De daklozen — Wat zijn de oorzaken?

HET was een koude winternacht. Louises gezin werd ruw gewekt door verscheidene doordringende kreten. Er was brand uitgebroken in de flat van een van de buren. De felle winterse windvlagen joegen de vlammen hoog op en stuwden ze door het zes verdiepingen hoge gebouw. In de paniek en verwarring die er tijdens de vlucht uit hun woning op de vijfde verdieping ontstond, kwam Louises moeder om het leven doordat zij van de brandtrap viel. Enkele ogenblikken later was het hele gebouw uitgebrand en waren alle woningen verloren gegaan.

Van de ene op de andere dag haar moeder en haar woning te moeten verliezen, was voor Louise een verpletterende slag. Gelukkig had zij familie en vrienden die haar onderdak verleenden totdat zij haar zaken weer een beetje op orde had. Dit netwerk van gemeenschapsondersteuning heeft generaties lang in tijden van nood als een soort vangnet gediend.

Waarom heeft elke grote stad dan haar zwervers en opvangcentra voor daklozen? Waarom zijn er zo veel illegale hutjes, sloppen en krottenwijken? Ja, waarom heerst er woningnood en bestaat er een daklozenprobleem?

Wanneer het vangnet breekt

Onder normale omstandigheden functioneert het netwerk van familie en vrienden goed genoeg om de noodzakelijke hulp te verlenen wanneer zich een persoonlijke crisis voordoet. Het netwerk is echter kwetsbaar. Als de nood nu eens zo groot of zo kostbaar blijkt dat het de draagkracht van het netwerk te boven gaat? Of als het netwerk zelf scheurt door grote sociale beroeringen? Wanneer het vangnet breekt, komen mensen diep in de problemen.

Dit gebeurt thans in veel ontwikkelingslanden. In India bijvoorbeeld is er de afgelopen paar jaar tijdens de jaarlijkse natte moesson onvoldoende regen gevallen. Tegen de zomer van 1987 had één op de drie Indiërs gebrek aan drinkwater. Het watertekort zorgde er ook voor dat de gewassen niet groeiden en het vee doodging. Zonder gewassen hadden de landarbeiders geen werk en geen middelen om hun gezin te onderhouden. De enige keus die hun overbleef, was de dorpen te verlaten en naar de steden te trekken, waar misschien nog enig werk te vinden was.

Het effect van deze migratie blijkt een zware last voor de steden, die reeds worden geplaagd door een snelle bevolkingsgroei. Zonder geld of werk kunnen deze binnenstromende migranten zich niet eens een kleine kamer in een achterbuurt veroorloven. En aangezien zij naar een volkomen nieuwe omgeving zijn getrokken, hebben weinigen van hen iemand op wie zij een beroep kunnen doen. Derhalve moeten zij zich bij de talloze anderen voegen die de straten bevolken waardoor de woningnood nog nijpender wordt.

Andere ontwikkelingslanden kampen met soortgelijke problemen. „In 1950 was er slechts één stad in Afrika met meer dan een miljoen inwoners: Caïro”, verklaart het boek Africa in Crisis. „In 1980 waren er 19 steden het miljoen gepasseerd. Tegen het jaar 2000 zullen er naar men verwacht meer dan 60 van dergelijke steden zijn.” De plattelandsbevolking dromt naar de grote steden in de hoop er een beter bestaan te vinden. Maar dit heeft geresulteerd in sloppenwijken en verloedering, zodat zij vaak in erbarmelijker omstandigheden verkeren dan voordien.

Stijgende kosten en dalend aanbod

In de rijkere of geïndustrialiseerde landen liggen de oorzaken van het daklozenprobleem wellicht op een heel ander vlak. Mensen die zich voor de daklozen inzetten, wijzen gewoonlijk op de economie als de voornaamste factor. In Canada is het bijvoorbeeld zo dat „terwijl stijgende bouwkosten in de afgelopen 20 jaar de prijs van nieuwe huizen al flink omhoog hadden gedreven,” aldus het Canadese opinieblad Maclean’s, „er zich de afgelopen paar jaar gezinnen met twee inkomens op de huizenmarkt hebben aangediend en dit heeft de prijzen nog hoger opgedreven — vorig jaar alleen al met wel 50 procent in sommige stadswijken”.

Wat bijdraagt tot de stijgende woonlasten in veel steden is het proces dat stadsvernieuwing heet. Steeds meer goedkope oudere woningen in de binnenstad worden gerenoveerd of verbouwd tot dure appartementen, voorzien van alle moderne gemakken die aantrekkelijk zijn voor de groep nieuwe rijken of de jonge beroepsbevolking die het wonen in de stad prefereert boven het wonen in de voorsteden. Hierdoor stijgen niet alleen de kosten, maar neemt tevens het aanbod van betaalbare huizen voor gezinnen met een laag of zelfs gemiddeld inkomen aanzienlijk af.

Zo bleek bijvoorbeeld uit een recent onderzoek dat een gezin $58.000 per jaar zou moeten verdienen om zich een nieuw, gemiddeld geprijsd appartement met één slaapkamer in de binnenstad van New York te kunnen veroorloven. Een landelijk onderzoek wees uit dat Manhattan ook in huren boven de Amerikaanse steden uitrijst. Een driekamerappartement van 130 vierkante meter in een goede buurt kost gemiddeld $2555 per maand aan huur, en een gezin zou een jaarinkomen van ongeveer $73.000 moeten hebben om zich dat te kunnen veroorloven, vooropgesteld dat zij bereid zijn meer dan 40 procent van hun inkomen alleen al aan woonlasten te besteden.

De woonlasten in andere steden zijn wellicht lager, maar dat geldt ook voor het gemiddelde arbeidsloon. Doordat woonkosten zo’n groot deel van het gezinsinkomen opslokken, kan iedere financiële tegenslag gemakkelijk tot een ramp leiden. Dat overkwam John, die enkele jaren geleden met zijn vijf leden tellende gezin van Chicago (Illinois) naar Houston (Texas) verhuisde om werk te zoeken. Een tijdlang onderhield hij zijn gezin met wat hij op provisiebasis verdiende door de verkoop van recreatievoertuigen. Toen verkocht hij door de slappe economische situatie twee maanden lang niets. Nu hij de maandelijkse huur voor hun appartement van $595 niet kon betalen, werd hij met zijn gezin het huis uitgezet. Omdat zij op niemand een beroep konden doen, gingen zij naar een onderkomen voor dakloze gezinnen. Hoewel hij nu in ieder geval een dak boven zijn hoofd had, vroeg John zich af of hij er ooit weer bovenop zou komen, aangezien weinig werkgevers iemand in dienst zullen nemen die geen vast adres heeft.

Hoewel de meeste mensen in de grote steden misschien niet dakloos zijn, laat de woonsituatie veel te wensen over. Een onderzoek onthult dat zelfs in een moderne stad als New York 10 procent van het huizenbestand tot de zogenaamde „oude wet”-woningen behoort, huizen die bij de eeuwwisseling al ongeschikt werden geacht door onvoldoende lucht, licht en sanitaire voorzieningen. Nog eens 30 procent behoort tot de „nieuwe wet”-woningen, enigszins verbeterde, maar zelfs naar de maatstaven van 1929 ouderwetse woningen. Elk jaar worden wel 30.000 mensen gedwongen hun woning te verlaten wanneer de aftakelende panden ten slotte onbewoonbaar worden verklaard.

Een psychiatrische factor

Wat de zaken nog gecompliceerder maakt, is het feit dat volgens veel deskundigen de economische kant slechts één aspect van het daklozenprobleem is. Zij beweren dat een groot percentage daklozen dit is geworden omdat zij geestesziek zijn en niet langer voor zichzelf kunnen zorgen.

Sinds het midden van de jaren ’60 hebben veel psychiatrische inrichtingen in een poging de kosten te drukken, gekozen voor een benadering die ’community’-psychiatrie wordt genoemd. Psychiatrische patiënten worden behandeld met bepaalde nieuwe psychofarmaca en dan uit de staatsinrichtingen ontslagen. De theorie luidde dat wanneer de ernstigste symptomen door de medicijnen onderdrukt werden, de patiënten weer in de gemeenschap opgenomen konden worden en er steun van zouden ontvangen. Dit heeft er in Canada bijvoorbeeld toe geleid dat de totale beddencapaciteit in psychiatrische inrichtingen is gedaald van 47.600 in 1960 tot onder de 10.000 nu, en dat de bezetting van de psychiatrische inrichtingen in de Verenigde Staten nu nog geen kwart bedraagt van de piek van 559.000 in 1955.

„Maar het ontslag van de patiënten uit de inrichtingen is in grote mate ondermijnd doordat de openbare dienstverlening van de provincies heeft gefaald en er niet in woningen voor voormalige psychiatrische patiënten is voorzien”, bericht Maclean’s. Velen zijn gedwongen in uitgeleefde hotelletjes of pensions te wonen. Degenen die er niet in slagen greep op hun leven te krijgen, belanden uiteindelijk in opvangcentra of op straat. De sociale diensten in veel Canadese steden schatten dat ongeveer een derde van de daklozen aan een of andere psychiatrische stoornis lijdt. Een door Ellen Bassuk van de Harvard Medical School geleid onderzoek bracht aan het licht dat onder de bewoners van een typerend opvangcentrum voor daklozen in Boston „bij zo’n 90 procent sprake was van een constateerbare geestesziekte”.

De situatie van dakloze gezinnen die in hotels van de sociale dienst en dergelijke zijn ondergebracht, is niet veel beter. Hoewel er in hun geval meestal geen sprake was van een geestesziekte, leiden de opeenhoping van mensen en de onhygiënische omstandigheden, plus de verveling en hopeloosheid, vaak tot geweld in het gezin en emotionele stoornissen, vooral bij de kinderen.

Gezocht: Een oplossing voor de tragedie

Hoewel de deskundigen het er niet over eens zijn of het daklozenprobleem te wijten is aan de economische recessie, de hoge woonlasten, psychiatrische problemen of iets anders, blijven verscheidene aspecten van het probleem alarmerend. Ten eerste valt niet te ontkennen dat over de hele wereld het huisvestingsprobleem nijpender wordt. Ten tweede worden in steeds grotere mate niet slechts alleenstaanden maar ook gezinnen dakloos. En als laatste is de groep daklozen jonger geworden. Deze tragische feiten schreeuwen om een oplossing. Welke maatregelen worden er genomen om het probleem op te lossen? Hoe doeltreffend zijn die? En zullen er ooit voldoende huizen zijn voor allen?

[Illustratie op blz. 9]

Geïmproviseerde hutjes in de schaduw van luxewoningen

[Verantwoording]

Mark Edwards/UNCHS