De milt — Een verbazingwekkend orgaan

ZIJ die bruggen en dergelijke bouwwerken vervaardigen, erkennen de noodzaak om voor een veiligheidsmarge te zorgen. Het bouwwerk moet niet alleen sterk genoeg worden gemaakt om de verwachte maximumlading te kunnen dragen, maar dient ook een extra veiligheidsmarge te hebben voor onverwachte spanning of druk die het eventueel zal moeten verduren. Toch zijn bruggenbouwers niet de eersten die aan een veiligheidsmarge hebben gedacht. God, de Schepper, heeft op verscheidene manieren in veiligheidsmarges voor ons lichaam voorzien.

In veel opzichten zou de milt een veiligheidsmarge-orgaan genoemd kunnen worden. Een kind van nog geen twee jaar waarbij de milt verwijderd is, heeft grote kans aan een infectie te bezwijken. Wordt de milt echter boven die leeftijd operatief verwijderd, dan nemen andere delen van het lichaam klaarblijkelijk veel van de functies van dit orgaan over.

Ongeveer 1800 jaar geleden heeft Galenus, een vooraanstaand arts uit die tijd, gezegd dat „de milt een orgaan vol mysterie is”. Het verhaal doet de ronde dat R. Virchow, een vooraanstaand patholoog uit de negentiende eeuw, aan een medisch student in zijn klas eens vroeg wat de functie van de milt is. De student stamelde en zei dat hij het wel had geweten maar nu vergeten was. „Wat jammer!” riep Virchow uit. „Nu hebben we eindelijk iemand die wist waarom wij een milt hebben en nu is hij het vergeten!” En nog altijd is er veel in verband met de milt wat niet duidelijk is, zoals bijvoorbeeld blijkt uit het verschil van mening bij de medici ten aanzien van de vraag hoe het bloed in de milt nu precies van de slagaderen in de aderen komt.

Kenmerkende eigenschappen van de milt

Men zou terecht kunnen zeggen dat er geen orgaan in het lichaam is dat precies met de milt overeenkomt. Het orgaan zelf is ongevoelig voor pijn, dus net als de hersenen in dit opzicht. Het lijkt op een klier, doch het behoort noch tot de klieren met afvoerbuisjes, want die heeft het niet, noch tot die welke geen afvoerbuisjes hebben, want de milt produceert geen hormonen. Ze trekt ritmisch samen, en wel twee tot vijf maal per minuut.

Waar bevindt zich de milt? In het bovenste gedeelte van de buik, net onder het middenrif waardoor de organen van de borst van die van de buik worden gescheiden. Men zou kunnen zeggen dat ze op een kleine gebogen hand gelijkt. Bij volwassenen is ze twaalf á dertien centimeter lang, ongeveer zeven en een halve centimeter breed en ongeveer twee en een half tot vier centimeter dik; gemiddeld weegt ze ongeveer tweehonderd gram. Ze heeft een purperachtige of dieprode kleur en is omgeven door een taai, elastisch vlies of ’kapsel’. De milt heeft een groot aanpassingsvermogen, doordat ze in staat is haar grootte te veranderen naargelang van de arbeid die ze moet verrichten, de omstandigheden en zelfs de temperatuur.

Hoeveel de milt eigenlijk doet, kan men tot op zekere hoogte opmaken uit de volgende zeer toepasselijke beschrijving ervan: „Ze is een combinatie van fabriekswerkplaats, filtreerafdeling, afvalopruimingsdienst en bergingsbedrijf, en opslagplaats.” — Today’s Health, november 1969.

Een fabriekswerkplaats

De milt is, om te beginnen, een fabriekswerkplaats. Zelfs vóór de derde ontwikkelingsmaand van de foetus begint de milt al te werken, door witte en rode bloedcellen te produceren. Na de geboorte beperkt de milt van de baby zich evenwel tot de produktie van witte cellen, lymfocyten genaamd. Wat een geweldige produktie levert ze echter! Er wordt beweerd dat het bloed bij het verlaten van de milt zestig maal rijker aan witte bloedcellen is dan wanneer het de milt binnenkomt.

Als fabriekswerkplaats produceert de milt ook antilichamen, dat zijn kleine deeltjes in het bloed die tot taak hebben de immuniteit van het lichaam op te bouwen. De milt produceert bovendien een stof die het lichaam helpt in zijn strijd tegen stralingsgevolgen. De produkten die in deze ’werkplaats’ worden vervaardigd, zijn inderdaad waardevol.

Een filtreerafdeling

De milt is ook een filtreerafdeling. Met de lever samen zorgt ze voor het uitzeven van afvalprodukten in het bloed, zoals schadelijke organismen, geüsureerde (dat wil zeggen: verbruikte en ’versleten’) rode cellen en bloedplaatjes. Ze bezit een grote slagader die in verhouding veel te groot schijnt te zijn. Dat dit echter heel noodzakelijk is, blijkt wel uit het feit dat de hele bloedvoorraad van het lichaam, zo ongeveer 4 ¹/₂ tot 5 ¹/₂ liter, elke negentig minuten de milt passeert.

Dit filtreren of uitzeven gebeurt grotendeels door cellen waarmee de bloedvaten in de milt bekleed zijn. De manier waarop deze cellen dit klaarspelen, plaatst de geleerden voor een raadsel. Zij delen ons mee: „Wij weten nog niet wat dit inherente vermogen dat deze cellen zo gevoelig maakt eigenlijk is — het lijkt heel veel op een menselijke waarnemer, een fabrieksopzichter, die een produkt op fouten en gebreken onderzoekt.”

Een afvalopruimingsdienst en bergingsbedrijf

Nadat al dergelijke nutteloze, schadelijke of op zijn minst onvolkomen elementen eenmaal uit het bloed zijn weggefiltreerd, is het volgende probleem ze kwijt te raken en te bergen wat er te bergen valt. Ook deze taken vervult de milt door middel van bepaalde cellen die ze produceert. Rode bloedcellen hebben een gemiddelde leeftijd van 127 dagen. Ten einde het lichaam van de juiste voorraad te blijven voorzien, moet het rode beenmerg dag en nacht elke seconde 2,5 miljoen van deze cellen produceren. Hieruit volgt dat er, ten einde de bloedstroom niet te overladen, een gelijk aantal, ongeveer 2,5 miljoen geüsureerde cellen, moet worden afgevoerd. Terecht heeft men opgemerkt dat de milt (te zamen met de lever) ons „een uitstekend voorbeeld van een dynamisch evenwicht” verschaft. Om deze reden is de milt ook wel „het kerkhof van de rode bloedcellen” genoemd. De cellen die de oude en geüsureerde rode bloedcellen vernietigen en die hun vaste standplaats in de milt hebben, worden macrofagen genoemd, hetgeen „grote verslinders” betekent. De cellen die schadelijke organismen aanvallen, worden fagocyten genoemd, hetgeen „celverslinders” betekent. Tegen het einde van een aanval van een infectieziekte kan men waarnemen dat deze cellen vol zitten met organismen die de ziekte hebben veroorzaakt.

Tijdens het wegwerken en afvoeren van de geüsureerde rode cellen wordt het ijzer geborgen. Wanneer de cellen die de geüsureerde cellen vernietigen, gevuld zijn met ijzer, gaan ze op weg naar het rode beenmerg en deponeren daar het ijzer dat ze geborgen hebben, zodat het steeds opnieuw gebruikt kan worden. De milt zorgt er werkelijk voor dat er niets wordt verspild. Naar men beweert, gaan de cellen van de milt nog doeltreffender te werk dan de lever, maar de lever presteert meer op dit gebied omdat ze zoveel meer van deze cellen heeft.

Een opslagplaats

De milt is ook een opslagplaats. Hoewel ze in gezonde toestand klein is, kan de milt zo uitzetten dat ze ongeveer een liter bloed kan bevatten. Wanneer wij ons krachtig inspannen, trekt onze milt zich samen zodat de spieren van extra bloed worden voorzien. Zo ook wanneer er een plotseling bloedverlies optreedt, zoals bij een bloeding of een wond, kan het verlies terstond zodanig worden opgevangen dat ze, door zich samen te knijpen, praktisch al haar eigen bloed in omloop kan brengen. Ook als iemand die gewend is op geringe hoogte te wonen, een reis maakt naar een plaats van grote hoogte, zal de milt direct extra voorraden rode bloedlichaampjes in de bloedstroom zenden; dit komt doordat er als gevolg van minder zuurstof in de lucht meer van deze bloedlichaampjes nodig zijn. Het duurt echter niet lang of het rode merg en het hart passen zich aan de nieuwe omstandigheden aan en nemen deze extra taak over.

Men heeft de milt vaak in verband gebracht met de emoties, hetgeen wel juist schijnt te zijn, want wanneer een mens of dier door vrees wordt aangegrepen, trekt de milt dadelijk samen en zendt ze extra bloed in de bloedstroom ten einde het lichaam de kracht te geven om tegen de noodtoestand opgewassen te zijn. Zo hebben onderzoekingen aangetoond dat de milt van een hond die gewend is op katten te jagen, zich samentrekt en haar inhoud in de bloedstroom van de hond ledigt wanneer hij maar een jas ruikt die met katten in aanraking is geweest of als hij maar een kat hoort miauwen.

Wanneer alles verkeerd gaat

Nog geen veertig jaar geleden heeft een chirurg voor de eerste maal de milt van een patiënt die aan hemolytische anemie leed, operatief verwijderd, en wel met blijkbaar heilzame resultaten. Naar aanleiding van deze operatie is het onderzoek van de milt enorm toegenomen. Ook scheen het nu tijdelijk mode te worden de milt chirurgisch te verwijderen. Tegenwoordig wordt het verwijderen van de milt echter veel minder toegepast. Er werd in de eerste plaats ontdekt dat de oorzaak in zulke gevallen gelegen is in het feit dat het lichaam onvolkomen rode bloedcellen produceert.

In bepaalde ziektegevallen bevelen de artsen echter de verwijdering van de milt aan, vooral wanneer de grootte ervan sterk toeneemt. Er is een geval bekend van een milt die van 170 gram tot ruim 9 kilogram, dus vijftig maal haar normale gewicht, was toegenomen! Het was alsof de vrouw een grote baby bij zich droeg! Dit is echter een zeldzaam geval. In werkelijkheid komt een tumor in de milt zo zelden voor, dat men dit orgaan wel als anti-kankerachtig heeft beschreven.

Tegenwoordig worden de meeste operaties ter verwijdering van de milt uitgevoerd naar aanleiding van ernstige ongevallen, zoals auto-ongelukken of ski-ongevallen. Als het kapsel van de milt breekt of scheurt, zal het bloed de buik binnenstromen en is een operatie wellicht noodzakelijk om de patiënt niet dood te laten bloeden. Of wellicht ook is ze binnen het kapsel beschadigd, waardoor dit volstroomt met bloed totdat het kapsel breekt, met mogelijk even fatale gevolgen. Bij shock daarentegen, wanneer het bloed zonder duidelijke reden uit het aderstelsel schijnt te verdwijnen en de patiënt doodsbleek wordt en zijn bewustzijn verliest, doet het bloed, zoals men heeft geconstateerd, de milt opzetten.

De doeleinden die door de milt worden gediend, zijn stellig waardevol. Hoewel het lichaam zich kan aanpassen wanneer de milt wordt verwijderd, vervult ze waardevolle diensten. Ze is inderdaad ’een fabriekswerkplaats, een filtreerafdeling, een afvalopruimingsdienst en bergingsbedrijf, en een opslagplaats’. Hoezeer getuigt dit alles van de wijsheid van ’s mensen Schepper en hoezeer onderstreept dit alles de woorden van de psalmist David dat ons lichaam inderdaad „op een vrees inboezemende wijze wonderbaar” is gemaakt! — Ps. 139:14.