De rotshaan — Het mooie mannetje van het Amazonewoud

Door Ontwaakt!-correspondent in Brazilië

ZELFS nuchtere natuurkenners worden poëtisch bij het beschrijven van de oranje rotshaan, een oogverblindende, weinig bekende vogel van het Amazoneregenwoud.a „Eén en al stralende vlammengloed”, schreef een natuurkenner. „Een vurige komeet”, zei een ander. „Moeilijk te overtreffen in . . . pure glamour”, was de conclusie van een derde. Zijn aanblik, daar zijn zij het allen over eens, is onvergetelijk. Maar wat maakt deze vogel, die zo groot is als een duif, zo opmerkelijk? Onder andere zijn kleurige uiterlijk.

Het mannetje is de trotse bezitter van een oranjekleurige kuif die op een waaier lijkt en waaronder zijn hele snavel schuilgaat. Een kastanjebruine streep langs de rand accentueert de volmaakt halfronde vorm van de kuif. De vogel is van kuif tot klauwen in een overwegend oranje verenkleed gehuld. Zijn vleugels, zwart met wit, worden door een donzige laag geeloranje veren bedekt, waardoor hij er uitziet alsof hij in een sjaal is gewikkeld. „Hun vorm en uiterlijk”, zegt het boek Birds of the Caribbean samenvattend, „zijn onbeschrijflijk mooi.” Maar er valt meer over deze vogel te vertellen dan alleen over zijn uiterlijk. Zijn verenkleed weerspiegelt tevens zijn karakter. In welk opzicht?

Welnu, u zult het ermee eens zijn dat u in een donkergroen regenwoud vooral geen feloranje kleding moet dragen als u niet wilt opvallen. Maar deze dandy van het regenwoud wil juist gezien worden. Hij gebruikt zijn opzichtige uiterlijk om rivalen te verjagen en bewonderaars te lokken.

Grensconflicten en gekibbel over erfenissen

Vroeg in het jaar, tijdens de paartijd, dalen de mannetjes af naar een duidelijk afgebakend gebied in het woud, de lek genoemd, waar de vogels hun jaarlijkse baltsdansen opvoeren. Dit woord „lek” is waarschijnlijk afkomstig van het Zweedse werkwoord att leka, dat „spelen” betekent. Inderdaad hebben natuurkenners jarenlang gedacht dat de baltscapriolen van de vogels niets meer dan een spel waren — een aangename matinee op de bodem van het woud. De laatste tijd zijn zij echter te weten gekomen dat een lek niet alleen een dansvloer is maar ook een worstelarena en een showroom. Hoe dat zo?

Nadat een groep mannetjes een lek in bezit heeft genomen, bakent elke vogel een stukje van de bodem van het woud als zijn eigen hof af door het van gevallen bladeren te ontdoen. Hij maakt ook aanspraak op de roestplaatsen in de klimplanten boven de hof, zodat zijn territorium een cilinder vormt van ongeveer 1,5 meter doorsnede en 2 meter hoog. Met zo’n vijftig vogels op één lek samengeperst, zo zegt onderzoekster Pepper W. Trail, hebben zij „van alle vogels die op een lek bijeenkomen, de meest opeengepakte” hoven. Het gevolg? Grensgeschillen en gekibbel over erfenissen.

Hun grensgeschillen lijken op opgewonden maar onschuldige krijgsdansen — een uitbarsting van kopknikken, happen met de snavel, vleugelgeklap en verengeruis, doorspekt met schelle kreten en hoge luchtsprongen. Na een minuut of twee, wanneer elk vindt dat hij de ander heeft geïmponeerd, trekken beide vogels zich binnen hun grenzen terug. Maar wanneer twee vogels hun oog hebben laten vallen op hetzelfde eersteklas stukje lek dat door de dood van een andere vogel onbezet is gebleven, dan verandert het geschil in een klassiek gevecht om de erfenis.

„De vogels grijpen hun krachtige klauwen in elkaar, delen klappen uit met hun vleugels en haken soms de snavels in elkaar. Zulke gevechten”, zo schrijft Trail in het tijdschrift National Geographic, „kunnen wel drie uur duren en laten de strijders uitgeput achter.” Als de stand na deze eerste ronde gelijk is, nemen de vogels even een pauze, maar daarna wordt het hanengevecht hervat en gaat het door totdat de enige echte erfgenaam is vastgesteld. Geen wonder dat deze vogel rotshaan heet!

Maar nog voordat de stofwolken in het woud zijn opgetrokken, verandert de agressieve worstelaar in een levend standbeeld en wordt de lek een showroom. Vanwaar dit nieuwe bedrijf in het toneelspel? Het voorste deel van de naam van de vogel, rotshaan, wijst op het antwoord.

En de winnaar is . . .

Terwijl de mannetjes op de bodem van het woud aan het ruziën zijn, houden een paar onopvallend gekleurde vogels zich rustig bezig met het herstellen van hun nesten in beschutte nissen van de nabijgelegen rotsen. Ja, zij zijn de vrouwelijke rotshanen. In tegenstelling tot het mannetje zal het wijfje in een schoonheidswedstrijd voor vogels niet de finale halen. Ze is, zo schrijft onderzoeker David Snow tactvol, „een heel andere vogel”. Op haar kop staat een kroontje, „een onvolgroeide versie van de prachtige kuif van het mannetje, waardoor de kop slechts een wat lachwekkend aanzien krijgt”. Op haar korte poten met grote voeten rust een vaalbruin gekleurd lijf dat „nogal zwaar en lomp van vorm” is.

Toch is ze voor onze dandy’s van het woud de favoriet. Wanneer ze met een hoog kioeoe in de takken boven de lek neerstrijkt, draaien alle oranjegeveerde koppen zich om en barst er een show los die „tot de interessantste en indrukwekkendste baltsvertoningen in de vogelwereld” behoort (The Life and Mysteries of the Jungle). Wat gebeurt er? Bij de eerste aanblik van een wijfje, zo zegt onderzoekster Trail, „vindt er op de lek een explosie plaats van kleur, beweging en geluid”, terwijl elk mannetje nog mooier probeert te zijn dan de andere en de aandacht van de bezoekster tracht te trekken. Vervolgens springen de mannetjes van hun roestplaats en landen met een plof en een kreet op hun hof. Het geklap van hun vleugels trekt de aandacht van het wijfje en ontdoet de hoven tegelijkertijd van gevallen bladeren. Dan houdt het pandemonium plotseling op. Het beslissende moment is aangebroken.

Elk mannetje gaat stijf ineengedoken zitten, met zijn pronkveren volledig uitgespreid, en bevriest als in een trance. Zijn uitgewaaierde kuif bedekt zijn snavel terwijl zijn donzige veren de vorm van zijn lijf verdoezelen en hem op een oranje bloem doen lijken die op de bodem van het woud gevallen is. „Een pronkende rotshaan is zo bizar,” aldus één bron, „dat men op het eerste gezicht moeilijk kan geloven dat het een vogel is.”

Maar het wijfje weet heel goed een bloem van een huwelijkskandidaat te onderscheiden en strijkt bij drie of vier doodstille mannetjes neer, die zich plat houden en met hun rug naar haar toe blijven zitten. Hun kop houden ze echter schuin, zodat één oog naar boven kijkt, gericht op de prijs. Minuten verstrijken terwijl het wijfje tot een beslissing probeert te komen, maar ten slotte kiest ze de winnaar uit. Ze landt achter haar favoriet, hupt naar hem toe, leunt voorover en pikt naar de zijdeachtige franjes van zijn vleugelveren. Dan komt het mannetje tot leven. Ze paren op zijn hof of op een nabijgelegen roestplaats. Daarna vliegt het wijfje weg. Vaak keert ze, wanneer het volgende paarseizoen aanbreekt, naar hetzelfde mannetje terug.

Tot aan de volgende baltsperiode vergeet de dandy van het woud zijn partner en bekommert zich al evenmin om het nageslacht. Zorgeloos maakt hij zich klaar voor de volgende show, terwijl het wijfje in haar eentje het gezin grootbrengt. U hebt gelijk, dat klinkt als een oneerlijke verdeling van de werklast, maar het is wel zo goed voor het wijfje en haar kuikens dat het mannetje op een afstand blijft. Een oranje vogel rond je nest laten paraderen is per slot van rekening net zo verstandig als met een neonlicht je schuilplaats aangeven.

De volgende generatie

Het saaie verenkleed van het wijfje vormt een volmaakte beschutting voor de twee bruingevlekte eieren die ze in een massief nest van gedroogde modder legt dat met behulp van haar speeksel tegen een rotswand is geplakt. Nadat moeder vier weken op de eieren heeft gezeten, kruipen de kuikens eruit. Hoewel ze geen schoonheden zijn bij de geboorte, zijn ze goed toegerust voor de tijd dat ze in het nest verblijven. Kort nadat ze uit het ei zijn gekropen, zo vertelt onderzoekster Trail, haken ze hun scherpe klauwen in de voering van het nest en houden zich met hun sterke poten stevig vast wanneer de moedervogel worstelt om een plekje te veroveren.

De moedervogel voedt de kuikens ijverig met vruchten en af en toe een insekt of een hagedis. Na een jaar is het verenkleed van een jong mannetje nog steeds bruin, maar op zijn kop pronkt al een kuifje. Als hij twee jaar is, maken zijn bruine veren plaats voor het geeloranje gevederte dat hem, zoals een natuurkenner schreef, in „een van de mooiste vogels ter wereld” verandert.

Ondanks de vernielingen die in het woud, de woonplaats van de rotshaan, worden aangericht, hopen natuurliefhebbers dat de mens deze kleurige artiest van het Amazonegebied niet van de gelegenheid zal beroven om zijn fascinerende levensdans voort te zetten.

[Voetnoten]

[Kader op blz. 17]

Identiteitsbewijs van de rotshaan

Wetenschappelijke naam: Rupicola rupicola, of „rotsbewoner”

Familie: Cotinga’s

Woongebied: Het noorden van Zuid-Amerika, in en rond het Amazonebekken

Lengte: Ongeveer dertig centimeter

Nest: Van gedroogde modder en plantaardige materialen, bijeengehouden met speeksel; weegt bijna vier kilo

Jongen: Meestal twee eieren per jaar; de broedperiode is 27 tot 28 dagen — „voor zover men weet, een van de langste periodes voor een zangvogel”

[Kaarten op blz. 16]

(Zie publicatie voor volledig gezette tekst)

Het woongebied van de oranje rotshaan

ZUID-AMERIKA

[Verantwoording]

Mountain High Maps® Copyright © 1997 Digital Wisdom, Inc.

[Illustratieverantwoording op blz. 15]

Kenneth W. Fink/Bruce Coleman Inc.