Maekulofonu Mɔɔ Bɛfa Bɛdi Gyima

YƐ MEDIEMA Keleseɛnema bɔ mɔdenle sɛkye mekɛ dɔɔnwo na bɛara Keleseɛne ayia ne mɔ. Saa mɔɔ yɛka la baboa bɛ a, ɔwɔ kɛ bɛte ye kpalɛ.

Wɔ tete Yizilayɛma mekɛ zo, ɛnee bɛnlɛ milahyinli mɔɔ bɛtendɛ nu a. Mɔɔ Mosisi tendɛ ahile Yizilayɛ maanle ne wɔ Mowabe Azɛlɛ Fɛɛnye ne azo kolaa na bɛahɔ Ɛwɔkɛ Azɛlɛ ne azo la, kɛzi menli ne amuala mɔɔ ɛnee bɛle mgbe nee ɔ nzi la dele ye edwɛkɛ ne ɛ? Mosisi manle menli ne bie mɔ gyinlegyinlanle ɛleka mɔɔ fɛta la wɔ azokoɛleɛ ne amaa bɛdabɛ noko bɛaha mɔɔ ɔkɛha la bɛahile menli ekpunli ne. (Mɛla 1:1; 31:1) Yizilayɛma honle vale Dwɔdan adɔleɛ azɛlɛ ne la, yeangyɛ Dwɔhyua boɔboale maanle ne anloa wɔ Gɛlaezem Boka nee Yibale Boka ne anyunlu mɔɔ ɔda ali kɛ ɛnee Livaema wɔ bɔnza ne mɔɔ la bɛ avinli la anu. Wɔ ɛkɛ ne, menli ne amuala dele na bɛliele nyilalɛ nee amowa ne kɔsɔɔti bɛdole nu. (Dwɔh. 8:33-35) Ɔbahola yeara ye kɛ menli noko a bɛvale bɛ bɛlile gyima wɔ mekɛ ɛhye anu a, noko ɔda ali kɛ ninyɛne mɔɔ ɛbɔ bɛ ɛyia la noko boale bɛ.

Wɔ ɛvolɛ kɛyɛ 1,500 anzi mɔɔ “menli dɔɔnwo rayiale” wɔ Galeli Tandane ne anloa kɛ bɛtie Gyisɛse la, ɔhɔdɛnlanle ɛlɛne nu wɔ azule ne anye na ɔhilehilele menli ekpunli ne. (Maake 4:1, 2) Duzu ati a Gyisɛse dɛnlanle ɛlɛne nu dendɛle a? Ɔda ali kɛ saa awie wɔ azule nye na ɔtendɛ a ɔ ne kɔ moa, nuhua la ɛkɛ yɛɛ bɛte ye kpalɛ.

Badwu ɛvoya 20 ne mɔlebɛbo, tendɛvolɛ bie ane nee kɛzi nuhua la ɛkɛ la maa bɛta bɛnwu menli dodo mɔɔ ɔlɛtendɛ yeahile bɛ nee edwɛkɛ mɔɔ ɔlɛka la. Noko, Gyihova azonvolɛ holale bɔle ɔ bo vale lateleke milahyinli mɔɔ bɛtendɛ nu la lile gyima wɔ bɛ nyianu ne mɔ abo wɔ ɛvolɛ 1920 ne anu.

Milahyinli Mɔɔ Bɛtendɛ Nu. Milahyinli ɛhye mɔ bahola amaa tendɛvolɛ bie ane ahɔ moa mɔɔ bɛte ye kpalɛ na nuhua la ɛkɛ a. Ɔngyia kɛ tendɛvolɛ ne bagyengye ɔ nwo adendɛ. Tievolɛma noko ɛnvɛ na bɛade mɔɔ ɔlɛka la. Emomu, bɛkola bɛfa bɛ adwenle bɛsie edwɛkɛ ne azo.

Gyihova Alasevolɛ yɛ ninyɛne dɔɔnwo nea nwu kɛ bɛnyia milahyinli kpalɛ mɔɔ bɛtendɛ nuhua la wɔ maanzinli nee maangyebakyi nyianu bo. Bieko, bɛfa milahyinli mɔɔ bɛtendɛ nuhua la bɛdi gyima wɔ Belemgbunlililɛ Asalo dɔɔnwo anu bɛboa menli mɔɔ bɛgyinla bama ne azo bɛmaa ɛdendɛlɛ, bɛnea debiezukoalɛ zo, anzɛɛ bɛkenga debie la. Yɛɛ asafo bie mɔ noko lɛ maekulofonu mɔɔ tievolɛma fa maa mualɛ wɔ debiezukoalɛ bo a. Saa wɔ asafo ne lɛ milahyinli ɛhye mɔ bie a, sukoa kɛ ɛbava wɔali gyima kpalɛ.

Adehilelɛ Bie Mɔ. Amaa wɔahola wɔva milahyinli ne mɔ wɔali gyima kpalɛ la, maa edwɛkɛ ɛhye mɔ ɛdɛnla wɔ adwenle nu: (1) Ɔwɔ kɛ ɔvi ɛ nloa anwo mɔɔ kɔ maekulofonu ne ati la yɛ kɛyɛ enkyi nna mɔɔ kɔ nsia. Saa maekulofonu ne bikye ɛ nloa somaa a, wɔ edwɛkɛ ne anu ɛnrɛla ɛkɛ. Saa ɛtwe ye ɔ nzi somaa noko a, bɛnrɛde wɔ edwɛkɛ ne. (2) Ɔwɔ kɛ ɛtendɛ ɛgua maekulofonu ne anu na tɛ nwolɛ. Saa ɛkyea ɛ ti ɛkɔ fema anzɛɛ bɛne zo a, tendɛ wɔ mekɛ mɔɔ wɔva ɛ nyunlu wɔhile maekulofonu ne la ala. (3) Maa ɛ ne zo ekyi tɛla kɛzi ɛ nee awie ɛlɛbɔ adawu a ɛyɛ ye la. Noko ɔnle kɛ ɛteɛdea nuhua. Milahyinli ne bamaa tievolɛma mɔɔ bɛwɔ moa la ade wɔ edwɛkɛ ne. (4) Saa ɔwɔ kɛ ɛyeye ɛ kominza anzɛɛ ɛbɔ ɛdahonlɛ anzɛɛ ɛnwuasi a, nea kɛ wɔhwe ɛ ti wɔvi maekulofonu ne anwo.

Saa Ɛlɛmaa Ɛdendɛlɛ A. Saa ɛkɔgyinla tendɛvolɛma ɛkponle ne anzi a, adiema nrenya barayɛ maekulofonu ne boɛ amaa wɔ. Gyinla tenrɛ ɛ nwo na nea tievolɛma wɔ mekɛ mɔɔ ɔlɛyɛ ye boɛ la. Fa wɔ ngɛlata ne mɔ gua tendɛvolɛma ɛkponle ne azo na nea kɛ maekulofonu ne ɛnzi ɛ nye.

Saa ɛbɔ ɔ bo kɛ ɛtendɛ a, tie kɛzi ɛ ne dielie wɔ speaker ne anu la. Asoo ɛ ne wɔ anwuma somaa anzɛɛ edwɛkɛ agbɔkɛ bie mɔ yelɛyela bɛ nzo nu? Bie a ɔwɔ kɛ ɛkɔ ɛ nzi enkyi ko anzɛɛ nwiɔ. Saa ɛlɛneɛnlea wɔ ngɛlata ne anu a, kakye kɛ ɛbadendɛ na wɔagenga wɔ mekɛ mɔɔ ɛ nloa wɔ maekulofonu ne ati anzɛɛ wɔmaa ɛ ti zo ekyi bie la, mmasi ɛ ti aze.

Saa Ɛgyi Bama Ne Azo Ɛlɛkenga Debie A. Ɔle kpalɛ kɛ ɛbamaa wɔ Baebolo anzɛɛ buluku ne zo ekyi amaa wɔahola wɔanlea tievolɛma anyunlu. Ɔluakɛ bɛbava maekulofonu ne bɛazie ɛ nyunlu la ati, ɔbayɛ kpalɛ kɛ ɛbava deɛ ne mɔɔ ɛkenga la wɔahɔ ye foa ko ekyi. Ɛhye kile kɛ ɛbahyea ɛ ti ekyi wɔavi maekulofonu ne anwo. Akee ɛkenga a, ɛ ne bahɔ maekulofonu ne anu kpalɛ.

Mediema mrenya dɔɔnwo mɔɔ bɛkenga debie wɔ Ɛzinzalɛ Arane Ɛzukoalɛ bo la gyinla maekulofonu mɔɔ ɔgyi ɛkɛ mɔɔ bɛnzɔ nuhua la anwo. Ɛgyinlanlɛ ɛhye maa bɛkola bɛdie ɛnwomenle kpalɛ na bɛkenga bɛmaa nuhua da ɛkɛ. Kakye kɛ ɛdendɛkpunli ne mɔ ɛgengalɛ le debiezukoalɛ ne foa titile. Nvasoɛ kpole mɔɔ tievolɛma banyia la gyi mɔɔ bɛbade bɛavi ɛgengalɛ ne anu la azo.

Saa Ɛlɛmaa Mualɛ A. Saa tievolɛma fa maekulofonu maa mualɛ wɔ wɔ asafo ne anu a, kakye kɛ ɔwɔ kɛ ɛtendɛ ɛmaa nuhua da ɛkɛ na ɛmaa ɛ ne zo kɛmɔ ɔfɛta la. Saa ɛlɛmaa mualɛ a, bɔ mɔdenle kɛ ɛbalɛ buluku ne mɔɔ bɛlɛsukoa anzɛɛ Baebolo ne ɛ sa nu. Ɛhye bamaa wɔanwu edwɛkɛ ne kpalɛ wɔ mekɛ mɔɔ ɛlɛtendɛ wɔagua maekulofonu ne anu la.

Wɔ asafo bie mɔ anu, bɛmaa mediema fa maekulofonu maa menli mɔɔ bɛbavɛlɛ bɛ kɛ bɛmaa mualɛ la. Saa bɛyɛ ye zɔ wɔ wɔ asafo ne anu a, mekɛ mɔɔ bɛbavɛlɛ wɔ la anrɛɛ mmato ɛ sa aze amaa adiema ne anwu ɛleka mɔɔ ɛde la na yeava maekulofonu ne yearɛlɛ wɔ ndɛndɛ. Saa maekulofonu ne le mɔɔ bɛdɛ ye bɛ sa nu la bie a, siezie ɛ nwo kɛ ɛbazɔ nuhua. Saa maekulofonu ne ɛtɛdwule ɛ nwo ɛkɛ a, mmabɔ ɔ bo ɛtendɛ. Ɛwie wɔ mualɛ ne maa ala a, fa maekulofonu ne maa bɛ.

Mekɛ Mɔɔ Ɛlɛyɛ Yɛkile La. Ɔwɔ kɛ ɛdumua ɛsuzu maekulofonu mɔɔ ɛbava wɔayɛ yɛkile ne la anwo kpalɛ. Saa bɛfa maekulofonu ne bɛwula debie nu bɛsie ɛkponle ne azo a, ɛnrɛva ɛ sa ɛnrɛzɔ nu amaa wɔahola wɔabuke wɔ Baebolo ne na wɔazɔ wɔ ngɛlata ne mɔ anu kpalɛ. Saa maekulofonu mɔɔ bɛdɛ ye bɛ sa nu la a ɛfa wɔali gyima a, ɔbamaa ɛ nwo adɔ wɔ noko bie a ɔwɔ kɛ ɛmaa wɔ bokavolɛ ne sɔ nuhua maa wɔ. Ɛhye bamaa wɔahola wɔava ɛ sa wɔazɔ wɔ Baebolo ne anu. Ɔwɔ kɛ ɛ nee wɔ suamenle ne sukoa ɛhye amaa wɔ bokavolɛ ne anwu kɛzi ɔbazɔ nuhua kpalɛ a. Eza kakye noko kɛ saa ɛwɔ bama ne azo a, ɔnle kɛ ɛkakyi ɛ nzi ɛsi tievolɛma, titile wɔ mekɛ mɔɔ ɛlɛtendɛ la.

Bie a menli dɔɔnwo a bayɛ yɛkile wɔ Ɛzonlenlɛ Nyianu ne anu a na bie a bɛbali bama ne azo akɔneaba. Ɛhye ati, bie a bɛbahyia maekulofonu ngakyile. Ɔwɔ kɛ bɛdumua bɛfa bɛkɔgua ɛkɛ anzɛɛ bɛfa bɛmaa ahenle mɔɔ ɔkɔ yeahɔyɛ gyimalilɛ ne wɔ bama ne azo la. Ɔwɔ kɛ bɛdumua bɛsuzu nwo na bɛanwu ɛleka mɔɔ ɔfɛta nee mekɛ kpalɛ mɔɔ bɛbava maekulofonu ne bɛagua ɛkɛ la. Saa bɛdumua bɛyɛ yɛkile ne bɛnea a, ɔbamaa bɛanyia adenle bɛahile menli mɔɔ bayɛ yɛkile ne la adenle kpalɛ mɔɔ bɛdua zo bɛfa maekulofonu bɛdi gyima la. Saa bɛnrɛhola bɛnrɛyɛ yɛkile ne bɛnrɛnlea wɔ bama ne azo a, ɔbayɛ kpalɛ kɛ menli mɔɔ bayɛ la bava debie mɔɔ ye kpole nee maekulofonu ne le ko la azukoa amaa bɛanwu kɛzi bɛbayɛ ye la kpalɛ. Bɛyɛ yɛkile ne bɛwie a, ɔwɔ kɛ menli mɔɔ yɛle la fa maekulofonu ne mɔɔ bɛdɛ ye bɛ sa nu la gua ɔ bo zo ne bɛtɛɛ, na bɛnea boɛ kɛ saa bɛlɛfi bama ne azo a bɛ gyakɛ ɛnrɛdenda maekulofonu ne nyɛma ne anu.

Maekulofonu mɔɔ bɛfa bɛdi gyima mɔɔ yɛbanlea ye boɛ la nee bodane mɔɔ yɛfa yɛyɛ yɛ ayia ne la anu ko yia, saa yɛbaha a, yɛfa Nyamenle Edwɛkɛ ne mɔɔ yɛsuzu nwo la yɛamaa yɛ nwo anwosesebɛ. (Hib. 10:24, 25) Saa yɛsukoa kɛ yɛbava maekulofonu yɛali gyima kpalɛ a, ɛnee yɛlɛdi yɛaboa bodane ɛhye mɔɔ hyia la.