Zuid-Afrika’s religieuze dilemma

Door Ontwaakt!-correspondent in Zuid-Afrika

ZUID-AFRIKA is een overwegend religieus land. Het kerkbezoek is er hoog. De bijbel is in alle belangrijke talen van Zuid-Afrika verkrijgbaar en wordt in veel huizen gelezen. Toch is het land het toneel geworden van rassenstrijd en raciaal geweld. Misschien vraagt u zich af: ’Waarom zijn de kerken er niet in geslaagd christelijke liefde en eenheid te bevorderen?’

Het dilemma wordt groter als u de recente geschiedenis beschouwt. Dan wordt het jammerlijk duidelijk dat de religie in feite in belangrijke mate medeverantwoordelijk is voor de conflicten in dit land. Om dit te begrijpen is het goed eens na te gaan hoe de religieuze situatie in Zuid-Afrika zich heeft ontwikkeld.

In 1652 stichtten Nederlandse protestanten voor het eerst een blijvende nederzetting op het zuidelijkste puntje van Afrika. Hun nakomelingen spreken thans Afrikaans, een taal die uit het Nederlands is ontstaan. Na verloop van tijd splitsten de Nederlandse kerken zich in een aantal gereformeerde kerken, waarvan de grootste de Nederduitse Gereformeerde Kerk is, ook wel aangeduid als de NGK. Ruim een derde van de blanke bevolking van het land behoort tot deze kerk.

Er stroomden ook Engelse kolonisten naar Zuid-Afrika. Velen waren anglicanen, die zich later splitsten in de zogenoemde High Church en Low Church. Anderen waren methodisten, presbyterianen en congregationalisten. En met de Duitse kolonisten deed de Lutherse Kerk haar intrede. Zo werd Zuid-Afrika een protestants bolwerk, met als gevolg dat miljoenen zwarten werden bekeerd. Thans beweert 77 procent van de Zuidafrikaanse bevolking christen te zijn, en de katholieken vertegenwoordigen daarvan nog geen 10 procent.

Het Zuidafrikaanse protestantisme versplintert echter steeds verder. Veel blanken hebben de grote kerken verlaten en zich bij „wedergeboren”-bewegingen aangesloten. Evenzo hebben veel zwarten een Afrikaanse versie gemaakt van wat christendom wordt genoemd. „Er zouden alleen al in Zuid-Afrika wel 4000 van zulke onafhankelijke kerken kunnen zijn”, bericht het tijdschrift Leadership.

De traditionele protestantse kerken staan voor nog een dilemma. Naarmate hun kudden kleiner worden, vermindert de financiële steun die zij krijgen. Wat de zaak nog erger maakt, is dat degenen die blijven ernstig verdeeld zijn over de betrokkenheid van hun kerk bij rassenvraagstukken. Terwijl sommige leden eisen dat hun kerk zich achter radicale maatregelen ter beëindiging van de apartheid schaart, eisen anderen dat hun kerk zich ten gunste van apartheid uitspreekt. Tussen deze uitersten staan de overige leden, die verdeeld zijn over de vraag hoever hun kerk moet gaan in het bevorderen van integratie en rassengelijkheid.

„Ik vind het verschrikkelijk als mij gezegd wordt dat ik hand in hand moet gaan staan met mensen die ik niet ken en moet voorgeven broederlijke liefde te koesteren voor mensen die niet van mijn soort zijn”, zei een anglicaan over regelingen voor een interraciale kerkdienst. Veel blanke anglicanen zijn ook gebelgd over de politieke activiteiten van hun zwarte aartsbisschop, Desmond Tutu.

Een rapport van de Zuidafrikaanse Onderzoeksraad voor de Menswetenschappen waarschuwde dan ook dat de religie „vaak een verdeeldheid zaaiende en verwoestende rol speelt”, met „het onvoorstelbare vooruitzicht dat aanhangers van dezelfde religieuze traditie in vijandige kampen tegenover elkaar staan”. Zoals wij zullen zien heeft het Zuidafrikaanse protestantisme inderdaad een voorname rol gespeeld bij het doen ontvlammen van raciale vijandelijkheden.