De wereld sinds 1914

Deel 7: 1960-1969 De jaren ’60 — een periode van roerig protest

HET vliegtuig stortte neer — en sloeg meteen iedere hoop op een spoedige dooi in de Koude Oorlog de bodem in. Het was een Amerikaans U2-spionagevliegtuig, en het was op 1 mei 1960 boven de Sovjet-Unie neergeschoten.

De Russische leider Nikita Chroesjtsjov eiste een verontschuldiging en een belofte van de Verenigde Staten dat dergelijke vluchten zouden worden gestaakt. Niet tevreden met president Eisenhowers antwoord, protesteerde hij door te weigeren de topconferentie tussen Oost en West bij te wonen die op 16 mei in Parijs zou beginnen.

Het was geen veelbelovend begin van de jaren ’60. Maar het was typerend voor een periode die zou worden gekarakteriseerd door een geest van protest en het onvermogen van mensen om overeenstemming te bereiken — overeenstemming over wat dan ook.

Ondanks vrede, drie soorten oorlog

De Koude Oorlog woedde nog in volle hevigheid. Dat zou door de verdere gebeurtenissen zo blijven. In augustus 1961 sloten de Russen hun bezettingszone in Berlijn van de westelijke sectoren af door de Berlijnse muur op te richten. Een jaar later deden zij een poging om raketten op Cuba te installeren. Dit mislukte omdat zij zich gesteld zagen tegenover de „quarantainemaatregelen” van een blokkade door de Amerikaanse marine. Studentenonlusten in Tsjechoslowakije vormden de aanzet tot de vorming van een nieuwe regering. Maar in 1968 kwamen de Russen tussenbeide om te verhinderen dat regeringshervormingen de zogeheten Praagse Lente in een regelrechte zomer zouden veranderen.

Behalve de kilheid van een koude oorlog ervoer de wereld ook plotselinge uitbarstingen van de gebruikelijker „normale” oorlogvoering. Op zijn minst 54 conflicten waren tussen 1945 en 1959 begonnen. Nu zouden er gedurende de jaren ’60 nog 52 bij komen, waaronder burgeroorlogen in de Kongo en Nigeria, de Zesdaagse Oorlog in het Midden-Oosten en de oorlog in Vietnam.a

In de jaren ’60 was men echter getuige van het begin van een derde soort oorlog. Tot die tijd was de wereld op maatschappelijk of burgerlijk niveau betrekkelijk kalm geweest. Maar nu werden jongeren van de naoorlogse generatie volwassen. Daar zij niet bepaald ingenomen waren met wat zij zagen en het gevoel hadden dat de problemen van de wereld niet effectief werden bestreden, begonnen zij hun eigen oorlog — een oorlog van protest.

Studenten rukken op

Er werden heel wat kilometers afgelegd in „ban de bom”-marsen. In feite was bijna alles wat een protest rechtvaardigde, goed voor een protestdemonstratie, een studentenstaking, een bezetting of een daad van burgerlijke ongehoorzaamheid. Het merendeel van de jongeren ondersteunde klaarblijkelijk deze nieuwe vorm van oorlogvoering, tenminste in beginsel. Een in 1968 onder jongeren gehouden enquête toonde dat 67 procent er een voorstander van was, waarop het Duitse tijdschrift Der Spiegel als commentaar gaf: „Wanneer het op protestmarsen aankomt, zijn de meesten van hen bereid om niet alleen hun hart te geven maar ook hun voeten en indien nodig hun vuisten.”

Dit bleek wel tijdens het paasweekeinde van 1968, toen in meer dan 20 Duitse steden duizenden in protest de straat op gingen. Twee personen kwamen om, honderden raakten gewond. Dit was er gegroeid uit de protesten van een jaar daarvoor tegen de sjah van Iran en zijn regime. Toen, op 2 juni, hadden de botsingen tussen demonstranten en politie in Berlijn één dode en vele gewonden tot gevolg gehad.

Zeer terecht merkte de schrijver William Burroughs in 1968 op: „De rebellie van de jeugd is een wereldomvattend fenomeen dat zich nooit eerder in de geschiedenis heeft voorgedaan.” In dat jaar leidde in Frankrijk onrust onder de studenten tot een algemene staking die bijna de val van de regering van president De Gaulle veroorzaakte. Aan het begin van het decennium had een studentenprotest inderdaad een regering ten val gebracht, die van Zuid-Korea, maar dat had meer dan 200 levens gekost. En betreffende de protesterende studenten in Japan zegt het boek 1968 Weltpanorama: „Japan verschilt nauwelijks van Amerika en Europa. Hoogstens zijn de Japanse studenten wat fantasierijker dan hun medestudenten in Berkeley, Parijs of Frankfurt.”

„Bemin elkaar, maak geen oorlog”

Veel van dat protest was tegen oorlog gericht — oorlog in het algemeen en de oorlog in Vietnam in het bijzonder. In 1946 was er een onafhankelijkheidsoorlog uitgebroken tegen het Franse koloniale bewind in Indo-China, waarvan Vietnam deel uitmaakte. Acht jaar later had een wapenstilstandsverdrag het land verdeeld, een tijdelijke regeling totdat er verkiezingen konden worden gehouden om het te verenigen. Eén deel kwam onder communistisch, het andere onder niet-communistisch bestuur. En net als in Duitsland en Korea kwamen ook hier de supermachten tegenover elkaar te staan in een koude oorlog over een politiek opportune grens.b

De spanning van de Koude Oorlog leidde ten slotte tot een uitbarsting van openlijke oorlogvoering in Vietnam. In het begin voorzagen de Verenigde Staten het zuiden slechts van militair materieel. Maar in de loop van de jaren ’60 begon het zenden van troepen, waarin vóór het einde van het decennium een hoogtepunt van meer dan een half miljoen werd bereikt. De oorlog werd tot een etterende zweer die niet wilde helen. „In mei [1965] veranderde een politiek debat aan een [Amerikaanse] universiteit dat werd bijgewoond door twaalfduizend studenten, in een protestdemonstratie tegen de oorlog, de eerste van de massale protestdemonstraties tegen oorlog op de universiteitsterreinen die de rest van het decennium kenmerkten”, zegt Charles R. Morris in zijn boek A Time of Passion — America 1960-1980. Om hun standpunt kracht bij te zetten, verbrandden duizenden jonge mannen hun oproep voor militaire dienst. Sommigen gingen zelfs verder, zegt Morris, die twee voorbeelden noemt van mannen die „zich in het openbaar verbrandden uit protest tegen de oorlog”.

„Ik heb een droom”

In de oorlog van het protest zijn de studenten misschien wel vooropgegaan, maar zij waren niet de enigen. De beweging voor de Amerikaanse burgerrechten werd bijvoorbeeld gesteund door zwarten en blanken van alle leeftijden en werd geleid door een predikant van de Southern Baptists, Martin Luther King. In 1963 namen meer dan 200.000 mensen deel aan een mars naar Washington, waar King hen bezielde met zijn toespraak die begon met: „Ik heb een droom.”

Er werd een mate van succes geboekt toen de Amerikaanse senaat hierop reageerde met de uitvaardiging van wat wel „de grootste stroom mensenrechtenwetten van deze eeuw” werd genoemd. En een persoonlijk succes kwam toen King in 1964 de Nobelprijs voor de vrede werd toegekend.

Iedereen doet zijn eigen zin

Jongeren toonden ook hun afkeer van de gevestigde orde door de geldende maatstaven betreffende kleding en haardracht te verwerpen. „De moderevolutie die in 1957 begon in de Londense Carnaby Street,” verklaart The New Encyclopædia Britannica, „leidde tot de toegeeflijke, op de jeugd georiënteerde, tegen het ’establishment’ gerichte mode van de jaren ’60.” Voor veel vrouwen waren dit de dagen van de minirokken en de hot pants; voor mannen waren baarden en lang haar ’in’; en voor zowel mannen als vrouwen was er de uniseks mode en het in alles onverzorgde, slordige uiterlijk dat later bekend kwam te staan als de hippie-look.

Een deel van de muziek van die dagen kweekte ook de geest van protest aan doordat ze tot het gebruik van drugs aanmoedigde en vrije seks en homoseksualiteit vergoelijkte. Rocksterren en popzangers werden afgoden en dicteerden zowel de mode als het gedrag. Het leven in communevorm werd populair. Dit en andere levensstijlen die voorheen onaanvaardbaar werden geacht, bezag men nu als aanvaardbare alternatieven. Dit alles zou leiden tot een droevige oogst in de jaren ’70 en ’80.

’Aggiornamento’ en de „Jesus People”

Een woordenboek definieert ’aggiornamento’ als „de politiek van modernisering van rooms-katholieke leerstellingen en instellingen die was aangenomen als een van de doeleinden van het Tweede Vaticaans Concilie van 1962 tot 1965”. Wat paus Johannes XXIII hiermee beoogde, was eensdeels beschuldigingen dat de kerk ouderwets was, af te zwakken, anderdeels het effect te neutraliseren van de toenemende neiging van sommigen om openlijk te protesteren tegen kerkelijke leringen en praktijken. Hierbij waren zelfs gerenommeerde katholieke geestelijken betrokken. De Duitse theoloog Hans Küng bijvoorbeeld werd naar Rome ontboden om zijn onorthodoxe zienswijzen nader te verklaren, maar weigerde te gaan.

De geest van religieus protest bleef niet beperkt tot pogingen om conventionele religies te vernieuwen. Veel jonge Europeanen en Amerikanen keerden al deze groeperingen helemaal de rug toe en wendden zich tot nieuwe sekten of oosterse filosofieën. Groepen zoals de Divine Light Mission, Hare Krishna en de Children of God vonden hun begin gedurende de jaren ’60 en groeiden in populariteit.

Van protest naar geweld en terrorisme

De geest van protest onthulde een wereldomvattende afbraak van het respect voor gezag — van ouders, leerkrachten, regeringen en religie. Dit kweekte een geest die regelmatig tot geweld leidde, iets waaraan sinds 1914 zowel op als buiten het slagveld geen gebrek is geweest.

Breng u eens enkele van de gebeurtenissen te binnen die de gewelddadige jaren ’60 karakteriseerden: Patrice Lumumba, het Kongolese symbool van het Afrikaans nationalisme, en de Zuidafrikaanse premier Hendrik F. Verwoerd beiden wreed vermoord; president Ngo Dinh Diem van de Republiek Vietnam bij een staatsgreep vermoord; de Verenigde Staten verloren door de kogels van moordenaars in minder dan vijf jaar drie leiders: president John F. Kennedy, de leider van de beweging voor burgerrechten Martin Luther King en senator Robert F. Kennedy.

Dit verzet tegen autoriteit, waarbij niet werd teruggeschrokken voor het gebruik van geweld ten einde de doeleinden van het protest te bereiken, legde mede de basis voor het terrorisme. Schrijver en politiek analist Claire Sterling zegt dat het moderne terrorisme in feite in 1968 een aanvang nam, „onmiskenbaar het jaar waarin een generatie die was geboren na de laatste wereldoorlog, haar eigen oorlog verklaarde aan de maatschappij”.

Naar de hemelen opzien voor hulp

Zou het veroveren van het wereldruim een hulp zijn om de problemen op aarde te overwinnen? Blijkbaar dachten sommigen dat. Het ruimteonderzoek ging onverminderd voort, en raakte verweven met de Koude Oorlog, terwijl nu eens Oost, dan weer West een voorsprong in de race nam. Vanaf 1961, toen de Russen de eerste mens in een baan om de aarde brachten, tot aan 1969, toen de Verenigde Staten de eerste man op de maan zetten, duizelde het de wereld door de ene ruimtevaartprestatie na de andere.

Toen het decennium ten einde liep, gaf Collier’s 1970 Year Book als commentaar: „Het schijnt heel toepasselijk dat 1969, het jaar waarin de mens voor het eerst op de maan liep, ook het jaar is van de grootste opbloei van astrologie . . . die deze planeet ooit heeft gekend. Het Aquariustijdperk . . . [waarin] broederschap op aarde zal heersen, breekt wellicht aan of misschien ook niet.”c

Klaarblijkelijk zagen steeds meer mensen voor hulp naar de hemelen op. En omdat satellieten die in een baan om de aarde werden gebracht, een bijna onmiddellijke communicatie tussen de continenten mogelijk maakten, brachten in zekere zin de letterlijke hemelen de naties dichter tot elkaar. Maar ze brachten hen niet dichter tot elkaar wat het oplossen van de wereldproblemen betreft. De naties stonden even ver van elkaar af als ooit tevoren, en waren nog altijd „niet ontvankelijk voor enige overeenkomst”. — 2 Timótheüs 3:1-3.

Waarom niet? Omdat de geest van protest — de geest van de jaren ’60 — in de aard der zaak geen verenigende kracht is. Hij schept verdeeldheid. Voor het oplossen van de wereldproblemen moeten mensen één zijn. Om deze eenheid te bereiken, moeten zij niet hun toevlucht zoeken bij de fysieke of astrologische hemelen, maar bij de hemelen van Gods regering.

Jehovah’s Getuigen — die in 1969 een toename van 48 procent hadden ten opzichte van hun gemiddelde aantal in 1960 — deden dat inderdaad. Hoe dankbaar waren zij dat een te rechter tijd komende uitleg van Romeinen hoofdstuk 13, betreffende de christelijke onderworpenheid, hen in staat had gesteld om het te vermijden meegezogen te worden met de geest van roerig protest waardoor de jaren ’60 gekenmerkt werden. — Zie De Wachttoren van 15 januari, 1 februari en 15 februari 1963.

Toen de jaren ’60 ten einde liepen, waren Jehovah’s Getuigen druk bezig mensen aan te spreken over, nee, niet een Aquariustijdperk, maar een tijdperk onder Gods koninkrijk waarin ’broederschap op aarde zal heersen’. Zouden zij dat zelf nog meemaken? Zult u dat beleven? Mis het slotartikel niet van de serie „De wereld sinds 1914” in onze volgende uitgave: „Laat uw hoop krachtiger worden terwijl de wereld uiteenvalt!”

[Voetnoten]

[Kader op blz. 25]

Andere gebeurtenissen die het nieuws haalden

1960 — Ernstige aardbevingen treffen Marokko en Chili

1966 — Begin van Culturele Revolutie in China

[Illustratie op blz. 23]

Hippiebeweging in de jaren ’60

[Verantwoording]

UPI/Bettmann Newsphotos

[Illustratie op blz. 24]

Protestdemonstratie tegen oorlog in New York

[Verantwoording]

UPI/Bettmann Newsphotos