7. Ngyegyelɛ boni a ɛyia wɔ nɔhalɛ mɔɔ ɛdi wɔamaa Gyihova la anwo a?

7 Wɔ ɛvolɛ dɔɔnwo anu, ɛnee kpolerazulɛma nee dwazotiama a ɛbɔ Gyɛlɛmaya ɛyia a. Suzu ye edwɛkɛ ne anwo. Anrɛɛ ɔnrɛyɛ se ɔnrɛmaa ye kɛ ɔkɛva menli mɔɔ bɛmbu Nyamenle anzɛɛ Ye Edwɛkɛ ne la agɔnwolɛ. Ɛnee bɛ muala bɛwɔ ɔ nwo ɛkɛ. Kɛzi wɔ edwɛkɛ ɛdeɛ ne de ɛ? Bie a ɛ nee menli mɔɔ le kɛ bɛdabɛ mɔɔ ɛnee bɛbɔ Gyɛlɛmaya bɛyia la a kɔ ba a. Saa bɛye bɛ nyunlu bɛdwazo bɛtia wɔ nee wɔ Nyamenle ne anzɛɛ bɛyɛ kɛ bɛ nye die ɛ nwo bɔbɔ a, asoo ɛbava bɛ agɔnwolɛ? Asoo ɔbayɛ kpalɛ kɛ ɛ nee menli mɔɔ bɛmbu Nyamenle ngapezo ne mɔ kɛ ɔhyia la kɛdu? Saa Gyɛlɛmaya wɔ ɛleka mɔɔ ɛwɔ la a, asoo anrɛɛ ɔbava menli mɔɔ bɛ ɛbɛlabɔlɛ ɛngyi Nyamenle Edwɛkɛ ne anu nɔhalɛ zo anzɛɛ bɛfa bɛ rɛle bɛwula menli nu la agɔnwolɛ? (2 Edk. 19:2) Nyamenle ammaa Gyɛlɛmaya adwenle nu anyɛ ye kesee wɔ mɔɔ awie fa ɔ rɛle wula sonla nu tɛla Nyamenle a ɔbado ye la anwo. (Bɛgenga Gyɛlɛmaya 17:5, 6.) Kɛzi ɛte nganeɛ wɔ nwolɛ ɛ?

Nvoninli wɔ mukelɛ 63

8. Kilehile ngyegyelɛ mɔɔ bahola ado Keleseɛnema mɔɔ wɔ bɛ ɛkɛ la anu.

8 Keleseɛnema bie mɔ ɛde nganeɛ kɛ amaa bɛ gyima ahɔ zo la ɔwɔ kɛ bɛdielie ewiade menli mɔɔ bɛ nee bɛ di gua la anye. Noko, saa Keleseɛnema ɛhye mɔ yɛ zɔ a, asoo ɔnrɛmaa bɛnrɛva agɔnwolɛ ɛtane na bɛnrɛdɔ esiane mɔɔ le kɛ ɛdendɛlɛ evinli anzɛɛ nzabolɛ nu ɔ? Ɛbahola wɔade deɛmɔti Keleseɛnema dɔɔnwo mɔɔ ɔwɔ kɛ si kpɔkɛ zɛhae la ɛkpo kɛ bɛkɛva agɔnwolɛ ɛtane saa bɔbɔ ɛhye kile kɛ ɔwɔ kɛ bɛgyakyi nvasoɛ bie mɔɔ bɛbanyia anzɛɛ anyuhɔlɛ mɔɔ bɛbanyia wɔ ewiade ne anu la a. Zɔhane ala a, ɔnrɛyɛ se kɛ gyimamenle bie anzɛɛ menli mɔɔ yɛ nee bɛ yɛ gyima la kɛsisi menli mɔɔ tɔ bɛ debie la. Noko akee, nɔhalɛ Keleseɛnema ɛmmaa menli mɔɔ nee bɛ wɔ la ɛngile bɛ mɔɔ ɔwɔ kɛ bɛyɛ la. Ɔdwu mekɛ ne bie a ninyɛne ɛhye mɔ anwo kpɔkɛzilɛ ɛnla aze. Yɛbahola yɛahile neazo ngakyile le kɛ Gyɛlɛmaya, mɔɔ bɔle ɛbɛla mɔɔ manle ɔnyianle adwenle kpalɛ, na mɔɔ hyia kpalɛ la, ɔ nee Nyamenle nyianle agɔnwolɛvalɛ kpalɛ la anwo anyezɔlɛ.

9. Esiane boni a wɔ nu kɛ awie bahulo kɛ ɔdie duma ɛ?

9 Dwudama bie mɔ golole Gyɛlɛmaya gyinlabelɛ ne nee ye diedi ne anwo. (Gyɛ. 18:18) Noko, ɔnyianle ɛhulolɛ kɛ ɔbayɛ ngakyile yeavi ye mekɛ zo amra mɔɔ “ati ɛmi nyɛleɛ mɔɔ [bɛlɛyɛ] anu” la anwo. (Gyɛ. 8:5, 6) Ɛnee ɔdwu mekɛ ne bie a Gyɛlɛmaya kulo kɛ ɔ ngome ‘ɔtɛnla koonwu.’ Ɛnee ɔkulo yemɔ ɔtɛla kɛ ɔkɛva agɔnwolɛ ɛtane, na ɔkɛva menli mɔɔ bahola azɛkye ye subane la agɔnwolɛ. (Bɛgenga Gyɛlɛmaya 9:4, 5; 15:17.) Na ɛdawɔ ɛ? Ɛnɛ, kɛmɔ ɛnee ɔde wɔ Gyɛlɛmaya mekɛ zo la, menli dɔɔnwo ɛnli nɔhalɛ ɛmmaa Nyamenle. Gyihova azonvolɛ ɛva mekɛ tendenle ɛnlea boɛ wɔ bɛ agɔnwolɛvalɛ nwo. Ɛhye ɛngile kɛ ɛnee Gyɛlɛmaya ɛnlɛ ɔ gɔnwo mɔ. Menli bie mɔ gyinlanle ɔ nzi na bɛboale ye. Menli ɛhye a le nwane mɔ? Ɛnwu bɛ a ɔbaboa wɔ kpole.

NWANE MƆ A GYƐLƐMAYA VALE BƐ AGƆNWOLƐ A?

10, 11. (a) Ngyinlazo boni mɔ a Gyɛlɛmaya luale zo kpale ɔ gɔnwo mɔ a? (b) Nwane mɔ a ɛnee le Gyɛlɛmaya agɔnwo mɔ a, na kpuyia boni mɔ a wɔ nwo a?

10 Nwane mɔ a Gyɛlɛmaya bava bɛ agɔnwolɛ a? Ɔluale Gyihova adehilelɛ zo ɔdendɛle ɔtiale menli mɔɔ yɛ ɛtane, bɛle mɛlɛbɛla, bɛle nzisi, bɛyɛ basabasa, bɛndwenle debie nwo na bɛbɔ ɛbɛlatane​—menli mɔɔ gyakyile nɔhalɛ ɛzonlenlɛ na bɛhulole awozonlezonlenlɛ, na ɔlua zo bɛbɔle adwɔmane wɔ sunsum nu la fane dɔɔnwo. Ɔhanle ɔhilele ɔ gɔnwo mɔ Dwudama kɛ: “Awie biala ɛhwe ɔ nwo ɛvi ye nyɛleɛ ɛtane nwo na ɔhakyi ye subane nee ye nyɛleɛ.” (Gyɛ. 18:11) Gyɛlusalɛm ɛzɛkyelɛ ne anzi bɔbɔ, Gyɛlɛmaya hanvole Nyamenle “ɛhulolɛ kpundii,” ye “anwunvɔnezelɛ,” nee ye “nɔhalɛlilɛ ne.” (Awo. 3:22-24) Gyihova nɔhalɛ azonvolɛ ala a ɛnee Gyɛlɛmaya kulo kɛ ɔfa bɛ agɔnwolɛ a.​—Bɛgenga Gyɛlɛmaya 17:7.

11 Yɛze menli bie mɔ mɔɔ Gyɛlɛmaya vale bɛ agɔnwolɛ la. Ɔda ali kɛ ɛnee ɔ nee menli ɛhye mɔ tu​—Yibɛdemɛlɛke, Bɛlɛke, Sɛlaya yɛɛ Hyeefan amra ne mɔ. Bie a yɛbabiza kɛ: ‘Kɛ ɛnee menli ɛhye mɔ de ɛ? Agɔnwolɛvalɛ boni a lale bɛ nee Gyɛlɛmaya avinli a? Adenle boni azo a ɛnee bɛle ɔ gɔnwo mɔ kpalɛ ɛ? Na kɛzi bɛboale Gyɛlɛmaya bɛmanle ɔgyinlanle ye munlililɛ nu ɛ?’ Bɛmaa yɛva yɛdo yɛ ɛdeɛ ne anwo na yɛnlea.

12. (a) Duzu a Gyɛlɛmaya nee Bɛlɛke, mɔɔ bɛhile ye wɔ mukelɛ 58 la, bɔle nu yɛle a? (b) Sɛlaya a le nwane, na ɔ nwo edwɛkɛ boni a yɛze a?

12 Ɔbayɛ kɛ ngapezonli ne agɔnwo kpalɛ a le Nilaya ara nrenya Bɛlɛke. Gyɛlɛmaya nyianle anwodozo wɔ ye nu, na ɔmanle ɔhɛlɛle Gyihova edwɛkɛ biala mɔɔ ɔhanle la wɔ nwoma zo na ɔgengale, ɔlumua ɔyɛle ye wɔ bagua nu na akee ɔgengale ɔhilele Dwuda mgbanyima ne mɔ. (Gyɛ. 36:4-8, 14, 15) Ɛnee Bɛlɛke lɛ Gyɛlɛmaya diedi ne bie nee anwodozo kɛ mɔɔ Nyamenle ɛha la bara nu. Bɛyɛle gyima ko ne ala wɔ ɛvolɛ 18 ne mɔɔ li awieleɛ mɔɔ ɛnee basabasayɛlɛ wɔ nu wɔ Dwuda la anu. Bɛbɔle nu bɛvale mekɛ bɛyɛle sunsum nu gyima. Bɛyiale ngyegyelɛ na ɛnee ɔwɔ kɛ bɛnriandi bɛfea amaa bɛ agbɔvolɛ annwu bɛ. Gyihova manle bɛ mu nwiɔ anwosesebɛ. Ɔzɔho kɛ ɛnee Bɛlɛke vi kɛlɛhɛlɛvolɛ abusua bie mɔɔ ɛlie duma wɔ Dwuda la anu. Ngɛlɛlera ne fɛlɛ ye “kɛlɛhɛlɛvolɛ ne,” yɛɛ ɔ diema Sɛlaya le abɔlɔba wɔ ɛkɛ. Nzinlii, Sɛlaya noko yɛle kɛ Bɛlɛke la, na ɔ nee Gyɛlɛmaya yɛle gyima kɛ bɛbɔ Gyihova ngapezo edwɛkɛ ne nolo. (Gyɛ. 36:32; 51:59-64) Ɔbayɛ kɛ ɛhulolɛ mɔɔ Nilaya amra nwiɔ ɛhye nyianle kɛ bɛ nee Gyɛlɛmaya bayɛ gyima wɔ zɔhane mekɛ ɛsesebɛ ne anu la manle ngapezonli ne anwosesebɛ manle ɔgyinlanle kpundii. Ɛdawɔ noko ɛbahola wɔanyia anwosesebɛ wɔavi menli mɔɔ bɛ nee wɔ ɛlɛyɛ Gyihova gyima ne la ɛkɛ.

Duzu a ɛkola ɛsukoa ɛfi menli mɔɔ Gyɛlɛmaya vale bɛ agɔnwolɛ la anu a?

13. Kɛmɔ bɛhile ye wɔ mukelɛ 63 la, kɛzi Yibɛdemɛlɛke hilele kɛ ɔ gɔnwo kpalɛ a le Gyɛlɛmaya ɛ?

13 Ɛnee Yibɛdemɛlɛke noko le Gyɛlɛmaya agɔnwo kpalɛ. Mekɛ mɔɔ mgbanyima ne mɔ vale ɛya na bɛvuandinle Gyɛlɛmaya bɛdole bula ne anu kɛ bɛku ye la, awie mɔɔ holale gyinlanle liele ye la a le ɛyɛvolɛ, Yibɛdemɛlɛke Yiteyopeanli ne. Ɛnee ɔnea gya zo, mɔɔ kile kɛ ɔle kpanyinli wɔ belemgbunli sua nu ɛkɛ. Ɔhɔle Zɛdikaya mɔɔ ɛnee de Bɛngyaman Anlenkɛ ne anloa la ɛkɛ. Yibɛdemɛlɛke zɛlɛle kɛ Zɛdikaya ɛmaa bɛye Gyɛlɛmaya wɔ bula ne anu. Yibɛdemɛlɛke vale menli 30 bokale ɔ nwo na bɛyɛle gyima ne, ɛhye kile kɛ ɛnee Yibɛdemɛlɛke anye la kɛ Gyɛlɛmaya agbɔvolɛ ne mɔ badwazo atia ye. (Gyɛ. 38:7-13, NW) Yɛnze kɛzi Gyɛlɛmaya nee Yibɛdemɛlɛke agɔnwolɛvalɛ ne kpole ɛnee de la. Kɛmɔ ɛnee bɛ nee Gyihova le agɔnwolɛ la ati, yɛbahola yɛalie yɛali kɛ ɛnee bɛle agɔnwolɛ kpalɛ. Ɛnee Yibɛdemɛlɛke ze kɛ Gyɛlɛmaya le Gyihova ngapezonli. Ɔhanle kɛ mɔɔ mgbanyima ne mɔ yɛle la le “ɛtane” na ɛnee ɔkulo kɛ ɔgyakyi ye dibilɛ ne ɔto ɛkɛ na ɔyɛ mɔɔ le kpalɛ la. Ɛhɛe, ɛnee Yibɛdemɛlɛke le sonlakpalɛ. Ɛhye ati Gyihova hanle hilele ye kɛ: “Mebalie wɔ [wɔ kenle mɔɔ bɛbazɛkye Gyɛlusalɛm la] . . . ɔboalekɛ wɔva ɛ rɛle wɔwula me nu.” (Bɛgenga Gyɛlɛmaya 39:15-18.) Nganvolɛ boni ɛ! Asoo tɛ agɔnwolɛ zɛhae a ɛkpondɛ a?

14. Duzu a yɛze ye wɔ Hyeefan abusua ne nee kɛzi bɛ nee Gyɛlɛmaya luale la anwo ɛ?

14 Ɛnee Hyeefan amra mrenya nsa nee ye alɔnra nrenya boka Gyɛlɛmaya agɔnwo mɔ mɔɔ ɛha la anwo. Ɛnee bɛvi abusua mɔɔ bɛlɛ dibilɛ la anu, na ɛnee Hyeefan ɛlumua ɛzonle kɛ Belemgbunli Dwosaya kɛlɛhɛlɛvolɛ. Mekɛ mɔɔ lumua mɔɔ ɛnee ngapezonli Gyɛlɛmaya agbɔvolɛ kpondɛ kɛ bɛku ye la, “Hyeefan ara nrenya Ahaekam gyinlanle Gyɛlɛmaya anzi, yemɔti bɛanye ye bɛammaa menli ne kɛ bɛhu ye.” (Gyɛ. 26:24) Ɛnee Ahaekam lɛ ɔ diema bie mɔɔ bɛfɛlɛ ye Gɛmalaya la. Mekɛ mɔɔ Bɛlɛke gengale Nyamenle ndɛnebualɛ ne wɔ bagua nu la, Gɛmalaya ara nrenya Maekaya dele na ɔhanle ɔhilele ɔ ze nee mgbanyima gyɛne mɔɔ ɛha la. Ɛnee bɛnze mɔɔ Gyɛhɔyakem bayɛ ye wɔ nwolɛ a, yemɔti bɛdule Gyɛlɛmaya nee Bɛlɛke folɛ kɛ bɛhɔkpondɛ ɛleka bɛvea. Mekɛ mɔɔ belemgbunli ne kpole Nyamenle nrɛlaleɛ ne la, Gɛmalaya boka menli mɔɔ bodole ye kɛ ɔmmayela nwoma ne la anwo. (Gyɛ. 36:9-25) Gyɛlɛmaya eza hɛlɛle ngapezo kɛlata manle Hyeefan ara nrenya bieko mɔɔ bɛfɛlɛ ye Ɛleesa la kɛ ɔva ɔhɔmaa Dwuuma mɔɔ wɔ nlɔnu wɔ Babelɔn la. (Gyɛ. 29:1-3) Yemɔti ɛkola ɛnwu ye kɛ Hyeefan amra mrenya nsa yɛɛ ye alɔnra nrenya ko boale Nyamenle ngapezonli ne. Dwenle kɛzi ɔbayɛ kɛ Gyɛlɛmaya anye liele menli ɛhye mɔ anwo la anwo nea! Ɛnee bɛle agɔnwolɛ noko tɛ kɛ ɛnee bɛkulo aleɛ anzɛɛ nza ko ala anzɛɛ anyelielɛdeɛ anzɛɛ nwɔhoa ko ne ala ati ɔ. Ɛnee agɔnwolɛvalɛ ne gyi ninyɛne dɔɔnwo azo.

KPA Ɛ GƆNWO MƆ NRƐLƐBƐ NU

15. Neazo kɛnlɛma boni a Gyɛlɛmaya yɛle wɔ agɔnwolɛ ɛkpalɛ nu a?

15 Ɛbahola wɔazukoa debie wɔavi kɛzi Gyɛlɛmaya nee ye mekɛ zo amra, mɔɔ le kpalɛ nee mɔɔ bɛnle kpalɛ luale la anu. Belemgbunli ne, mgbanyima dɔɔnwo, adalɛ ngapezoma yɛɛ sogya mgbanyima gyegyele ye kɛ ɔhakyi ye nrɛlaleɛ ne. Noko akee, Gyɛlɛmaya anyɛ zɔ. Ye gyinlabelɛ ne ammaa menli zɔhane anye anlie ɔ nwo, noko ɛnee tɛ bɛ agɔnwolɛvalɛ a Gyɛlɛmaya ɛlɛkpondɛ a. Mekɛ ne amuala, ɛnee ɔ gɔnwo kpalɛ a le Gyihova. Ɛnee Gyɛlɛmaya lɛ ɛhulolɛ kɛ saa nɔhalɛ mɔɔ ɔdi yeamaa Nyamenle la ati bɛbakpɔ ye a ɔbayɛ zɔ. (Bɛgenga Awolɛyelɛ 3:52-59.) Noko akee, kɛmɔ yɛnwu ye la, ɛnee tɛ Gyɛlɛmaya angomekye a ɛbɔ kpɔkɛ kɛ ɔbazonle Gyihova a.

16, 17. (a) Moalɛ boni a Gyihova sonvolɛ bie bahola anyia avi agɔnwolɛ kpalɛ ɛkɛ a? (b) Ɔnva nwo maanle biala mɔɔ ɛwɔ nu la, nienwu a ɛbanyia agɔnwolɛ kpalɛ a?

16 Mɔɔ manle Yibɛdemɛlɛke yɛle agɔnwolɛ kpalɛ la a le ye diedi nee anwodozo mɔɔ wɔ Gyihova anu la. Nrenya ɛhye holale vale akɛnrasesebɛ zile kpɔkɛ, na ɔliele Gyɛlɛmaya ngoane. Bɛlɛke vi ɛhulolɛ nu nyianle mekɛ manle Gyɛlɛmaya na ɔboale ye ɔmanle ɔhanle Gyihova nrɛlaleɛ ne mɔ. Agɔnwolɛma kpalɛ mɔɔ bɛwɔ Keleseɛne asafo ne anu ɛnɛ la bahola ayɛ kɛ menli mɔɔ sonle bolɛ kɛmɔ ɛnee menli ɛhye mɔ de la. Cameron, dahuu adekpakyelɛnli mɔɔ ɛnyia ɛvolɛ 20 la, anye die debie kpalɛ mɔɔ Kara, mɔɔ ɔdaye noko ɔle adekpakyelɛnli ɛyɛ ɛmaa ye la anwo. Cameron ka kɛ, “Kara luale ye neazo nee ye ɛbɛlabɔlɛ zo manle me anwosesebɛ kɛ memaa Gyihova ɛlumua wɔ me ɛbɛlabɔlɛ nu.” Ɛnee ɛleka mɔɔ mediema mraalɛ nwiɔ ne de la avinli twe, noko ɛnee Kara fɛlɛ anzɛɛ kɛlɛ Cameron dahuu na ɔnea kɛ ɔ gɔnwo ne te kpɔkɛ na bɛmaa bɛ nwo anwosesebɛ. Cameron ka kɛ: “Ɛnee ɔze yɛ abusua ne tɛnlabelɛ, ɛnee ɔze mɔɔ me diema raalɛ ne ɛlɛyɛ nee kɛzi ɔyɛle se ɔmanle me wɔ mekɛ mɔɔ me diema raalɛ ne dele atua na ɔvile nɔhalɛ ne anu la. Ɔboale me wɔ mekɛ ɛhye amuala anu, saa tɛ ye moalɛ nee subane kpalɛ mɔɔ ɔlale ye ali ɔhilele me la a anrɛɛ mennwu mɔɔ mebahola meayɛ a. Yeboa me kpole kpalɛ.”

Nvoninli wɔ mukelɛ 64

17 Ɛbahola wɔanyia agɔnwolɛ kpalɛ wɔ Keleseɛne asafo ne anu, saa bɛ nee wɔ bɔ atipɛne anzɛɛ ɔnle zɔ bɔbɔ a. Ɛ mediema mrenya nee mraalɛ lɛ wɔ diedi, wɔ ngyinlazo, Gyihova anwo ɛlɔlɛ mɔɔ ɛlɛ, wɔ anyelazo yɛɛ bie a bɛlɛyia wɔ sɔnea ne bie. Ɛbahola ɛ nee bɛ abɔ nu ayɛ Keleseɛne ɛzonlenlɛ gyima ne. Bɛbahola bɛamaa wɔ anwosesebɛ wɔ mekɛ mɔɔ ɛlɛyia ngyegyelɛ la, ɛdawɔ noko ɛbahola wɔayɛ bɛ zɔ. Anyelielɛ mekɛ bie ba wɔ adenle nu wɔ Gyihova ɛzonlenlɛ nu a bɛdabɛ noko bɛ nye balie. Bieko, agɔnwolɛvalɛ zɛhae badɛnla ɛkɛ ne dahuu.​—Mrɛ. 17:17; 18:24; 27:9.

18. Duzu a ɛsukoa ɛfi menli mɔɔ Gyɛlɛmaya vale bɛ agɔnwolɛ la anu a?

18 Ɔda ali kɛ yɛbahola yɛazukoa debie yɛavi menli mɔɔ Gyɛlɛmaya vale bɛ agɔnwolɛ la anu. Kakye nɔhalɛ edwɛkɛ wienyi ɛhye: Saa ɛfa menli mɔɔ bɛ diedi nee Baebolo ngilehilelɛ ɛnle ko la agɔnwolɛ a ɛnrɛhola ɛnrɛzɔ wɔ diedi ne anu. Zɔhane nɔhalɛ edwɛkɛ ne mɔɔ yɛbava yɛabɔ yɛ ɛbɛla la anwo hyia ɛnɛ kɛmɔ ɛnee ɔde wɔ Gyɛlɛmaya mekɛ zo la. Amaa Gyɛlɛmaya ava nɔhalɛlilɛ ayɛ ye gyima ne na Gyihova ayila ye la, ɛnee ɔkulo kɛ ɔyɛ ngakyile ɔfi ye mekɛ zo amra anwo. Asoo ɔnle kɛ ɛdawɔ noko ɛyɛ zɔ ɔ? Gyɛlɛmaya kpondɛle agɔnwolɛ mɔɔ ɛnee lɛ ye diedi ne bie na bɛboale bɛmanle ɔyɛle ye gyima ne la. Ɛhɛe, ɛnɛ nɔhalɛ Keleseɛnenli biala bahola azukoa Gyɛlɛmaya na yeakpa ɔ gɔnwo mɔ nrɛlɛbɛ nu!​—Mrɛ. 13:20; 22:17.

Kɛzi ɛbava Gyɛlɛmaya neazo ne wɔali gyima wɔ menli mɔɔ ɛbava bɛ anzɛɛ ɛnrɛva bɛ agɔnwolɛ la anu ɛ?

    Nzema Mbuluku Ngakyile (1982-2026)
    Fi Nu
    Kɔ Nu
    • Nzema
    • Fa Nwa Awie
    • Mɔɔ ɛkulo
    • Copyright © 2026 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania
    • Nwolɛ Mɛla
    • Fealeranu Edwɛkɛ
    • Privacy Settings
    • JW.ORG
    • Kɔ Nu
    Fa Nwa Awie