Ingesloten door fobieën

DRIEKWART van degenen met de ergste fobische symptomen zijn vrouwen, maar het waarom daarvan vertellen de statistieken ons niet. De leeftijdsgroep waarbinnen de meeste mannelijke en vrouwelijke fobie-patiënten zich bevinden, is 25 tot 45 jaar, maar de reden blijft onbekend.

„Er heerst werkelijk nog lang geen eensgezindheid over de oorsprong van fobieën”, bekende de psychiater dr. Thurlow Oppenheimer in een toespraak tot een groep therapeuten in New York, en hij voegde eraan toe: „Wij bevinden ons in een duister woud van menselijke conflicten.” Fobieën zijn een mysterie.

Wat kan fobieën veroorzaken?

Uit onderzoek blijkt dat fobieën door een aantal redenen kunnen ontstaan. Een paniekaanval kan bijvoorbeeld volgen op een traumatische ervaring of het verlies van een geliefde. Helen, wier ervaring eerder werd aangehaald, was enkele maanden tevoren bijna omgekomen bij een brand in een caravan. Heeft die schok de panieksituatie in de telefooncel veroorzaakt? Volgens deze theorie zou dat inderdaad kunnen.

Anderzijds geloven veel geleerden dat fobieën worden aangeleerd doordat men ze bij anderen ziet. Door hun ouders gade te slaan, kunnen opgroeiende kinderen op ouderlijke fobieën net zo leren reageren. In sommige gevallen echter kan de angst, naarmate het kind ouder wordt, van de oorspronkelijke bron op iets anders overgedragen worden en zich in een andere situatie manifesteren. Helen geeft toe: „Ik heb zolang ik mij kan herinneren een neiging tot lichte fobieën gehad.” Was de ervaring in haar geval aangeleerd, of was er sprake van een verschuiving? Het valt niet met zekerheid uit te maken.

Een fobie die haar oorsprong vindt in een specifieke ervaring is gemakkelijker te identificeren. Als bijvoorbeeld een kind heel erg schrikt van een hond of erdoor gebeten wordt, kan zo’n voorval in zijn latere leven lijden tot kynofobie, ofte wel angst voor honden. Zo ook kan aquafobie (of hydrofobie), angst voor water, het resultaat zijn van bijna verdrinken.

Volgens de moderne analyse vallen alle fobieën onder drie bekende basistypen. Het is nuttig als men in staat is deze te identificeren. Laten wij daarom eerst eens kijken naar

Sociale en eenvoudige fobieën

Kent u mensen die bang zijn om in het openbaar hun handtekening te zetten omdat zij doodsbenauwd zijn dat hun hand zal beven? Of sommigen die bang zijn om in het openbaar iets te zeggen of naar een feestje te gaan? Zulke problemen zijn voorbeelden van sociale fobieën. Ze worden teweeggebracht door de aanwezigheid van andere mensen.

Eenvoudige fobieën hebben te maken met specifieke voorwerpen of situaties, zoals de angst voor honden of voor water. Een overmatige angst voor katten, muizen of spinnen komt ook veel voor, net als hoogtevrees. In deze zelfde categorie zullen artsen claustrofobie plaatsen, de angst voor besloten ruimten, aangezien ook deze fobie het gevolg is van een specifieke oorzaak.

Aangezien het de meesten van ons heel irrationeel voorkomt dat iemand volkomen in paniek raakt door zulke fundamentele angsten, is het niet moeilijk zich voor te stellen hoe buitengewoon frustrerend het leven kan zijn voor degenen die zich niet aan de greep ervan kunnen onttrekken.

Waarom ’de angst voor angst’?

Het derde fobie-type, agorafobie (pleinvrees), is de meest ingewikkelde van alle fobieën. Letterlijk betekent het woord „vrees voor de marktplaats”. Sommige deskundigen beweren dat deze angst in werkelijkheid angst is voor wat de marktplaats vertegenwoordigt: mensenmenigten en een verlies van veiligheid of beheersing over de situatie, welk gevoel iemand in een begrensdere omgeving wel heeft. De lijders eraan beschrijven agorafobie daarom op verschillende manieren, wellicht als een angst voor mensenmassa’s of zelfs als een angst om het huis te verlaten.

Aangezien pleinvrees zo alomvattend is, wordt ze ook beschreven als ’de angst voor angst’. Veel slachtoffers laten zich zo verlammen dat zij tot het uiterste zullen gaan om elke situatie te vermijden die volgens hen kan leiden tot een paniekaanval. Als gevolg hiervan wordt hun leven steeds verder ingesloten door deze allesoverheersende fobie totdat zij ten slotte te verkrampt raken om ook nog maar iets te doen.

Is het uitsluitend een psychische zaak? Uit enkele onderzoeken blijkt dat agorafobie mogelijk een lichamelijke ziekte is, een aandoening van het zenuwstelsel. Psychiater dr. David V. Sheehan, de schrijver van The Anxiety Disease, verklaart: „Het wordt steeds duidelijker dat wij te maken hebben met een aandoening op het medische vlak.” Sommigen zijn van mening dat er een grond van waarheid zit in deze gedachte dat het een medisch probleem is, aangezien injecties van natriumlactaat paniekaanvallen teweeg kunnen brengen bij mensen die aan deze fobie lijden, zoals dr. Ferris Pitts, hoogleraar in de psychiatrie aan de Universiteit van Zuid-Californië, ontdekte. Dit is echter slechts één theorie.

Het onderzoek naar de oorzaak van fobieën strekt zich in vele richtingen uit. Sommigen zoeken een genetisch verband. Anderen geloven dat verstoringen van het hormonale evenwicht aan het probleem ten grondslag kunnen liggen. Hebben de dingen die wij eten er iets mee te maken? Volgens Dennis Charney en zijn groep onderzoekers van de medische faculteit van de Yale University, kan cafeïne bij sommige lijders aan agorafobie „vrees, zenuwachtigheid, angst, misselijkheid, hartkloppingen, rusteloosheid en beven” teweegbrengen.

Het feit blijft echter dat niemand één gemeenschappelijke oorzaak voor fobieën kan aanwijzen. Ze vormen nog steeds een mysterie.

Welke hulp voor fobie-patiënten?

Kunnen fobieën worden genezen door het voorschrijven van medicijnen uit de enorme reeks moderne geneesmiddelen? In sommige gevallen lijkt dat inderdaad de oplossing. Maar opnieuw kan de individuele reactie hierop net zo verschillend zijn als de fobieën zelf. „Ondanks veelbelovende successen in de behandeling van enkele angstaandoeningen met medicijnen,” zegt psychiater David Burns, „ontbreekt elk bewijs dat medicijnen alleen afdoende zijn.” Op veel slachtoffers hebben sommige medicijnen zelfs geen enkele uitwerking. En als dat wel het geval is, baten ze slechts korte tijd — enkele maanden of zelfs maar een week.

Men moet ook in aanmerking nemen wat de bijwerkingen zijn van de medicijnen, en die kunnen heel onaangenaam zijn. Om deze reden kan naar schatting slechts 70 procent van de lijders aan fobieën deze medicijnen gebruiken. Naast slapeloosheid, wazig zien en andere problemen, kunnen sommige middelen in bepaalde gevallen symptomen van een paniekaanval veroorzaken, tot groot ongerief van de patiënt.

Het is daarom niet ongewoon dat personen die aan een fobie lijden, meer dan één therapie volgen in hun speurtocht naar verlichting. „De methode die bij de één wonderen heeft verricht, heeft bij iemand anders wellicht weinig effect”, zo zegt Muriel Frampton in haar boek Agoraphobia — Coping With the Outside World. Naast de conventionele medische behandelingsmethoden zijn er de homeopathie, osteopathie, acupunctuur en verscheidene natuurremedies die allemaal naar men leest wel personen hebben geholpen.a Persoonlijke voorkeur speelt een rol in de keuze van geneesmiddelen. Desondanks doet men er goed aan op zijn hoede te zijn voor enkele problemen in dit verband.

ECT en hypnose

In Engeland is een van de methoden voor de behandeling van angst de ECT (elektroconvulsietherapie) of elektroshocktherapie, zoals deze gewoonlijk wordt genoemd. Een zwak elektrisch stroomstootje wordt door de hersenen gevoerd om een lichte toeval te veroorzaken. Dit kan verlichting schenken, maar heeft wellicht geen langdurige uitwerking wat het wegnemen van fobieën betreft. Ook zijn er mogelijke bijwerkingen, zoals geheugenverlies. Deze behandeling is nu in delen van de Verenigde Staten en in enkele Europese landen verboden of aan banden gelegd.

Hypnose, of hypnotherapie, is ook door sommige artsen aanbevolen. Maar Muriel Frampton verklaart: „De ervaring wijst uit dat een therapie een meer solide basis heeft als de bewuste wil van de patiënt erbij betrokken is” (Agoraphobia — Coping With the Outside World). Christenen zijn zich echter bewust van de gevaren wanneer men iemand anders toestaat de geest te beheersen, en vermijden daarom hypnose.

De waarde van zelfhulp

Kunnen degenen die aan een fobie lijden, met het oog op de beperkingen van een behandeling met medicijnen iets doen om zichzelf te helpen? Ja, en veel artsen en therapeuten leren hun patiënten dat zelfhulp de beste behandeling is van fobieën. De resultaten kunnen lonend zijn en vaak van lange duur.

In de eerste plaats moet het slachtoffer zich de kunst eigen maken zich te ontspannen. Algehele lichamelijke ontspanning is noodzakelijk voor de zo belangrijke verlichting van de mentale spanning. In dezelfde trant vertelt psycholoog Alan Goldstein: „Wij leren agorafobische patiënten zich te ontspannen en hun paniekgedachten een halt toe te roepen en zich te concentreren op het ’hier en nu’ om hen te helpen aan paniekaanvallen het hoofd te bieden.”

Als men eenmaal zover is (en dat valt niet mee, want het kan weken van geduldige krachtsinspanningen vergen om te leren zich op juiste wijze te ontspannen), dan is de volgende stap de bron van de angst te identificeren en deze onder de ogen te zien. Een bekwame therapeut kan een patiënt helpen de stadia te begrijpen die tot een paniekaanval leiden. Dan moedigt hij de patiënt aan deze in zijn verbeelding stap voor stap te overwinnen. Alan Goldstein zegt erover: „Wij helpen hen hun gevoelens te identificeren en er greep op te krijgen.”

Niet allen die aan een fobie lijden, kunnen deze zogeheten desensibilisatietechniek onder de knie krijgen. Maar ze kan uiteindelijk degenen die haar wel meester worden, helpen de werkelijke ervaring te ondergaan en deze te doorstaan. Zelfs als er geen volledige genezing tot stand wordt gebracht, is de oorzaak of zijn de oorzaken van de fobie daarna op zijn minst draaglijker. Therapeuten die de techniek gebruiken, zeggen dat acht van de tien fobie-patiënten die het via deze benadering proberen, aanzienlijke verlichting krijgen.

De angst bestrijden

Een doortrekken van dit idee van desensibiliseren is de patiënt opzettelijk en zo lang mogelijk te confronteren met de bron van zijn angst. Dit vergt heel veel moed en in sommige gevallen kan het uitputtend zijn en hem emotioneel overstuur maken. Om deze redenen kan men dit beter onder deskundig toezicht doen dan op individuele basis. Hoe dan ook, vaak levert dit goede resultaten op.

Een pionier van deze benaderingswijze, Tony Elliott, die voorheen zelf aan agorafobie heeft geleden, richtte een vereniging op van fobie-patiënten in Nottingham (Engeland). Om de patiënten te helpen de fobie voor het reizen met de trein te overwinnen, regelt hij voor de betrokkenen een bezoek aan een station waar zij op een zijspoor in een spoorwagon mogen zitten. Later is een kort ritje in het station de eerste stap, en daarna eventueel een reisje van een paar kilometer naar het volgende station. Artsen begeleiden de reis en staan paraat met een voorraadje kalmeringsmiddelen.

De resultaten zijn bemoedigend geweest. „Het lukt om zo’n 90 procent van hen te genezen”, beweert Elliot. Dezelfde therapie wordt nu toegepast bij bus- en vliegreizen en wordt gebruikt door talrijke verenigingen.b

Empathie en religieuze overtuiging

Hoe gemakkelijk is het om te lachen om de fobieën van anderen! Zulke angsten zijn echter heel reëel en vereisen een diep begrip en mededogen. Degenen die eraan lijden zullen zelden overdrijven of doen alsof. De ijzeren greep van de angst kan heel krachtig zijn en de handicaps die worden ondervonden zijn volkomen echt.

Het is echter niet ongewoon dat welmenende vrienden het probleem wat wegwuiven en de fobicus aanmoedigen ’ermee op te houden’. ’Je geeft er te gemakkelijk aan toe!’ ’Doe niet zo dwaas, het doet je geen kwaad!’ zijn algemeen gehoorde opmerkingen. Maar ze brengen in feite het tegenovergestelde teweeg — en ze zijn onvriendelijk. De persoon die aan een fobie lijdt, heeft behoefte aan geduldige hulp en empathie.

Een andere krachtige factor die de fobie-lijder kan helpen, is een sterke religieuze overtuiging. Zoals één schrijver het uitdrukte: „Ik ben er vast van overtuigd dat een religieuze overtuiging betrekking heeft op elk deel van het leven, en degenen die een dergelijk geloof aanhangen, moeten dit ’mobiliseren’ in hun strijd tegen de angst.”

Het is beslist een goede raad voor een christen om zich in gebed tot God te wenden wanneer zich een fobische panieksituatie schijnt te ontwikkelen. Vertrouwen in God en in zijn liefde en macht kan een sterke geestelijke hulp zijn. — Filippenzen 4:6, 7, 13.

De bovengenoemde schrijver waarschuwt: „Ik moet er echter aan toevoegen dat een religieuze overtuiging niet noodzakelijkerwijs een ’wonder’ teweegbrengt en een onmiddellijke genezing biedt.” Niemand beweert dat het gemakkelijk is een fobie te overwinnen. Het is een strijd die in de geest plaatsvindt, en volharding is van het allergrootste belang. Dezelfde deskundige schrijft: „Als u het opgeeft zodra u in paniek raakt, zult u weer terug zijn in uw gevangenis. Slechts door de angst onder de ogen te zien en deze te doorleven, in het besef dat de angst zelf u niet kan deren, zult u geleidelijk uw vrees verliezen en vrijheid vinden.”

[Voetnoten]

[Inzet op blz. 6]

Niemand kan één gemeenschappelijke oorzaak voor fobieën aanwijzen

[Inzet op blz. 6]

Algehele lichamelijke ontspanning is noodzakelijk om de mentale spanning te verlichten

[Inzet op blz. 8]

De fobie onder de ogen zien vergt moed

[Kader op blz. 7]

Door hetzij Griekse of Latijnse voorvoegsels te koppelen aan fobie, Grieks voor „angst”, heeft men honderden woorden gevormd om specifieke angsten mee aan te duiden. Hier volgen voorbeelden van enkele van de meer bekende fobieën.

acrofobie: hoogtevrees

agorafobie: angst voor open ruimten

ailurofobie: angst voor katten

aquafobie (of hydrofobie): angst voor water

astrafobie: angst voor onweer

claustrofobie: angst voor besloten ruimten

demonofobie: angst voor de duivel/demonen

gefyrofobie: angst om over een brug te gaan

hematofobie: angst voor bloed

hodofobie: angst om te reizen

kynofobie: angst voor honden

lalofobie: vrees om te spreken

microfobie: angst voor ziektekiemen

mysofobie: angst voor vuil, smetvrees

nyctofobie: angst voor het donker

ofiofobie: angst voor slangen

pyrofobie: angst voor vuur

thanatofobie: angst voor de dood

xenofobie: angst voor vreemdelingen

zoöfobie: angst voor dieren