Het wonder van wol

Door Ontwaakt!-correspondent in Australië

WAT is behaaglijk warm in de winter maar verrassend koel in de zomer? Wat is grover dan katoen maar wordt toch gebruikt voor lichtgewichtstoffen? Wat beschermt een skiër en is het ideale materiaal voor de modeontwerper? Wat kan met bijna een derde van zijn lengte uitgerekt worden en dan tot zijn oorspronkelijke lengte terugkeren als het losgelaten wordt?

Het antwoord op al deze vragen is wol — de veelzijdige, duurzame wol! Ja, de verbazingwekkende vacht van het gedweeë schaap levert een van de veelzijdigst toepasbare materialen op die de mens ter beschikking staan.

Reeds eeuwen gebruikt

Toen de eerste ontdekkingsreizigers in Zuid-Amerika arriveerden, bleek een groot deel van de bevolking, bijvoorbeeld de Peruanen, prachtige kleding van alpacawol te dragen. Nog langer geleden, in oude bijbelse tijden, hield men grote kudden schapen en werd er kleding gemaakt van geverfde en bewerkte wol. — Exodus 26:1; Leviticus 13:47.

In de moderne geschiedenis staat het stevige Spaanse merinoschaap centraal, dat niet alleen uitmunt vanwege zijn overvloedige produktie van wol van uitstekende kwaliteit maar ook omdat het sterk is en bestand tegen een ruw klimaat. De geharde merino was ideaal voor het droge klimaat van Australië, het eilandcontinent op de andere kant van de aardbol. Tegen het einde van de 18de eeuw waren de stichters van de nieuwe kolonie op zoek naar meer dan voedsel. Zij hadden een veelbelovend exportartikel nodig als basis voor een economie.

Zij kozen voor wol omdat het letterlijk groeit op het levende dier. Schapen zouden lange periodes vrijwel zonder toezicht kunnen ronddwalen en er was heel weinig mankracht nodig om grote hoeveelheden wol te produceren. Wol was gemakkelijk te verpakken en werd niet oud als ze opgeslagen werd. Doordat wol bestand is tegen schimmel, zou ze tegen de lange reis van zes maanden naar Engeland per zeilschip kunnen. Nog een groot voordeel was, dat wol niet licht brandbaar is.

„Rijdend op de schaperug”

En zo hield Australië anderhalve eeuw nadat de eerste merino’s in 1797 arriveerden, grotendeels door de wolexport economisch het hoofd boven water. Na de Eerste Wereldoorlog echter werd, met de geleidelijke opkomst van secundaire industrieën en daarbij het toenemend gebruik van synthetische materialen in plaats van wol, de uitdrukking dat Australië financieel ’op de schaperug reed’ minder toepasselijk. Dat wil zeggen, tot de afgelopen paar jaar, toen de Australische wolhandel een ongekende opleving kreeg die tot op de huidige dag voortduurt.

In 1807 werd de eerste baal Australische Botany Bay-​wol in Londen verkocht tegen een nogal teleurstellende 10 shilling en 4 pence per pond (ƒ 2,– voor 0,454 kilo), daar ze werd geklasseerd als „van slechte kwaliteit en vuil”. Nu echter bedraagt Australiës schapepopulatie ongeveer 166 miljoen stuks — meer dan 10 schapen op elk mens in het land — en heeft de jaarlijkse wolproduktie de 845.000.000 kilo overschreden. In februari 1988 werd een baal zeer fijne Australische merinowol aan een Italiaanse koper verkocht voor bijna 20.000 Australische dollars — een hele verbetering vergeleken bij de eerste baal die in 1807 in Londen werd verkocht.

Waarom zo geweldig?

De veelzijdige toepasbaarheid en bruikbaarheid van wol is beslist verbazingwekkend, zoals een kort overzicht van haar eigenschappen onthult. Wol groeit net als mensenhaar en bij veel schaperassen is de wol vermengd met lange haren. Die zijn er bij het merinoras uitgefokt, zodat slechts de vlokkige ondervacht, die zo in trek is, over is. Hoewel wol grover is dan katoen of linnen, maakt de geringe dichtheid de fabricage van lichtgewichtstoffen mogelijk. De toepasbaarheid wordt nog vergroot door de uitstekende affiniteit tot kleurstoffen. Als u een jonge vrouw een felrode sjaal ziet dragen die licht in de wind wappert, zou dat er een van zuivere wol kunnen zijn.

Hebt u echter ooit geprobeerd een wollen draad met uw vingers af te breken? Sterk, vindt u niet? Ja, een enkele wolvezel kan een trekkracht van 15 tot 30 gram verdragen voordat ze breekt — dus zult u een schaar nodig hebben voor een wollen weefsel. Wolvezels hebben ook een krul of golf, die wol erg soepel maakt, en wanneer ze met zo’n 30 procent van de lengte uitgerekt wordt, zal ze de normale lengte terugkrijgen als ze losgelaten wordt. Het is die eigenschap die wol kreukbestendig maakt als ze droog is.

Bovendien zorgt de lucht die tussen de unieke wolvezels wordt vastgehouden voor haar isolatievermogen, waardoor wol warm is in de winter maar koel in de zomer. Het woloppervlak is ook waterafstotend, zodat een vochtig wollen vest u geen kil gevoel bezorgt doordat het te snel droogt, wat bij andere stoffen wel zou kunnen gebeuren. Per slot van rekening dragen schapen constant wol in allerlei weersomstandigheden en hebben ze geen last van verkoudheid.

Misschien realiseert u zich niet dat vilt — dat honderden toepassingen heeft, van tapijten tot tennisballen — in feite wol is die onder hitte en druk is ineengewerkt. En kamgaren, dat voor herenkostuums en damespakjes en soms voor zachte, chique jurken wordt gebruikt, wordt gemaakt van wol die op een bepaalde manier gesponnen is.

Van schaap naar mens

In de grote wolproducerende landen is de scheerschuur een vast onderdeel van het landschap. Gewoonlijk worden schapen eenmaal per jaar geschoren, maar in sommige warmere klimaten vindt het scheren wel tweemaal per jaar plaats.

Schapenscheerders zijn een stoer slag mensen, met gespierde armen en een sterke rug. Met behulp van een elektrische tondeuse probeert de scheerder de vacht in één stuk te verwijderen. Een ervaren scheerder kan zo’n 200 schapen per dag scheren. Eerst scheert hij de buikwol weg, te beginnen bij de binnenkant van een poot, en werkt dan naar boven over de rug, nek en schouders en langs de andere kant naar beneden. De beste wol komt van de schouders en de flanken van het schaap.

Als de pasgeschoren schapen worden vrijgelaten uit de schuur, is het een genoegen ze vrolijk rond te zien springen in hun herkregen vrijheid na van hun zware overjas ontdaan te zijn.

Vervolgens worden de vachten gesorteerd en geklasseerd. Sorteerders staan aan taillehoge tafels en keuren de wol op glans, krul, zuiverheid, fijnheid, zachtheid en vezellengte. Een bekwame wolklasseerder kan zo’n 4500 kilo aan vachten per week verwerken. Daarna wordt de wol gewassen en gedroogd en wordt het wolvet of de lanoline eruit gewonnen. Van een levend schaap geschoren wol is de beste.

Bijzondere zorg voor een langer leven

U hoeft er waarschijnlijk niet aan herinnerd te worden dat motten dol zijn op wol. Ze leggen hun eitjes dusdanig dat de pasuitgekomen larven voldoende te eten hebben. Hun voorkeur gaat uit naar wol met de smaak van zweet of van iets wat erop gemorst is. Berg dus nooit wollen kleding weg die vuil of bevlekt is. Als u motechte kleding kunt kopen, is dat een extra bescherming. Berg wollen kleding op in een luchtdichte verpakking als u de kledingstukken niet geregeld draagt. En zelfs wollen kleding die u veel draagt, moet regelmatig uitgeborsteld en uitgeklopt worden, want wol houdt van lucht.

De moderne technologie is een grote hulp geweest, want tegenwoordig is veel wol die wordt verkocht insekte- en schimmelbestendig gemaakt en is ze vaak voorgekrompen en vuurbestendig. U moet echter nog wel voorzichtig zijn bij het wassen. Veel moderne wasmachines hebben een wolprogramma. Maar als u met de hand wast, druk het kledingstuk dan zachtjes schoon, waarbij u met uw handen onder water werkt, dat handwarm of bijna koud moet zijn. Wolwasmiddelen zijn uiteraard beter dan zeep, maar als die niet verkrijgbaar zijn, los dan uw zeeppoeder op voordat u begint. Gebruik geen hoofdwasmiddelen, daar die meestal alkalisch zijn en slecht kunnen zijn voor het kledingstuk. Gebruik dezelfde temperatuur om te spoelen en zorg ervoor dat alle zeep wordt verwijderd door heel veel schoon water te gebruiken. Rol het natte kledingstuk in een handdoek en druk het vocht eruit.

Een van de voordelen van wollen kleding is, dat ze zelden gestreken hoeft te worden. Mocht u echter een extra mooie finish wensen, gebruik dan óf een stoomstrijkijzer óf een strijkijzer en een vochtige doek, maar pas nadat het kledingstuk helemaal droog is. Licht en snel strijken voorkomt het glimmen dat niemand wil, en het is beter het ijzer op te tillen en weer neer te laten dan ermee te schuiven.

Wol is een wonder

U bent het er vast wel mee eens dat wol een fascinerend materiaal is. Of het nu om winterjassen of tennisballen gaat, wol verschaft ons duurzame produkten. De vroege Australische kolonisten hebben er beslist verstandig aan gedaan toen zij voor schapen kozen. Wij zijn hun daar dankbaar voor, terwijl wij blijven genieten van de bijna eindeloze verscheidenheid aan dingen die gemaakt zijn van dit wonderprodukt, wol.

[Illustraties op blz. 24]

Voor het scheren

Scheertijd

Na het scheren

Wat een heerlijk produkt!