Kersttradities — Waar vinden ze hun oorsprong?
ZOWEL op het noordelijk als op het zuidelijk halfrond, zowel onder gelovigen als onder niet-gelovigen, is het kerstfeest een van de populairste feesten. In Japan, met zijn niet-christelijke sjintoïstische meerderheid, doet Kerstmis niet onder voor andere vieringen en is dit volledig gecommercialiseerde feest een tijd geworden van onbeteugelde pretmakerij. Maar zijn kerstvieringen altijd zo werelds geweest? Hoe is dit feest ontstaan?
Een beschouwing van de manier waarop Kerstmis in de eerste duizend jaar van onze gewone tijdrekening werd gevierd, helpt ons de oorsprong ervan te herleiden tot voorchristelijke bronnen. In een artikel in het tijdschrift History Today betoogt Alexander Murray van de Universiteit van Oxford dat de middeleeuwse mens „bestaande elementen van heidense midwinterriten vermengde met de zich ontwikkelende theologie van Kerstmis”. Hoe en waarom werd dit gedaan?
Voorchristelijke oorsprong
Volken van oude Europese beschavingen merkten op hoe de zon midden in de winter bij de zuidelijke horizon scheen stil te staan, alvorens weer langzaam omhoog te klimmen aan de hemel. Dit wintersolstitium (een woord dat is afgeleid van de Latijnse woorden voor „zon” en „stilstaan”) werd, volgens de Juliaanse kalender, oorspronkelijk gedateerd op 25 december. Deze zelfde mensen vonden het gemakkelijk een vergelijking te trekken tussen de zon en God als de Bron en Instandhouder van het leven. In 274 G.T. riep de Romeinse keizer de Sol invictus (onoverwinnelijke zon) uit tot voornaamste beschermgod van het keizerrijk, en wel op 25 december, waarmee hij Mithras, de god van het licht, eerde.
Over de opkomst van het „christendom” als een nieuwe religie voor het keizerrijk schrijft Murray: „Na veel onzekerheid zou de overwinning gaan naar de voornaamste concurrent [van het Mithriacisme], het christendom. Maar rond het jaar 300 moest deze concurrent nog steeds diplomatiek optreden. Omstreeks die tijd besloot de kerk een feest voor Christus’ geboorte (Latijn: nativitas) in het leven te roepen. (Zo’n feest komt niet voor op lijsten van feesten uit de derde eeuw, en het nieuwe feest wordt voor het eerst vermeld in een document van 336.)” Welke datum werd er voor deze viering gekozen? De 25ste december, het resultaat van „een slimme en praktische zet van de zijde van de vroege kerkvaders”, aldus het boek Discovering Christmas Customs and Folklore. Hoe dat zo?
Midwinter was al helemaal ingeburgerd als een tijd van feestelijkheden vanwege het zevendaagse Romeinse landbouwfeest van vuur en licht, de Saturnalia. Dan was er Kalendae, een driedaags feest ter ere van de benoeming van Romeinse bestuursfunctionarissen die met ingang van de eerste, of kalendae, van januari voor een jaar hun ambt bekleedden. Aangezien de Saturnalia, Kalendae en de Mithrische geboortedag van de onoverwinnelijke zon elk jaar binnen zo’n korte tijdsperiode vielen, koos men 25 december als datum voor de viering van „Christus-mis” in een poging heidenen ertoe over te halen zich tot de nieuwe staatsreligie van het Romeinse Rijk te bekeren.
Met het verstrijken van de tijd zorgde de invloed van het heidense Germaanse midwinterfeest, het joelfeest, voor een versterking van de gewoonten van smulpartijen en pretmakerij, alsook het geven van geschenken. Kaarsen, houtblokken, versieringen van altijdgroene takken, en bomen werden een in het oog springend onderdeel van kerstvieringen. Maar, zo redeneren sommigen misschien, de viering van Christus’ geboorte moet dan toch onder christenen beslist al een belangrijke plaats hebben ingenomen voordat er later heidense tradities mee verbonden raakten. Is dit zo?
Niet door vroege christenen gevierd
De bijbel onthult niet de precieze datum van Jezus’ geboorte. Sterker nog, „de vroege christenen vierden Zijn geboorte niet”, aldus The World Book Encyclopedia. En waarom niet? „Omdat zij de viering van iemands geboorte als een heidens gebruik beschouwden.” Het commentaar van Augustus Neander in Allgemeine Geschichte der christlichen Religion und Kirche komt hiermee overeen: „Het begrip verjaarsfeest paste helemaal niet in de denkbeelden van de christenen uit die periode in het algemeen.”
Uit deze beschouwing blijkt dat kerstvieringen hun oorsprong vinden in heidense gebruiken. Zoals The Economist verklaart, hebben pas later religieuze „publiciteitsagenten zich ’dit feest van het licht [de geboortedag van de onoverwinnelijke zon]’ toegeëigend met het argument ’Christus is het licht der wereld’, en hebben zij voorgegeven (met een gebrek aan bewijs dat door de Reclameraad niet zou worden getolereerd) dat de baby Jezus in december geboren was. Om die reden heeft het presbyteriaanse Schotland Kerstmis lange tijd verworpen, iets wat ook het puriteinse Amerika nog lang heeft gedaan totdat commerciële belangen het kerstfeest herschiepen.”
Kersttradities nieuw leven ingeblazen
Aan het begin van de regering van koningin Victoria (1837-1901) waren er volgens Gavin Weightman en Steve Humphries, de schrijvers van Christmas Past, „geen Britse kinderen die hun kous op kerstavond bij het vuur hingen; niemand had van de kerstman gehoord; kerstpistaches bestonden niet; heel weinig mensen aten kalkoen met kerst; het was ongebruikelijk om geschenken te geven; en de versierde kerstboom met kaarsjes was buiten het koninklijk hof nauwelijks bekend. In feite was Kerstmis geen bijzonder belangrijke datum op de kalender voor enig sociaal ritueel.” Wat gebeurde er dan waardoor het kerstfeest weer populair werd?
„Deze transformatie van oude feesten in één korte, respectabele gezinsviering begon omstreeks de jaren ’30 van de vorige eeuw . . . en werd min of meer voltooid in de jaren ’70 van die eeuw, toen de persoon van Santa Claus [de kerstman] voor het eerst in Engeland verscheen”, zegt Christmas Past. Terzelfder tijd werd door de publikatie van Charles Dickens’ A Christmas Carol, het verhaal van de bekering van de vrekkige Scrooge tot de geest van Kerstmis, een sfeer van liefdadigheid jegens de armen geschapen. De armoede en de erbarmelijke omstandigheden waaronder werd gewoond in steden die het voortbrengsel waren van de Industriële Revolutie, zetten de mensen in het Victoriaanse tijdperk ertoe aan een soort van morele kruistocht te ondernemen die in de latere periode onder Eduard VII veranderde in de zin dat men nog slechts liefdadigheid betrachtte jegens de „fatsoenlijke” armen.
Een schrijver in de Britse Catholic Herald merkt op: „Geleidelijk aan, met het toenemen van de algemene welvaart, zijn veel van de betreurenswaardige aspecten van het burgerlijk kerstritueel wijdverbreid geworden. Eenvoud en edelmoedigheid hebben het veld geruimd voor wedijver en de wens de ander te overtreffen. Het huiselijke feestmaal, eens een ware traktatie, is vervangen door orgieën van overdadig zwaar voedsel. Gezinsleden worden door deze nieuwe traditie gedwongen dagen in elkaars gezelschap door te brengen of zij dat nu prettig vinden of niet, spelletjes te doen die sommigen van hen verachten, televisie te kijken, waar sommigen een hekel aan hebben, en juist op het tijdstip waarop welwillendheid en algemene vriendelijkheid verondersteld worden te regeren elk contact met buren en buitenstaanders te vermijden.
En als iemand er iets over zegt, als iemand het waagt kritiek te hebben op hetzij de geest van commercie of de louter sociale conventies van dit alles, dan wordt hij voor een Scrooge uitgemaakt. Naar mijn mening is het in recente jaren met Kerstmis afschuwelijk misgegaan.”
Of u het nu met deze beoordeling eens bent of niet, wat kan er in uw omgeving met Kerstmis zoal gebeuren?
Kerstmis — een gevaarlijke tijd
Merkt u dat sommige mensen van deze gelegenheid gebruik maken om overdadig te eten en te drinken? Wordt de vrede in uw buurt verstoord door dronken herrieschoppers? Hoewel veel oprechte mensen met Kerstmis buitengewone vriendelijkheid en consideratie aan de dag leggen, wordt door hun inspanningen niet de schade voorkomen die in die tijd zo vaak aan gezinsverhoudingen wordt toegebracht.
U kunt u dan ook terecht afvragen: ’Waarom brengt Kerstmis zulke excessen van slecht gedrag voort?’ In hoofdzaak omdat het onchristelijk, heidens is. Kunt u zich voorstellen dat Christus daarmee ingenomen is? Feitelijk niet. De bijbel redeneert onomwonden: „Wat voor deelgenootschap hebben rechtvaardigheid en wetteloosheid? Of wat heeft licht met duisternis gemeen? Welke overeenstemming bestaat er voorts tussen Christus en Belial [Satan]?” — 2 Korinthiërs 6:14, 15.
Een andere zienswijze
Het is heel goed mogelijk dat u tijdens de kerstdagen bezoek krijgt van een van Jehovah’s Getuigen. U zult bemerken dat zij geen Kerstmis vieren. Misschien maakt u zich zorgen om hun kinderen, omdat u van mening bent dat zij de feestelijkheden het allermeest missen. Maar in een interview in de Southern Evening Echo uit Southampton (Engeland) gaf een Getuige die vader is van twee kinderen, de volgende verzekering: „’Zij hebben echt niet het gevoel dat zij iets te kort komen, dat verzeker ik u’, zei John. ’Jehovah’s Getuigen doen oprecht hun best een gelukkig gezinsleven te bevorderen. Dus geven wij onze kinderen in de loop van het jaar niet alleen heel wat cadeautjes, maar wij geven hun iets veel kostbaarders[, namelijk] onze tijd en onze liefde.’”
Stellig dragen zo’n oprechte liefde en belangstelling veel tot een gelukkig gezinsleven bij. Zou het in plaats van kersttradities van heidense oorsprong te volgen, derhalve niet beter zijn als iedereen Jezus eerde door jegens familieleden, vrienden en bekenden, ja, en ook jegens vreemden, het hele jaar door werkelijk een geest als die van Christus tentoon te spreiden?
[Kader/Illustratie op blz. 14]
DE KERSTMAN, ALIAS SANTA CLAUS
De kerstman is wel beschreven als „de meest succesvol gepromote figuur sinds Jezus Christus”. Maar wie was hij? Volgens The Customs and Ceremonies of Britain is hij „op zijn minst vanaf de 15de eeuw bekend als een soort vage personificatie van de [kerst]feesttijd . . . en komt hij in nagenoeg zijn huidige kledij voor op een houtsnede van 1653: maar ’Santa’s’ bezoeken op kerstavond, zijn gewoonte om in schoorstenen af te dalen om kousen (of, ambitieuzer, kussenslopen) te vullen en zijn door rendieren getrokken slee stammen allemaal uit die smeltkroes van tradities, de VS. Zijn persoon werd daar samengesmolten uit Europese legenden over de 4de-eeuwse heilige Nicolaas van Myra (die drie meisjes voor prostitutie behoedde door een heimelijke middernachtelijke schenking van een bruidsschat, en die als Sinte Klaas op 6 december, zijn feestdag, de schoenen van Nederlands-Amerikaanse kinderen vulde), de Duits-Amerikaanse Krisskringle (die zoete kinderen beloonde en stoute kinderen strafte) en Scandinavische of Russische verhalen over tovenaars die de Noordpool bewoonden. . . . Deze samengestelde Amerikaanse Santa stak in de jaren ’70 van de vorige eeuw rustig nogmaals de Atlantische Oceaan over: sinds welke tijd hij, kennelijk zonder dat zijn reputatie door talloze commerciële dubbelgangers beschadigd is, in toenemende mate voorzien heeft in een zuiver werelds middelpunt voor ’het kinderkerstfeest’.”
[Kader/Illustratie op blz. 15]
ALTIJDGROENE TAKKEN ALS KERSTVERSIERING
Belangrijke bestanddelen van de kerstversieringen zijn hulst, klimop en mistletoe of maretak, beschreven als „magische planten die vrucht dragen in een dood seizoen”. Maar waarom juist deze altijdgroene planten? Hoewel sommigen geloven dat de rode bessen van de hulst Christus’ bloed voorstellen en de stekelige bladeren een symbool zijn van de „doornenkroon” die de soldaten van Pontius Pilatus Jezus spottend op het hoofd zetten, bezagen heidenen de glanzende bladeren en bessen van de hulst als een mannelijk symbool van eeuwig leven (Matthéüs 27:29). De klimop bezagen zij als een vrouwelijk levenssymbool van onsterfelijkheid. Hulst en klimop samen werden hun vruchtbaarheidssymbool. Mistletoe wordt nog steeds zo sterk met het heidendom geassocieerd dat het boek The Customs and Ceremonies of Britain zegt: „Geen enkele kerkdecorateur zal het tolereren — behalve in de Minster [kathedraal] van York.” De bekendste van alle altijdgroene planten en bomen is de kerstboom, die reeds lange tijd een voorname plaats innam in Germaanse tradities en in Engeland populair gemaakt werd door de echtgenoot van koningin Victoria, prins Albert, en die het middelpunt werd van kerstvieringen in familiekring. Vanaf 1947 stuurt de Noorse hoofdstad, Oslo, elk jaar een kerstboom als geschenk naar Londen om die tentoon te stellen op Trafalgar Square.
[Illustratie op blz. 16]
De kerstboom die Noorwegen jaarlijks aan Groot-Brittannië schenkt