Protestantisme en apartheid
IN EEN artikel in de South African Digest werd bericht dat bij de NGK (de Nederduitse Gereformeerde Kerk) „gebouwen, kerkdiensten en lidmaatschap voor iedereen open zijn gesteld, ongeacht ras of kleur”.
Tientallen jaren was de NGK voorstander geweest van totale rassenscheiding. Waardoor kwam deze historische verandering, waartoe in oktober 1986 op een vergadering van kerkelijke leiders werd besloten, tot stand?
Het zal velen misschien verbazen dat in de vorige eeuw blanken, zwarte slaven en personen van gemengd Europese en Afrikaanse afkomst allemaal tot één NGK behoorden. In 1857 gaf een kerkelijke synode zich echter onder de druk van toenemende raciale vijandelijkheden gewonnen en verklaarde dat diensten voor mensen van gemengd ras in afzonderlijke gebouwen gehouden konden worden. De bijbel moedigde niet tot zo’n beslissing aan, gaf de synode toe, maar de beslissing werd genomen „als gevolg van de zwakheid van sommigen”. Dit leidde in 1881 tot de oprichting van een afzonderlijke kerk voor mensen van gemengd ras, die de Nederduitse Gereformeerde Sendingkerk werd genoemd.
Die kerkelijke leiders hadden er geen besef van wat zij op gang hadden gebracht. Al spoedig werden er ook afzonderlijke kerken opgericht voor zwarten en Indiërs. De diensten in veel nederduits gereformeerde kerken waren uitsluitend voor blanken. Wat eens was bezien als een „zwakheid” werd een strakke kerkelijke gedragslijn. Zwarten werden soms weggestuurd bij de begrafenisdiensten van hun eigen blanke werkgevers. Zulke vernederingen veroorzaakten wrevel bij zwarte kerklidmaten.
„Apartheid . . . een kerkelijke gedragslijn”
In 1937 verzocht de Federale Raad van Nederduitse Gereformeerde Kerken de regering een wet aan te nemen waarbij het blanken verboden werd met mensen van gemengd ras te trouwen. De regering weigerde. In 1939 herhaalde de Federale Raad dit verzoek en vroeg tegelijkertijd om aparte woonwijken, scholen en universiteiten voor blanken. Verscheidene delegaties van predikanten benaderden de regering hierover. In 1942 schreef de Federale Missieraad van Nederduitse Gereformeerde Kerken aan de regering: „De Kerk zou graag zien dat aan dit beginsel van raciale apartheid in de toekomst strikt de hand wordt gehouden.”
Toen kwam bij de verkiezingen van 1948 de blanke Nasionale Party aan de macht, die beloofde zich voor de wettelijke regeling van het apartheidsbeleid in te zetten. Al spoedig volgden er nieuwe apartheidswetten. Na de verkiezingen verklaarde Die Kerkbode, het officiële orgaan van de NGK, trots: „Als Kerk hebben wij . . . altijd bewust gestreefd naar de scheiding van deze twee bevolkingsgroepen. In dit opzicht kan apartheid met recht een kerkelijke gedragslijn worden genoemd.”
Een bijbelse leerstelling?
Tot dan was het aandringen op apartheid van kerkelijke zijde voornamelijk op traditie gebaseerd geweest. In 1948 gaf de Transvaalse synode zelfs toe dat zij zich er niet „bewust op hadden beroepen door bijbelse beginselen gebonden te zijn”. Nu koos men echter steeds krachtiger voor een nieuwe benadering — men deed apartheid als een bijbelse leerstelling voorkomen.
In 1974 publiceerde de algemene synode van de NGK een rapport met als titel Ras, Volk en Nasie en Volkereverhoudinge in die lig van die Skrif. „Daarin kreeg de theologie der apartheid haar klassieke verwoording”, verklaart dr. Johann Kinghorn, redacteur van het boek Die NG Kerk en Apartheid. Het rapport stond uitgebreid stil bij het verslag over de verdeling van de mensheid in Babel en verklaarde: „Een politiek stelsel gebaseerd op de gescheiden ontwikkeling van verschillende bevolkingsgroepen is aan de hand van de bijbel te rechtvaardigen.” Het rapport ging ook in op Jezus’ verzoek dat zijn volgelingen „volkomen één . . . gemaakt” zouden worden (Johannes 17:23). Een dergelijke eenheid, zo betoogde het rapport, „behoefde niet in één instelling tot uiting te komen”.
Een „geloofwaardigheidscrisis”
Het Zuidafrikaanse protestantisme is het doelwit van veel kritiek geworden. In 1982 kwam de Wereldbond van Gereformeerde/Hervormde Kerken in Ottawa (Canada) bijeen en bestempelde de apartheidstheologie als „ketterij”. De Zuidafrikaanse NGK werd als lid geschorst. Bovendien zette de Zuidafrikaanse regering zelf de kerken onder druk door enkele apartheidswetten te schrappen, waaronder de wet waarbij de zogenaamde gemengde huwelijken verboden werden.
Hoe hebben de kerken gereageerd? Sommige predikanten van de NGK hebben zich ook openlijk kritisch tegenover de apartheid opgesteld. In het boek Apartheid Is a Heresy (Apartheid is ketterij) verklaart de tot de NGK behorende theoloog professor David Bosch: „De Afrikaanse gereformeerde kerken behoeven slechts naar hun wortels terug te gaan om te ontdekken dat wat ze nu aanhangen niets anders is dan ketterij.”
Maar welke uitwerking heeft dit terugkrabbelen op de leden van de kerk gehad? De nederduits gereformeerde theoloog professor Bernard Combrink merkt op: „Sommige leden aarzelen niet over de geloofwaardigheidscrisis in de kerk te spreken, in het licht van het feit dat een bepaald standpunt of beleid jarenlang schriftuurlijk heette te zijn en de kerk nu ’plotseling’ andere standpunten als in overeenstemming met de Schrift blijkt voor te staan.”
Inderdaad bereikte de „geloofwaardigheidscrisis” in de NGK een climax in oktober 1986, toen haar algemene synode een resolutie over apartheid aanvaardde waarin onder meer stond: „De overtuiging is gegroeid dat gedwongen segregatie en de scheiding van volken niet gezien kan worden als een voorschrift van de bijbel. De poging om een dergelijk voorschrift aan de hand van de bijbel te rechtvaardigen, moet als onjuist worden erkend en verworpen.”
Deze verwerping van de apartheidstheologie heeft gemengde reacties onder de blanken teweeggebracht. Velen zijn van mening dat de synode van de NGK niet ver genoeg is gegaan, daar ze niet bereid is zich met haar zwarte gereformeerde kerken tot één lichaam te verenigen. Anderen zijn echter de mening toegedaan dat de kerk te ver is gegaan en hebben daarom hun financiële steun ingetrokken. Op zaterdag 27 juni 1987 kwamen 2000 dissidenten van de NGK in Pretoria bijeen. Met meerderheid van stemmen richtten zij een nieuwe kerk voor uitsluitend blanken op die zij de Afrikaanse Protestante Kerk noemden.
Terwijl het Nederduitse protestantisme de leiding heeft genomen in het invoeren van de apartheid, hebben de Engelssprekende Zuidafrikaanse kerken het controversiële beleid openlijk veroordeeld. Niettemin geven twee blanke predikanten, een methodist en een congregationalist, toe dat het leven in de Engelssprekende kerken nog steeds „een raciale verdeeldheid en discriminatie weerspiegelt die soms net zo hardnekkig en intens is als die welke men in de Afrikaanse gereformeerde kerken aantreft”. — Apartheid Is a Heresy.
Wat is de reactie van zwarte kerkleden geweest? Terwijl blanke theologen verhitte debatten over de apartheid hebben gevoerd, hebben prominente zwarte theologen hun eigen zienswijzen ontwikkeld.
[Kader op blz. 6]
Ook katholieken verdeeld
In september 1986 werd op een bijeenkomst van katholieke geestelijken in Zuid-Afrika een resolutie aangenomen betreffende het beëindigen van de apartheid. The Cape Times bericht: „Rooms-katholieke priesters uit het hele land gaven formeel hun instemming te kennen met het door de Zuidafrikaanse Katholieke Bisschoppenconferentie ingenomen standpunt ten gunste van het uitoefenen van economische druk op Zuid-Afrika.”
Toen echter eerder dat jaar zulke zienswijzen werden geuit tijdens missen in Johannesburg, liepen een aantal katholieken de kerk uit. Eén man die met zijn gezin vertrok, stelde de priester al schreeuwend van zijn ongenoegen in kennis en kreeg bijval van de meeste gemeenteleden. Het is veelzeggend dat een aantal Zuidafrikaanse katholieken een organisatie hebben gevormd die tegen politieke betrokkenheid van de katholieke geestelijkheid gekant is.
[Illustratie op blz. 5]
Kerkelijke leiders hebben apartheid als een bijbelse leerstelling doen voorkomen