TILE NSIA
‘Tie Gyihova Edwɛkɛ’
1, 2. Subane boni a menli mɔɔ yɛ mɔɔ “awie biala ati ɛmi” nu bie la ta nyia a, na kɛmɔti a ɔwɔ kɛ ɛyɛ ngakyile wɔ nwolɛ a?
WƆ ƐNƐ ewiade ye anu, menli dɔɔnwo ɛngulo kɛ bɛyɛ tieyɛ. Menli dɔɔnwo ɛnva mɔɔ le ‘Kpalɛ anzɛɛ ɛtane la anwo adehilelɛ ɛnzi kpɔkɛ.’ Emomu, yɛbahola yɛaha adwenle mɔɔ bɛlɛ la sikalɛ kɛ, ‘Yɛ mɔɔ ɛkulo’ anzɛɛ ‘Yɛ mɔɔ bamaa ɛ nwo adɔ wɔ la.’ Ɛkola ɛnwu ɛhye wɔ kale adenle zo sɛkɛlɛneɛ mɔɔ delavama bu zolɛ, menli mɔɔ fa ezukoa wula gyima bo mɔɔ bu nwolɛ mɛla zo, yɛɛ arane mgbanyima mɔɔ bu mɛla mɔɔ ɔbayɛ kɛ bɛboka nwo a bɛyɛ azo la. Ɔnva nwo kɛ zɛhae debie mɔɔ ‘awie biala maa ɔ ti mi ye ɛyɛlɛ nu’ ɛnle kpalɛ na ɔboda la, ɛnee yebu zo wɔ Gyɛlɛmaya mekɛ zo.—Gyɛ. 8:6.
2 Wɔnwu kɛ ɔnle kɛ bɛdabɛ mɔɔ bɛkulo kɛ bɛnyia Tumivolɛ Bedevinli Nyamenle ne anyunlu ɛlolɛ la yɛ mɔɔ “awie biala ati ɛmi” nu la bie. Ɔfɛta kɛ Gyɛlɛmaya hilele ngakyile mɔɔ wɔ menli mɔɔ ‘bɛanyɛ tieyɛ bɛammaa Gyihova’ nee menli mɔɔ bɛkulo kɛ bɛtie Ye avinli la. (Gyɛ. 3:25; 7:28; 26:13; 38:20; 43:4, 7) Ɔwɔ kɛ yɛ nuhua ko biala nwu ɛleka mɔɔ ɔgyi wɔ edwɛkɛ ɛhye anu la. Duzu ati ɔ? Ɔboalekɛ Seetan ɛlɛbɔ mɔdenle kɛ ɔsɛkye nɔhalɛ azonvolɛ munlililɛ. Ɔle kɛ ɛwɔlɛ mɔɔ bu sia debie mɔɔ ɔkulo kɛ ɔkye ye na ɔka ye arɛlevilɛ nu ɔku ye la. Kpɔkɛ mɔɔ yɛbɔ kɛ yɛtie Gyihova la boa maa yɛtwe yɛ nwo na ɛwɔlɛ ne anga yɛ. Noko, kɛ ɔkɛyɛ na kpɔkɛ mɔɔ yɛbɔ kɛ yɛtie Gyihova la anu amia ɛ? Mɔɔ Gyɛlɛmaya hɛlɛle la bahola aboa yɛ.
MƆƆ ƆWƆ KƐ YƐTIE YE LA
3. Duzu ati a ɔfɛta kɛ yɛtie Gyihova ɛ?
3 Duzu ati a ɔfɛta kɛ yɛtie Gyihova wɔ debie biala anu ɛ? Gyɛlɛmaya maa yɛnwu nuhua ko wɔ mekɛ mɔɔ ɔvɛlɛle Ye kɛ, mɔɔ “vale ye tumi a bɔle azɛlɛ ye, [na] ɔvale ye nrɛlɛbɛ a ɔbɔle ewiade” la. (Gyɛ. 10:12) Gyihova a le aleɛabo Belemgbunli a. Ɔwɔ kɛ yɛsulo ye yɛtɛla tumivolɛma mɔɔ ɛha la. Ɔlɛ adenle ɔka ɔkile yɛ kɛ yɛdie ye adehilelɛ mɔɔ nrɛlɛbɛ wɔ nu mɔɔ yɛdi zo a ɔbaboa yɛ dahuu la.—Gyɛ. 10:6, 7.
Ɛno Gyihova “ngoane nzule” ne a, ɔboa ɔmaa ɛyɛ tieyɛ
4, 5. (a) Nɔhalɛ edwɛkɛ boni a Dwuuma nwunle ye wɔ wawaa mekɛ anu a? (b) Kɛzi Dwuuma zɛkyele “ngoane nzule” mɔɔ vi Gyihova ɛkɛ la ɛ? (d) Kɛ ɔkɛyɛ na wɔanlo “ngoane nzule” mɔɔ Nyamenle fa maa la bie ɛ?
4 Noko akee, Gyihova mɔɔ le Aleɛabo Tumivolɛ la a eza nea yɛ ngoane zo a. Bɛmanle Dwuuma mɔɔ wɔ Gyɛlɛmaya mekɛ zo la nwunle ɛhye wienyi. Ɛnee Yigyibiti azɛlɛ ne bayɛ kpalɛ a ɔgyi azule Naele ne azo, noko ɛnee tɛ zɔhane a ɔde wɔ Ɛwɔkɛ Azɛlɛ ne azo a. Ɛnee ezule mɔɔ tɔ la boa Nyamenle menli ne kpole kpalɛ, na ɛnee bɛta bɛfa ezule mɔɔ tɔ wɔ ye ɛlobɔ nloa la bɛgua bula nu bɛsie. (Mɛla 11:13-17) Ɛnee Gyihova ala a bahola amaa ezule adɔ aloa azɛlɛ ne na aleɛ ayɛ kpalɛ a. Ɛnee eza ɔbahola yeayɛ ye mɔɔ ezule ɛndɔ a. Yemɔti, wɔ Gyɛlɛmaya mekɛ zo, wawaa ne zile doɔdoa zo manle Dwuuma mɔɔ anzo yɛ se la ndile nee bɛyɔba zɛkyele na azɛlɛ nwo nee bɛ dwora nu yɛle resee.—Gyɛ. 3:3; 5:24; 12:4; 14:1-4, 22; 23:10.
5 Ɔwɔ nuhua kɛ ɛnee Dwuuma ne bu nzule kɛ ɔsonle bolɛ ɛdeɛ, noko bɛkpole “ngoane nzule” mɔɔ Gyihova vale manle bɛ mgbane la. Bɛyɛle ɛhye ɔlua Nyamenle Mɛla mɔɔ bɛ nye fuu bɛbule zolɛ, na bɛ nee maanle mɔɔ zuozua bɛ yɛle ngyekyeleɛ la azo. Kɛmɔ menli mɔɔ fa bɛ nzule gua bula mɔɔ ɛkpuke mɔɔ nzule ɛngola ɛngyinla nu anwo kyele bɛ wɔ mekɛ mɔ nzule nwo kɛhyia la, Dwuuma nwunle amaneɛ. (Bɛgenga Gyɛlɛmaya 2:13; 17:13.) Yɛngulo kɛ yɛyɛ mɔɔ bɛyɛle la bie na yɛmaa esiane kpole to yɛ. Gyihova kɔ zo maa yɛ adehilelɛ dɔɔnwo wɔ ye Edwɛkɛ ne mɔɔ vi sunsum nu la anu. Ɔda ali kɛ, yɛkɔ zo yɛsukoa zɔhane “ngoane nzule” ne na yɛfa yɛbɔ yɛ ɛbɛla a yɛɛ yɛbanyia zolɛ nvasoɛ a.
6. (a) Kile subane mɔɔ Belemgbunli Zɛdikaya lale ye ali wɔ Gyihova ɛdielɛ nwo la. (b) Duzu ati a ɛdwenle kɛ belemgbunli ne annwu nrɛlɛbɛ a?
6 Mekɛ mɔɔ ɛnee Nyamenle kenle ne mɔɔ ɔbava yeabua Dwuda ndɛne ɛlɛbikye la, ɛnee ɔhyia kpole kɛ bɛyɛ tieyɛ. Saa Dwuuma bie mɔ bɛanyia Gyihova anyunlu ɛlolɛ nee anwobanebɔlɛ a, ɛnee ɔwɔ kɛ bɛnu bɛ nwo na bɛbɔ ɔ bo bɛtie ye. Ɛnee ɔwɔ kɛ Belemgbunli Zɛdikaya noko yɛ zɔ. Ɛnee ɔngola ɔnzi kpɔkɛ wɔ mɔɔ tenrɛ mɔɔ ɔwɔ kɛ ɔyɛ la anwo. Mekɛ mɔɔ menli mɔɔ wɔ ɔ bo hanle kɛ bɛku Gyɛlɛmaya la, yeangola yeandua bɛ. Kɛmɔ yɛnwunle ye wɔ tile ne mɔɔ li ɛhye anyunlu anu la, ngapezonli ne nyianle ɔ ti ɔlua Yibɛdemɛlɛke moalɛ zo, na nzinlii ɔbodole Zɛdikaya kɛ: ‘Tie Gyihova edwɛkɛ.’ (Bɛgenga Gyɛlɛmaya 38:4-6, 20.) Ɔda ali kɛ, ɛnee ɔwɔ kɛ belemgbunli ne si kpɔkɛ ɔlua ye boɛyɛlɛ ti: Asoo ɔbadie Nyamenle?
Kɛmɔti a ɛnee ɔfɛta kɛ Gyɛlɛmaya tu Dwuuma folɛ fane dɔɔnwo kɛ bɛdie Nyamenle ɛ?
ƆHYIA NDƐNDƐ KƐ YƐTIE GYIHOVA
7. Ninyɛne bie mɔ mɔɔ bahola azɔ wɔ tieyɛ anlea la a le boni?
7 Tieyɛ nwo hyia ɛnɛ kɛmɔ ɛnee ɔde wɔ Gyɛlɛmaya mekɛ zo ala la. Asoo wɔbɔ kpɔkɛ ɛsesebɛ kɛ ɛbadie Gyihova? Saa ɛkɔfinde nlanwonvoninli zo wɔ Intanɛte zo arɛlevilɛ nu a, asoo ɛbahɔ zo wɔanlea anzɛɛ ɛbabɔ mɔdenle wɔali nwolɛ sɔnea biala azo na wɔavi ɛleka ne ɔ? Na saa awie mɔɔ ɛnle adiema mɔɔ ɛ nee ye yɛ gyima anzɛɛ ɛ nee ye kɔ sukulu la ka kile wɔ kɛ ɛ nee ye bɛvinde ɛ? Asoo ɛbanyia akɛnrasesebɛ wɔaha wɔahile ye kɛ ɛnrɛhɔ? Asoo ɛ nye die kpɔkyevoma mbuluku nee Intanɛte zo gyimalilɛ bie mɔ mɔɔ ɛnle kpalɛ la anwo anzɛɛ ɛkpo? Wɔ edwɛkɛ ɛhye mɔ nee gyɛne mɔɔ ɛha la anu, mmamaa ɛ rɛle fi edwɛkɛ mɔɔ wɔ Gyɛlɛmaya 38:20 la.
8, 9. (a) Duzu ati a mgbanyima ɛlɛbɔ mɔdenle aboa wɔ a, nrɛlɛbɛ wɔ nu kɛ ɛbadie bɛ a? (b) Kɛzi ɔwɔ kɛ ɛbu folɛ mɔɔ mgbanyima tu wɔ fane dɔɔnwo la ɛ?
8 Gyihova zoanle Gyɛlɛmaya fane dɔɔnwo manle ɔdule ye menli ne folɛ kɛ: “Awie biala ɛhwe ɔ nwo ɛvi ye nyɛleɛ ɛtane nwo na ɔhakyi ye subane nee ye nyɛleɛ.” (Gyɛ. 7:3; 18:11; 25:5; bɛgenga Gyɛlɛmaya 35:15.) Zɔhane ala a, Keleseɛne mgbanyima mɔɔ wɔ ɛkɛ ɛnɛ la bɔ mɔdenle boa bɛ gɔnwo mɔ mediema wɔ sunsum nu esiane nwo a. Saa mgbanyima tu wɔ folɛ wɔ mekɛ bie anu kɛ ɛhwe ɛ nwo ɛvi ɛbɛlabɔlɛ mɔɔ nrɛlɛbɛ ɛnle nu anzɛɛ ɛvi adenle ɛtane bie azo a tie bɛ. Bɛlɛ bodane ko ne ala kɛ Gyɛlɛmaya la.
9 Bie a mgbanyima ne mɔ bɛahakye wɔ Ngɛlɛlera ne anu ngyinlazo bie mɔ mɔɔ bɛha nwolɛ edwɛkɛ bɛhile wɔ ɛlɛ la. Nwu ye kɛ folɛdulɛ mɔɔ bɛti nu bɛka la ɛnla aze, noko saa ahenle mɔɔ hyia moalɛ ne la yɛ ɔ nwo kɛ Dwuuma dɔɔnwo mɔɔ Gyɛlɛmaya dendɛle hilele bɛ la a ɔmaa ɔyɛ se somaa. Bɔ mɔdenle bu moalɛ mɔɔ mgbanyima ne mɔ ɛlɛfa amaa wɔ fane dɔɔnwo la kɛ edwɛkɛ mɔɔ Gyihova vi ɛlɔlɛ nu ɛlɛka ahile wɔ la. Eza kakye kɛ, saa menli ne diele Gyɛlɛmaya edwɛkɛ a, anrɛɛ ɔnrɛhɔ zo ɔnrɛbɔ bɛ kɔkɔ. Nɔhalɛ nu, mɔɔ ɔnrɛmaa bɛnrɛdu wɔ folɛ fane dɔɔnwo la a le kɛ ɛbava folɛdulɛ wɔali gyima ndɛndɛ.
Saa mgbanyima ɛlɛbɔ mɔdenle aboa wɔ a, tie
GYIHOVA FA ƐTANE KYƐ—NOKO ƆNYƐ YE MGBANE
10. Duzu ati a Gyihova ɛnva ɛtane ɛngyɛ mgbane ala ɛ?
10 Ɔnva nwo mɔdenle biala mɔɔ yɛbabɔ la anzi, yɛnrɛhola yɛnrɛdie Gyihova bɔkɔɔ wɔ ewiade ɛtane ɛhye anu. Yemɔti, yɛda ye ase kɛ ɔfi ye ɛhulolɛ nu ɔfa yɛ ɛtane ɔkyɛ yɛ la. Noko ɔnva ɛtane ɔngyɛ mgbane ala. Duzu ati ɔ? Ɔboalekɛ Gyihova kyi ɛtane. (Aye. 59:2) Ɛhye ati, ɔkulo kɛ ɔnwu kɛ ye ɛtanefakyɛ ne fɛta yɛ.
11. Kɛmɔti a awie ɛnrɛhola ɛnrɛva ɔ nwo ɛnrɛli wɔ fealera nu ɛtane nwo ɛ?
11 Kɛmɔ yɛnwu ye la, ɛnee Gyɛlɛmaya mekɛ zo Dwuuma dɔɔnwo ta yɛ Nyamenle anwo anzosesebɛ na bɛluale zo bɛhile kɛ bɛ nye ɛnzɔ ye abotane nee ye anwunvɔnezelɛ ne. Asoo Nyamenle sonvolɛ bie bahola anyia subane ɛtane ɛhye bie ɛnɛ? Ɛhɛe, saa ɔbu ɔ nye ɔgua Gyihova ngakyelɛ ne mɔ azo na ɔbɔ ɔ bo kɛ ɔyɛ ɛtane a. Bie mɔ ɛyɛ ɛhye bie wienyi, kɛ bie a awie mɔɔ kulo kɛ gya bieko kɛgya awie mɔɔ ɛgyakyi ye bokavolɛ la. Noko saa menli annwu ɛtane bie bɔbɔ a, awie mɔɔ yɛ Gyihova anwo anzosesebɛ la fa ɔ nwo to esiane nu. Bie a awie mɔɔ yɛ ɛtane sie la banyia adwenle kɛ, ‘Awie biala ɛnrɛnwu ye.’ Noko akee, ɔda ali kɛ Nyamenle nwu mɔɔ wɔ adwenle nee ahonle nu la, na ɔkola ɔnwu fealera nu edwɛkɛ. (Bɛgenga Gyɛlɛmaya 32:19.) Saa amgba awie ɛyɛ Nyamenle anwo anzosesebɛ a duzu a ɔwɔ kɛ ɔyɛ a?
12. Duzu a ɔyɛ a ɔwɔ kɛ mgbanyima yɛ fa bɔ asafo ne anwo bane a?
12 Fane dɔɔnwo ne ala, Dwuuma dɔɔnwo angile ɛbulɛ wɔ moalɛ mɔɔ Gyihova luale Gyɛlɛmaya anwo zo vale manle bɛ la anwo. Zɔhane ala a, bie a awie mɔɔ ɛyɛ ɛtane kpole ɛnɛ la ɛnrɛnlu ɔ nwo, na yealie mgbanyima ne mɔ moalɛ ne yeado nu a. Saa ɔba ye zɔ a, ɔwɔ kɛ mgbanyima ne mɔ fa Ngɛlɛlera ne anu adehilelɛ di gyima na bɛtu ɛtanevolɛ ne bɛfa bɛbɔ asafo ne anwo bane. (1 Kɔl. 5:11-13; nea ɛlɛka ne mɔɔ se, “Bɛde Mɔɔ Bɛnlɛ Mɛla,” mɔɔ wɔ mukelɛ 73 la.) Noko, asoo ɛhye kile kɛ ye anyelazo kɔsɔɔti ɛwie, mɔɔ ɔnrɛhola ɔnrɛnyia Gyihova anyunlu ɛlolɛ bieko? Kyɛkyɛ. Ɛnee Yizilayɛma ɛde atua mekɛ tendenle; noko Nyamenle hanle kɛ: “Bɛzia bɛrɛla, me mra mɔɔ ɛnlɛ diedi a, mebayɛ bɛ ayile meamaa bɛali nɔhalɛ.” (Gyɛ. 3:22)a Gyihova ka kile ɛtanevolɛma kɛ bɛzia bɛrɛla ɔ nwo. Nɔhalɛ nu, ɔse bɛyɛ zɔ.
Kɛmɔti a nrɛlɛbɛ wɔ nu kɛ yɛyɛ ɛtane a yɛkɛkpondɛ ɛtanefakyɛ yɛkɛvi Nyamenle ɛkɛ a?
SIA KƆ GYIHOVA ƐKƐ NA TIE YE
13. Saa awie kulo kɛ ɔsia ɔba Gyihova ɛkɛ a, duzu a ɔwɔ kɛ ɔnwu ye a?
13 Kɛmɔ Gyɛlɛmaya hanle la, saa awie bazia ahɔ Nyamenle ɛkɛ a, ɔwɔ kɛ ahenle biza ɔ nwo kɛ, ‘Duzu a meyɛ a?’ Akee ɔwɔ kɛ ɔfa Ngɛlɛlera ne anu ngyinlazo ɔdi gyima na ɔdie mɔɔ yeyɛ la ɔto nu. Gyɛlɛmaya mekɛ zo Dwuuma mɔɔ anlu bɛ nwo la ambiza bɛ nwo edwɛkɛ zɔhane. Bɛanlie bɛando nu kɛ bɛyɛ ɛtane kpole—yemɔti Gyihova anva bɛ ɛtane angyɛ bɛ, ɛnee ɔfa ɔkyɛ bɛ a ɔnyɛ boɛ. (Bɛgenga Gyɛlɛmaya 8:6.) Noko, ɛtanevolɛ mɔɔ ɛnlu ɔ nwo la nwu ye kɛ, kɛmɔ yeandie Gyihova la ati, yegua Nyamenle duma ne yɛɛ Keleseɛne asafo ne anwo evinli. Awie mɔɔ ɛnlu ɔ nwo nɔhalɛ nu la di nyane kpole wɔ kɛzi bie a yegyegye menli mɔɔ ɛnze nwolɛ bie la anwo. Ɔwɔ kɛ ɔkakye kɛ ɔdie mɔɔ vi ye nyɛleɛ ɛtane ne anu bara la ɔto nu bɔkɔɔ a, yɛɛ Gyihova balie ye ɛtanefakyɛ nwo modolɛ ne ado nu a. Noko, ɔwɔ kɛ ɔyɛ dɔɔnwo na yeanyia Nyamenle anyunlu ɛlolɛ.
14. Kɛzi awie ‘sia ba Gyihova ɛkɛ’ ɛ? (Fa ɛlɛka ne mɔɔ se, “Anlubɛnwo A Le Duzu?” la boka nwo.)
14 Awie mɔɔ ɛnlu ɔ nwo nɔhalɛ nu la neɛnlea ye adwenle, ninyɛne mɔɔ ɔ nye die nwo nee ye ɛbɛlabɔlɛ nu. (Bɛgenga Awolɛyelɛ 3:40, 41.) Ɔbanlea boɛ wɔ ɛleka mɔɔ ɔtɔ sinli, le kɛ mrenya anzɛɛ mraalɛ mɔɔ ɔfa bɛ agɔnwolɛ, kɛzi ɔno nza nee sigalɛte, Intanɛte mɔɔ ɔfa ɔdi gyima anzɛɛ kɛzi ɔyɛ ye gyima la anu. Kɛmɔ agyalɛ raalɛ kpoa ye egyaade amaa ɛkɛ ne ayɛ bɔkɔbɔkɔ la, zɔhane ala a ɔwɔ kɛ awie mɔɔ ɛnlu ɔ nwo la bɔ mɔdenle kakyi ye adwenle nee mɔɔ ɔyɛ ye wɔ fealera nu la a. Ɔwɔ kɛ ɔnea ye ɛbɛlabɔlɛ nu boɛ na ‘ɔsia ɔba Gyihova ɛkɛ,’ ɔlua Nyamenle mɛla nee Ye ngyinlazo mɔɔ ɔbava yeabɔ ye ɛbɛla la azo. Gyɛlɛmaya mekɛ zo Dwuuma bie mɔ mɔɔ ziale rale Gyihova ɛkɛ yɛle ye “egyele zo amanie ala.” Bɛyɛle bɛ nwo kɛ asɛɛ bɛlɛdi nyane la, noko bɛanyɛ nzenzaleɛ wɔ bɛ ɛbɛlabɔlɛ nu ɛlɛ. (Gyɛ. 3:10) Awie mɔɔ kulo kɛ nyia ɛtanefakyɛ la ɛnyɛ ɔ nwo kɛ Dwuuma ne la, ɔmbɔ mɔdenle ɔnyɛ Gyihova nee Ye asafo ne koasea. Kɛ anrɛɛ ɔbakpondɛ kɛ ɔnyia ɔ nyunlu anzɛɛ ɔ nee ɔ nwo amra nee awie mɔ mɔɔ wɔ nɔhalɛ ne anu tu bieko ala la, ɔmaa ɛtane ne mɔɔ ɔbagyakyi ye bɔkɔɔ la kyia ye amaa Nyamenle ava ye ɛtane ahyɛ ye na yeanyia ɔ nyunlu ɛlolɛ.
15. Asɔneyɛlɛ boni a awie nu ɔ nwo nɔhalɛ nu a ɔfa ɔto Nyamenle anyunlu a?
15 Asɔneyɛlɛ boka debie mɔɔ hyia mɔɔ kile kɛ awie ɛnlu ɔ nwo la anwo. Tete mekɛ nu, ɛnee menli ta maa bɛ sa zo kɔ anwuma wɔ mekɛ mɔɔ bɛlɛyɛ asɔne la. Ɛnɛ, saa awie mɔɔ ɛnlu ɔ nwo nɔhalɛ nu la ɛlɛyɛ asɔne a, ‘ɔmaa ɔ sa nee ye ahonle zo ɔmaa Nyamenle,’ kɛmɔ Gyɛlɛmaya hanle nwolɛ edwɛkɛ la. (Awo. 3:41, 42) Nyanelilɛ ka ɛtanevolɛ ne mɔɔ ɛnlu ɔ nwo la maa ɔbɔ ɛbɛla mɔɔ nee ye ɛtanefakyɛ nwo modolɛ ne yia la. Ye asɔneyɛlɛ le nɔhalɛ, ɔvi ye ahonle nu.
‘Duzu ati a meandie ɛ??’
16. Duzu ati a ɔle kpalɛ kɛ awie kɛzia kɛhɔ Nyamenle ɛkɛ a?
16 Ɛze ye wienyi kɛ ɔwɔ kɛ ɛtanevolɛ mɔɔ kɛlie ye nvonleɛ kɛdo nu la bɛlɛ ɔ nwo aze. Noko nɔhalɛ edwɛkɛ titile bie ɛne: Gyihova kulo kɛ ɛtanevolɛma sia ba ye ɛkɛ. Saa Nyamenle nwu kɛ awie ɛnlu ɔ nwo wɔ ahonle nu a, ɔka ɔdaye noko ye ahonle. Ɛlɔlɛ maa ɔ “nwo dɔ” bɛ, ɔluakɛ ɔkulo kɛ ɔfa menli kɔsɔɔti mɔɔ nu bɛ nwo fi bɛ ɛtane nwo la ɛtane ɔkyɛ bɛ, kɛmɔ ɔyɛle Yizilayɛma mɔɔ vi nlɔnu ziale rale la. (Gyɛ. 31:20) Nea kɛzi ɔkyekye yɛ rɛle kɛ yɛkɛnwu kɛ Nyamenle maa menli mɔɔ tie ye la nyia anzondwolɛ nee anyelazo la ɛ! (Gyɛ. 29:11-14) Bɛbahola bɛazia bɛaraboka Nyamenle azonvolɛ mɔɔ bɛyila bɛ nwo zo bɛmaa ye la anwo bieko.
TIEYƐ KOLA BƆ Ɛ NWO BANE
17, 18. (a) Ɛnee Rilikabema ne a le nwane mɔ? (b) Kɛmɔ bɛhile ye wɔ mukelɛ 77 la, duzu a yɛfa yɛnwu bɛ a?
17 Ɔle kpalɛ kɛ yɛyɛ tieyɛ wɔ debie biala anu. Yɛkola yɛnwu ɛhye wɔ neazo mɔɔ Rilikabema yɛle ye wɔ Gyɛlɛmaya mekɛ zo la anu. Wɔ mɔɔ bo ɛvolɛ ɛya nwiɔ mɔɔ ɛze ɛhɔ la anu, bɛ nenya Dwɔnadabe mɔɔ ɛnee le Kinanli mɔɔ vale nɔhalɛlilɛ gyinlanle Gyihu afoa la manle bɛ mɛla dɔɔnwo. Ɛnee ko kile kɛ ɔnle kɛ bɛno nwanye. Ɛnee Dwɔnadabe ɛwu dɛbadɛba, noko Rilikabema ne hɔle zo lile ye mɛla ne azo. Gyɛlɛmaya vale bɛ hɔle ɛzonlenlɛ sua ne anu ɛleka mɔɔ bɛdi aleɛ la na ɔmanle bɛ nza kɛ bɛnlo ɔvale ɔzɔle bɛ ɔnleanle. Bɛzele ye kɛ: “Yɛnrɛnlo nwanye biala.”—Gyɛ. 35:1-10.
18 Ɛnee bɛ nenya ne mɔɔ ɛwu dɛbadɛba la edwɛkɛ mɔɔ bɛtie la anwo hyia Rilikabema ne. Ɔwɔ kɛ nɔhalɛ azonvolɛ bɔ mɔdenle mɔɔ tɛla zɔ la tie tease Nyamenle ne adehilelɛ ngakyile. Tieyɛ mɔɔ Rilikabema ne yɛle la zɔle Gyihova anye na ɔyɛle ngakyile kolaa wɔ Dwuuma mɔɔ yɛle anzosesebɛ la anwo. Nyamenle bɔle Rilikabema ne ɛwɔkɛ kɛ ɔbabɔ bɛ nwo bane wɔ munzule ne mɔɔ ɛnee ɔlɛba la anwo. Saa yɛsukoa debie yɛfi nu ɛnɛ a, asoo ndelebɛbo ɛnle nu kɛ bɛbɔ bɛdabɛ mɔɔ bɛtie Gyihova wɔ debie biala anu la ɛwɔkɛ kɛ ɔbabɔ bɛ nwo bane wɔ amaneɛnwunlɛ kpole ne anu?—Bɛgenga Gyɛlɛmaya 35:19.
Kɛmɔti a awie nu ɔ nwo wɔ ɛtane kpole nwo a ɔle tieyɛ nwo debie mɔɔ hyia a? Kɛzi tieyɛ baboa awie na yeamba ye kɛ ɔwɔ kɛ ɔnu ɔ nwo ɛ?
GYIHOVA ƐNGYAKYI MENLI MƆƆ TIE YE LA
19. Ɛtie Nyamenle a kɛzi ɔbabɔ ɛ nwo bane ɛ?
19 Ɔnle kɛ yɛbu ye kɛ tete mekɛ nu ala a Nyamenle bɔle ye menli nwo bane a. Ɛnɛ bɔbɔ, Gyihova bɔ bɛdabɛ mɔɔ bɛyɛ tieyɛ bɛmaa ye la anwo bane wɔ sunsum nu esiane nwo. Kɛmɔ ɛnee bane bɔ tete azuamgbole nwo bane fi esiane nwo la, zɔhane ala a Nyamenle mɛla bɔ bɛdabɛ mɔɔ bɛsukoa na bɛdi zo dahuu la anwo bane a. Ɛbamaa Nyamenle ɛbɛlabɔlɛ kpalɛ nwo mɛla ne mɔ abɔ ɛ nwo bane ɔ? Nyia anwodozo kɛ ɛyɛ zɔ a, ɔbawie wɔ boɛ. (Gyɛ. 7:23) Anwubielɛ dɔɔnwo di daselɛ kɛ edwɛkɛ ɛhye le nɔhalɛ.—Nea ɛlɛka ne mɔɔ se, “Yɛtie Gyihova A Ɔbɔ Yɛ Nwo Bane” la.
20, 21. (a) Anwodozo boni a ɛbahola wɔanyia wɔ mekɛ mɔɔ ɛlɛsonle Gyihova la ɛ? (b) Duzu a Belemgbunli Gyɛhɔyakem yɛle wɔ Nyamenle edwɛkɛ mɔɔ Gyɛlɛmaya hanle la anwo ɛ?
20 Saa bie a dwazotiama vi wɔ abusua nu, gyima nu, sukulu nu anzɛɛ bɛle menli mɔɔ tumi wɔ bɛ sa nu wɔ ɛleka mɔɔ ɛde la a bɛmaa Nyamenlezonlenlɛ yɛ se. Noko, ɛbahola wɔanyia anwodozo kɛ, saa ɛtie Gyihova wɔ debie biala anu a ɔbagyinla ɛ nzi wɔ gyinlabelɛ mɔɔ yɛ se kpalɛ bɔbɔ la anu. Mmamaa ɛ rɛle fi kɛ, Nyamenle bɔle Gyɛlɛmaya ɛwɔkɛ kɛ ɔbaboa ye wɔ dwazotia kpole mɔɔ ɔbayia la anu, na zɔhane a Gyihova yɛle a. (Bɛgenga Gyɛlɛmaya 1:17-19.) Mekɛ ko mɔɔ Nyamenle moalɛ lale ali la a le Belemgbunli Gyɛhɔyakem mekɛ zo.
21 Yizilayɛ arelemgbunli ekyi bie ala a vale ɛya dwazole tiale Nyamenle kpɔmanvolɛma kɛmɔ Gyɛhɔyakem yɛle la. Yɛkola yɛnwu ɛhye wɔ ngapezonli Yulaya, mɔɔ dɛnlanle aze wɔ Gyɛlɛmaya mekɛ zo la edwɛkɛ ne anu. Belemgbunli Gyɛhɔyakem atisesebɛ ne manle bɛkpondɛle ye wɔ maanle gyɛne nu. Mekɛ mɔɔ bɛvale Gyihova ngapezonli Yulaya bɛziale bɛrale la, belemgbunli ne manle bɛhunle ye. (Gyɛ. 26:20-23) Wɔ Gyɛhɔyakem ebialilɛ ne ɛvolɛ mɔɔ tɔ zo nna la anu, Gyihova zele Gyɛlɛmaya kɛ ɔhɛlɛ edwɛkɛ mɔɔ Yeha yehile ye toonwo mɔɔ badwu ɛnɛ la na ɔgenga ye kpole wɔ ɛzonlenlɛ sua ne anu. Gyɛhɔyakem liele nwoma ne wɔ Gyɛlɛmaya ɛkɛ na ɔmanle kpanyinli bie gengale hilele ye. Mekɛ mɔɔ ɔlɛkenga la, belemgbunli ne pɛ sinli a ɛnee yedo ye senle nu, ɔnva nwo kɛ ye mgbanyima ne mɔ hanle hilele ye kɛ ɔmmayɛ ye zɔ la. Akee ɔzoanle menli kɛ bɛhɔhye Gyɛlɛmaya nee Bɛlɛke. Boni a zile a? “[Gyihova] vale bɛ veale.” (Gyɛ. 36:1-6; bɛgenga Gyɛlɛmaya 36:21-26.) Gyihova ammaa Gyɛhɔyakem asa anga menli nwiɔ ɛhye mɔɔ di nɔhalɛ la.
22, 23. Duzu a Dasevolɛ bie mɔɔ wɔ Asia avinli la anwubielɛ ne maa ɛnwu ye wɔ Nyamenle moalɛ nwo a?
22 Saa Gyihova nwu kɛ ɔfɛta a, ɔbahola yeabɔ ye azonvolɛ mɔɔ wɔ ɛkɛ ɛnɛ la anwo bane yeavi esiane nu. Noko fane dɔɔnwo ne ala, ɔmaa bɛ akɛnrasesebɛ nee nrɛlɛbɛ mɔɔ bɛbava bɛadie ye na bɛahɔ zo bɛabɔ edwɛkpa ne nolo la. Ɛrɛladane ko bie mɔɔ yɛbavɛlɛ ye Gulistan la lɛ ngakula nna. Yenyia moalɛ yevi Gyihova ɛkɛ. Mekɛ bie anu, ɛnee ɔ ngomekye a ɔle Dasevolɛ wɔ azɛlɛsinli kpole bie wɔ Asia avinli ɛleka mɔɔ ɛnee tumivolɛma ne dwazo tia Belemgbunlililɛ edwɛkɛhanlɛ ne la. Asafo mɔɔ bikye ɛkɛ la wɔ mɔɔ bo mayɛlɛ 250, ɛhye ati ɛnee Gulistan ɛnda ɛnnyia Keleseɛnema mɔɔ bɛnyi la na ɔ nee bɛ adu. Dwazotia nee ngyegyelɛ muala anzi, ɔdi daselɛ wɔ azua nu na ɔnyia anyelielɛma dɔɔnwo. Kenlensa ye mgbondabulɛ bie kile kɛ, ɛnee ɔ nee menli kɛyɛ 20 yɛ Baebolo ɛzukoalɛ yɛɛ ɔlɛnea Gyihova mboane ekpunli bie mɔɔ bɛ nwo ɛlɛso la.
23 Kɛmɔ Nyamenle boale Gyɛlɛmaya nee Alasevolɛ le kɛ Gulistan la, yeziezie ɔ nwo kɛ ɔbaboa wɔ nee ye azonvolɛ gyɛne mɔɔ yɛ tieyɛ la. Sika ɛ bo kɛ ɛbadie ye kɛ Tumivolɛ la wɔadɛla sonla. Saa ɛyɛ zɔ a, dwazotia nee adenzilɛ gyɛne ɛnrɛmaa ɛnrɛgyakyi kɛ ɛbaye nɔhalɛ Nyamenle ne ayɛlɛ wɔ bagua nu wɔ menli mɔɔ de wɔ azɛlɛsinli ne anu la anyunlu.—Gyɛ. 15:20, 21.
24. Nvasoɛ boni a tieyɛ maa ɛnyia ye ɛnɛ a?
24 Saa yɛtwe yɛ nwo yɛfi yɛ Bɔvolɛ ne anwo a, yɛnrɛnyia anyelielɛ nee ahunlundwolɛ kpalɛ. (Gyɛ. 10:23) Mekɛ mɔɔ wɔzukoa mɔɔ Gyɛlɛmaya hanle ye wɔ tieyɛ nwo la, asoo wɔnwu ndenle mɔɔ ɛdua zo a ɛbamaa Gyihova ahile wɔ adenle kpalɛ la? Ye mɛla ne ala a maa yɛnyia asetɛnla nwo adehilelɛ kpalɛ mɔɔ maa yɛ nye die na yɛkpazi a. Gyihova ka kɛ: “Bɛdie me ne, . . . amaa bɛ ɛbɛla awie bɛ boɛ.”—Gyɛ. 7:23.
Kɛzi ɛbava tieyɛ nwo debie mɔɔ wɔzukoa wɔ Gyɛlɛmaya buluku ne anu la wɔazonle Nyamenle ɛ?
a Ɛnee Gyihova ɛlɛka edwɛkɛ ɛhye ahile Yizilayɛ sɔlɔ belemgbunlililɛ ne. Mekɛ mɔɔ Gyɛlɛmaya hanle edwɛkɛ ɛhye la ɛnee zɔhane mbusua bulu belemgbunlililɛ ne ɛhɔ nlɔnu kɛyɛ ɛvolɛ 100. Ɔnwunle kɛ badwu ye mekɛ zo, ɛnee zɔhane maanle ne ɛtɛnunle bɛ nwo. (2 Arl. 17:16-18, 24, 34, 35) Noko akee, ɛnee bɛ nuhua bie mɔ bahola anyia Nyamenle anyunlu ɛlolɛ bieko na bɛazia bara.