De opkomst van de zwarte theologie

„Het christendom is door veel zwarten vereenzelvigd met apartheid.” — Uit The Church Struggle in South Africa, door de congregationalistische predikant J. de Gruchy

GEDESILLUSIONEERD door het Zuidafrikaanse protestantisme hebben veel zwarten zich tot iets nieuws gewend — de zwarte theologie, die de bijbel met hun situatie in verband tracht te brengen.

„De term ’zwart’”, legt Louise Kretzschmar uit in The Voice of Black Theology in South Africa, „kan op twee manieren opgevat worden. In de eerste plaats heeft ze betrekking op al degenen die voorheen ’niet-blanken’ of ’niet-Europeanen’ werden genoemd, namelijk Afrikanen, kleurlingen en Indiërs. . . . In de tweede plaats wordt ’zwartheid’ als synoniem beschouwd met ’de verdrukten in Zuid-Afrika’.”

Zo beklemtoont de zwarte theologie dat zwarten met dezelfde waardigheid behandeld moeten worden als blanken omdat ook zwarten naar Gods beeld zijn geschapen. Tot de voornaamste thema’s behoren de bevrijding van Israël uit Egypte en het lijden van Jezus. ’God staat aan de kant van de verdrukten’, luidt haar strijdkreet.

Een eendrachtige benadering?

De voorstanders van de zwarte theologie zijn over Zuid-Afrika’s vele kerken verspreid en er wordt onderling hevig gedebatteerd. Sommigen bewonderen bijvoorbeeld de communistische ideologie en analyseren die in hun geschriften. Anderen verwerpen het marxisme. Ook zijn zij het onderling oneens over de mate waarin de blanke gemeenschap moet delen in dit „christendom” nieuwe stijl.

Als critici van de zwarte theologie betogen dat ze het zwarte nationalisme bevordert op dezelfde manier als de apartheidstheologie het blanke nationalisme bevordert, antwoordt dr. Allan Boesak, een vooraanstaand voorvechter van de zwarte theologie: „Het christelijke geloof gaat alle ideologieën en alle nationalistische idealen te boven.”

Een predikant van de Congregationalistische Kerk, Bonganjalo Goba, reageert daarop echter vinnig: „Ik ben het niet met Allan Boesak eens.” Het is onvermijdelijk, beweert Goba, dat de zwarte theologie „de ideologische belangen van de zwarte gemeenschap zal weerspiegelen. Als dat niet zo is, houdt ze op Zwarte Theologie te zijn.” De lutherse bisschop dr. Buthelezi voegt daaraan toe: „Dezelfde boodschap uit de bijbel die de geest van de Afrikaner inspireerde . . . motiveert ons nu tot het zingen van het lied van de Zwarte Theologie.”

Als wapen gebruikt

„De zwarte theologie”, zo verklaart Itumeleng Mosala, methodistisch predikant en lector in de zwarte theologie, „heeft heel goed aan haar doel beantwoord als wapen van kritiek tegen de blanke theologie en de blanke samenleving.” Door zulke kritiek te laten horen, hopen zwarte theologen dat jonge zwarten in hun kerken zullen blijven. Velen hebben de kerken de rug toegekeerd als protest tegen de manier waarop zij het „christendom” in de kerken beoefend zien worden.

Anderen gaan verder en gebruiken de zwarte theologie als een wapen om politieke veranderingen tot stand te brengen. Takatso Mofokeng, predikant van de zwarte NGK in Afrika en lector in de zwarte theologie, geeft toe: „De Zwarte Theologie blijft een nuttig instrument voor de zich steeds verder ontwikkelende strijd voor bevrijding.”

Een voorbeeld daarvan is The Kairos Document, getekend door 156 Zuidafrikaanse theologen. Het doet een beroep op kerkleden „om een eind te maken aan de onderdrukking, de tirannen van de macht te ontheffen en een rechtvaardige regering tot stand te brengen”. De theologen verklaren: „Wij geloven dat God aan het werk is in onze wereld, dat hij hopeloze en goddeloze situaties ten goede keert zodat zijn ’Koninkrijk mag komen’ en zijn ’wil mag geschieden gelijk in de hemel alzo ook op de aarde’. . . . Het conflict en de strijd zullen in de maanden en jaren die voor ons liggen heviger moeten worden, omdat er geen andere manier is om een eind te maken aan het onrecht en de onderdrukking.”

Leert de bijbel dat echter? Zal Gods koninkrijk door een politieke omwenteling komen? Betekent het feit dat het protestantisme in Zuid-Afrika een bron van tweedracht is gebleken, dat het christendom zelf heeft gefaald?