Ɛdendɛlɛ Kɛlata Ɛhyehyɛlɛ
SAA bɛmaa menli ɛdendɛlɛ a, bɛ nuhua dɔɔnwo bɔ mɔdenle kɛlɛ edwɛkɛ ne amuala ɔvi mukenye ne toonwo ɔkɔdwu ye adwulaleɛ. Kolaa na bɛawie ɛdendɛlɛ ne la, ɛnee bɛhɛlɛ ye fane dɔɔnwo. Ɛhye die mekɛ.
Asoo zɔhane a ɛsiezie wɔ ɛdendɛlɛ a? Ɛkulo kɛ ɛsukoa adenle sikalɛ mɔɔ bɛfa zo bɛyɛ ye la ɔ? Saa ɛnwu kɛzi bɛhyehyɛ ɛdendɛlɛ kɛlata a, ɔnrɛhyia kɛ ɛbahɛlɛ debie biala. Ɔbamaa wɔanyia mekɛ dɔɔnwo wɔazukoa kɛzi ɛbamaa ɛdendɛlɛ ne la. Ɛhye ɛnrɛmaa wɔ ɛdendɛlɛ ne ɛmanlɛ ɛnrɛyɛ se, eza ɔbayɛ anyelielɛ na yeaha wɔ tievolɛma ahonle.
Nɔhalɛ nu, bagua nu ɛdendɛlɛ biala mɔɔ bɛmaa ye wɔ asafo ne anu la lɛ nwolɛ ɛdendɛlɛ kɛlata. Noko ɛdendɛlɛ dɔɔnwo ɛnle zɔ. Bie a bɛbamaa wɔ edwɛkɛ anzɛɛ edwɛkɛtile ala. Anzɛɛ bɛbaha kɛ ɛli edwɛkɛ fɔɔnwo bie anwo gyima. Ɔdwu mekɛ ne bie a bɛfa nwolɛ adehilelɛ ekyi bɛmaa. Wɔ gyimalilɛ ɛhye mɔ amuala anu, ɔwɔ kɛ ɛdawɔ mumua ne ɛhyehyɛ wɔ ɛdendɛlɛ kɛlata.
Neazo ne mɔɔ wɔ mukelɛ 41 la bamaa wɔanwu kɛzi ɛbahyehyɛ ɛdendɛlɛ kɛlata sikalɛ la. Yɛ ye nzonlɛ kɛ edwɛkɛ titile biala bɔ ɔ bo wɔ bɛne zo yɛɛ bɛva ngɛlɛlera mgbole a bɛhɛlɛ a. Bɛhɛlɛ nzuzulɛ mɔɔ foa edwɛkɛ titile ne azo la wɔ ɔ bo. Eza bɛhɛlɛ edwɛkɛ bieko mɔɔ ɛbava wɔahilehile anwuma edwɛkɛ ne anu la wɔ ɔ bo ɔvi bɛne zo na bɛhwe bɛhɔ nuhua ekyi. Nea ɛdendɛlɛ kɛlata ɛhye anu boɛ. Yɛ ye nzonlɛ kɛ edwɛkɛ titile nwiɔ ne fane edwɛkɛtile ne anwo. Eza yɛ ye nzonlɛ kɛ edwɛkɛ ngyikyi mɔɔ wɔ ɔ bo la ɛnyɛ anyelielɛ ala. Emomu, ko biala foa edwɛkɛ titile ne azo.
Saa ɛhyehyɛ ɛdendɛlɛ kɛlata a, bie a ɔnrɛyɛ kɛ neazo ne la pɛpɛɛpɛ. Noko saa ɛnwu kɛzi bɛyɛ ye la a, ɛhye mɔ baboa wɔ yeamaa wɔahyehyɛ wɔ edwɛkɛ ne na wɔaziezie ɛdendɛlɛ kpalɛ mɔɔ ɛnzɛkye mekɛ a. Kɛzi ɔwɔ kɛ ɛbɔ ɔ bo ɛ?
Suzu Nwo, Kpa Nu Na Hyehyɛ
Ɛhyia edwɛkɛtile. Wɔ edwɛkɛtile ne ɛnle edwɛkɛ gyɛne biala mɔɔ ɛbahola wɔava edwɛkɛkpɔkɛ ko wɔagyinla ɛkɛ wɔamaa ye a. Yemɔ a le adwenle titile mɔɔ ɛkulo kɛ ɛda ye ali la, yɛɛ yemɔ a bahile kɛzi ɔwɔ kɛ ɛhyehyɛ wɔ edwɛkɛ ne na ɛkilehile nu a. Saa bɛmaa wɔ edwɛkɛtile a, suzu edwɛkɛkpɔkɛ titile biala mɔɔ wɔ nuhua la anwo kpalɛ. Saa ɛgyinla buluku bie azo a wɔaziezie edwɛkɛtile ne mɔɔ bɛva bɛmaa wɔ la a, maa edwɛkɛtile ne ɛdɛnla wɔ adwenle nu wɔ mekɛ mɔɔ ɛlɛsukoa la. Saa bɛfa edwɛkɛ bie ala bɛmaa wɔ a, yemɔ ɛdawɔ a ɔwɔ kɛ ɛkpa wɔ edwɛkɛtile a. Noko akee, kolaa na wɔayɛ ye zɔ la, bie a ɛyɛ nwolɛ neɛnleanu a ɔbaboa. Saa wɔanva adwenle mɔɔ wɔ ɛ ti anu dɛba la ala a, ɛbanyia nzuzulɛ dɔɔnwo.
Mekɛ mɔɔ ɛlɛyɛ ɛhye mɔ la, kɔ zo biza ɛ nwo kɛ: ‘Duzu ati a edwɛkɛ ɛhye hyia me tievolɛma ɛ? Me bodane a le boni?’ Ɔnle kɛ ɛyɛ ye kɛ ɛwie gyimalilɛ ne anzɛɛ ɛmaa ɛdendɛlɛ mɔɔ yɛ anyelielɛ la ala, emomu kɛ ɛmaa wɔ tievolɛma anyia zolɛ nvasoɛ. Saa ɛnwu bodane ne a, kɛlɛ to ɛkɛ. Maa ɔdɛnla wɔ adwenle nu wɔ mekɛ mɔɔ ɛlɛsiezie wɔ ɛdendɛlɛ ne la.
Mekɛ mɔɔ wɔnwu wɔ bodane ne na wɔkpa edwɛkɛtile mɔɔ nee ye le ko (anzɛɛ wɔzuzu kɛzi edwɛkɛtile mɔɔ bɛva bɛmaa wɔ la fɛta bodane ne anwo) wɔwie la, ɛbahola wɔayɛ nwolɛ neɛnleanu. Kpondɛ edwɛkɛ mɔɔ ɔbaboa wɔ tievolɛma kpalɛ la. Mmaka edwɛkɛ biala ala, emomu kpondɛ edwɛkɛ fɔɔnwo bie mɔɔ ɔtɔ ɛnzolɛ nu na nvasoɛ wɔ zo la. Nea kɛ neɛnleanu ne mɔɔ wɔyɛ la fɛta. Fane dɔɔnwo ne ala, edwɛkɛ mɔɔ ɛbanyia la bazo, yemɔti ɔwɔ kɛ ɛkpa nuhua.
Nwu edwɛkɛ titile mɔɔ ɔhyia kɛ ɛkilehile nu la amaa wɔaziezie wɔ edwɛkɛtile ne na wɔadwu wɔ bodane nwo. Ɛhye a bayɛ wɔ ɛdendɛlɛ kɛlata ne a. Edwɛkɛ titile nyɛ a ɔwɔ kɛ ɛfa a? Bie a ɛdendɛlɛ mɔɔ yeanwa la ɛfa nwiɔ a ɔbayɛ kpalɛ, yɛɛ fane dɔɔnwo ne ala saa ɛdendɛlɛ ne le dɔnehwele ko na ɛfa nnu a ɔle kpalɛ. Saa wɔ edwɛkɛ titile ne mɔ anzo a, ye biala anu wɔ tievolɛma bahakye.
Mekɛ mɔɔ wɔ edwɛkɛtile ne nee edwɛkɛ titile ne mɔ wɔ wɔ adwenle nu la, hyehyɛ wɔ edwɛkɛ ne. Nea mɔɔ fane wɔ edwɛkɛ titile ne anwo kpalɛ la. Kpa edwɛkɛ mɔɔ ɔbamaa wɔ ɛdendɛlɛ ne ayɛ kɛnlɛma la. Saa ɛkpa ngɛlɛlera mɔɔ ɛfa wɔazi wɔ edwɛkɛ titile ne mɔ azo la a, yɛ nzuzulɛ mɔɔ ɔbaboa wɔ yeamaa wɔahilehile edwɛkɛ ne anu wɔ adenle mɔɔ fɛta azo la nzonlɛ. Fa edwɛkɛ biala wula edwɛkɛ titile mɔɔ ɔfane nwolɛ la abo. Saa edwɛkɛ ne bie ɛnvane wɔ edwɛkɛ titile ne mɔ anwo na ɔyɛ anyelielɛ bɔbɔ a, ye fi nu anzɛɛ fa sie na wɔava wɔali gyima mekɛ fofolɛ. Fa nuhua ne mɔɔ fɛta kpalɛ la yɛ wɔ gyima ne. Saa ɛkpondɛ kɛ ɛka edwɛkɛ dɔɔnwo a, yemɔ ɔbahyia kɛ ɛtendɛ ndɛndɛ na ɛnrɛhola ɛnrɛhilehile edwɛkɛ nu. Ɔle kpalɛ kɛ ɛbava edwɛkɛ ekyi mɔɔ ɔbaboa wɔ tievolɛma la na wɔahilehile nuhua kpalɛ. Mmadi mekɛ.
Saa ɛtɛyɛle ye dɛba ɛdeɛ a, akee hyehyɛ wɔ edwɛkɛ ne pɛpɛɛpɛ. Edwɛkpa kɛlɛvo Luku yɛle ɛhye. Mɔɔ ɔnyianle edwɛkɛ dɔɔnwo mɔɔ fane ye edwɛkɛtile ne anwo la, ɔhɛlɛle bɛ “fɔɔnwo.” (Luku 1:3) Ɛbahola wɔahyehyɛ wɔ edwɛkɛ ne kɛzi ɔzile la pɛpɛɛpɛ anzɛɛ edwɛkɛ adile adile, ɔbayɛ boɛ a nyɛleɛ nee mɔɔ fi nu ba anzɛɛ ngyegyelɛ nee bɛ sɔbelɛ, ɔgyi mɔɔ ɔbaboa wɔ yeamaa wɔadwu wɔ bodane nwo la azo. Ɔnle kɛ ɛfa edwɛkɛ ko a ɛndwula ye kpalɛ ɛnee wɔhɔ fofolɛ zo. Ɔwɔ kɛ wɔ tievolɛma nwu kɛ wɔvi edwɛkɛ ko azo wɔra fofolɛ zo, na ɔnle mɔɔ bɛnnwu ɛleka mɔɔ ɛluolua a. Ɔwɔ kɛ daselɛ mɔɔ ɛfa ɛdi gyima la maa tievolɛma te edwɛkɛ ne abo kpalɛ. Mekɛ mɔɔ ɛlɛhyehyɛ wɔ edwɛkɛ ne la, dwenle kɛzi wɔ tievolɛma bade ɔ bo la anwo. Asoo bɛbanwu mɔɔ ɛkpondɛ wɔahile la? Asoo mɔɔ bɛte la baha bɛ yeamaa bɛayɛ nwolɛ debie amaa ɔ nee bodane mɔɔ wɔ wɔ adwenle nu la ayia?
Bieko, siezie mukenye mɔɔ ɔbamaa wɔ tievolɛma anye alie wɔ edwɛkɛ ne anwo na ɔmaa bɛnwu kɛ mɔɔ ɛlɛba wɔaraha nwolɛ edwɛkɛ la baboa bɛ kpalɛ la. Bie a ɛkɛlɛ wɔ ɛdendɛmunli ne mɔ mɔɔ lumua la a ɔbaboa. Awieleɛ bɔkɔɔ ne, dwenle adwulaleɛ edwɛkɛ mɔɔ ɔbamaa wɔadwu wɔ bodane nwo la anwo.
Saa ɛhyehyɛ wɔ ɛdendɛlɛ kɛlata ne ndɛndɛ a, ɛbanyia mekɛ wɔanleɛnlea nu wɔayɛ ye boɛ kolaa na wɔamaa ɛdendɛlɛ ne. Bie a ɛbanwu kɛ ɔhyia kɛ ɛfa mgbondabulɛ ekyi, ndonwo, anzɛɛ anwubielɛ bie ɛsi wɔ edwɛkɛ ne azo. Saa ɛfa edwɛkɛ mɔɔ ɛzi kenlensa ye anzɛɛ edwɛkɛ mɔɔ bɛ ɛkɛ ne amra anye balie nwo la ɛdi gyima a, ɔbamaa wɔ tievolɛma anwu kɛzi wɔ edwɛkɛ ne hyia la. Mekɛ mɔɔ ɛlɛneɛnlea wɔ ɛdendɛlɛ ne anu la, ɛbanwu ndenle dɔɔnwo mɔɔ ɛbalua zo wɔamaa edwɛkɛ ne avane wɔ tievolɛma anwo la. Saa ɛdwenle edwɛkɛ ne anwo na ɛneɛnlea nuhua ɛyɛ ye boɛ a, ɔbamaa wɔahyehyɛ edwɛkɛ ne kpalɛ na wɔamaa ɛdendɛlɛ mɔɔ ɔka ahonle.
Bie a ɔbahyia kɛ tendɛvolɛma bie mɔ kɛlɛ edwɛkɛ dɔɔnwo tɛla bie mɔ. Noko saa ɛfa edwɛkɛ titile ekyi ɛsiezie wɔ edwɛkɛ ne, ɛye mɔɔ ɔnvane nwolɛ la ɛfi nu, na ɛhyehyɛ wɔ edwɛkɛ ne pɛpɛɛpɛ a, ɛbanwu kɛ wɔnyia anyuhɔlɛ ekyi, na ɔnrɛhyia kɛ ɛbahɛlɛ debie biala bieko. Nea kɛzi ɛhye ɛnrɛzɛkye mekɛ a! Na ɛbanyia anyuhɔlɛ wɔ wɔ ɛdendɛlɛ ɛmanlɛ nu. Ɔbala ali kɛ Teokelase Ɛzonlenlɛ Sukulu ndetelɛ ne ɛlɛboa wɔ kpalɛ.