ഉത്തരങ്ങൾക്കു​വേ​ണ്ടി​യുള്ള ഒരു ചെറു​പ്പ​ക്കാ​രന്റെ അന്വേ​ഷ​ണം

പ്രഭാത സൂര്യൻ ഉജ്ജ്വല​മാ​യി പ്രശോ​ഭി​ച്ചു. അതിന്റെ കിരണങ്ങൾ വൃക്ഷങ്ങൾക്കി​ട​യി​ലൂ​ടെ അരിച്ചി​റങ്ങി, മുട്ടു​കു​ത്തി​നി​ന്നു​കൊണ്ട്‌ ഉള്ളുരു​കി പ്രാർഥി​ക്കുന്ന, ഒരു ആൺകു​ട്ടി​യിൽ ചെന്നു പതിച്ചു. പതിന്നാ​ലു വയസ്സു​കാ​ര​നായ ജോസഫ്‌ തന്റെ നാളിലെ മതപര​മായ പ്രക്ഷുബ്ധത നിമിത്തം ആകെ ചിന്താ​ക്കു​ഴ​പ്പ​ത്തി​ലാ​യി​രു​ന്നു. പരമ്പരാ​ഗ​ത​മാ​യുള്ള സഭക​ളെ​ല്ലാം വിഭജ​ന​ത്താൽ ഉലയു​ക​യാ​യി​രു​ന്നു. എല്ലായി​ട​ത്തും പുതിയ പുതിയ മതവി​ഭാ​ഗങ്ങൾ. ഏതു വിഭാ​ഗ​ത്തിൽ ചേരണം? മുട്ടു​കു​ത്തി അവൻ ഇപ്രകാ​രം അപേക്ഷി​ച്ചു: “ഈ വിഭാ​ഗ​ങ്ങ​ളിൽ ഏതാണ്‌ ശരിയാ​യത്‌; അതോ ഇവയെ​ല്ലാം തെറ്റാ​ണോ? ഇവയി​ലേ​തെ​ങ്കി​ലും ശരിയാ​ണെ​ങ്കിൽ അത്‌ ഏതാണ്‌, ഞാനത്‌ എങ്ങനെ അറിയും?”

ആദ്യകാ​ല​ത്തെ തന്റെ ആത്മീയ പ്രതി​സ​ന്ധി​യെ​ക്കു​റി​ച്ചു ജോസഫ്‌ സ്‌മിത്ത്‌ വർണി​ച്ചത്‌ അപ്രകാ​ര​മാ​യി​രു​ന്നു. അവൻ ചിന്താ​ക്കു​ഴ​പ്പ​ത്തി​ലാ​യി​രു​ന്ന​തിൽ അതിശ​യി​ക്കാ​നില്ല. ഇത്‌ 19-ാം നൂറ്റാ​ണ്ടി​ന്റെ തുടക്ക​ത്തിൽ അമേരി​ക്ക​യു​ടെ വടക്കു​കി​ഴക്കൻ ഭാഗത്തുള്ള ഗ്രാമീണ പ്രദേ​ശ​മാ​യി​രു​ന്നു. മതാ​വേശം ജ്വലി​ച്ചു​നി​ന്നി​രുന്ന ഒരു പ്രദേശം.a പ്രത്യാ​ശ​യു​ടെ തീവ്ര​മായ ആവശ്യ​മു​ണ്ടാ​യി​രു​ന്നു. അവർ ഉഴുതു​മ​റിച്ച കടുപ്പ​മേ​റിയ മണ്ണിന്റെ അത്രയും തന്നെ ദുഷ്‌ക​ര​മായ ഒരു ജീവി​ത​വു​മാ​യി പല കർഷക​രും മല്ലടിച്ചു. മെച്ചമായ എന്തെങ്കി​ലു​മൊ​ന്നി​നു​വേ​ണ്ടി​യുള്ള ഉത്‌ക്ക​ട​മായ ആഗ്രഹം നിമിത്തം അവർ മൺമറഞ്ഞ അമേരി​ക്കൻ ഇന്ത്യൻ നിധിയെ സംബന്ധി​ച്ചുള്ള കെട്ടു​ക​ഥ​ക​ളു​ടെ ആകർഷ​ക​വ​ല​യിൽ കുടുങ്ങി. അങ്ങനെ അവർ സിദ്ധൻമാ​രു​ടെ മാന്ത്രിക കല്ലുക​ളും മന്ത്രോ​ച്ചാ​ര​ണ​ങ്ങ​ളും ശല്യ​ക്കോ​ലു​ക​ളു​മാ​യി (divining rods) കുന്നുകൾ അരിച്ചു​പെ​റു​ക്കി. ന്യൂ​യോർക്ക്‌ സ്റ്റേറ്റിന്റെ ഏതോ ഒരു ഭാഗത്തു നടന്ന ഭയങ്കര​മായ യുദ്ധത്തിൽ ഛിന്നഭി​ന്ന​മായ ഒരു മഹത്തായ ഇൻഡ്യൻ സംസ്‌കാ​ര​ത്തെ​ക്കു​റിച്ച്‌ പ്രാ​ദേ​ശിക ഐതി​ഹ്യ​ങ്ങൾ പറഞ്ഞു.

അമേരി​ക്കൻ ഇൻഡ്യാ​ക്കാർ ഇസ്രാ​യേ​ലി​ലെ നഷ്ടപ്പെട്ട പത്തു​ഗോ​ത്ര​ങ്ങ​ളിൽനി​ന്നു വന്നിട്ടു​ള്ള​വ​രാ​ണെന്നു പറഞ്ഞു​കൊണ്ട്‌ ആ നാളു​ക​ളി​ലെ ജനസമ്മി​തി​യുള്ള പ്രസം​ഗകർ ഊഹാ​പോ​ഹ​ങ്ങ​ളു​ടെ തീ ആളിക്ക​ത്തി​ച്ചു. ഉദാഹ​ര​ണ​ത്തിന്‌ 1823-ൽ ഈഥൻ സ്‌മിത്ത്‌ എബ്രാ​യ​രു​ടെ വീക്ഷണം; അഥവാ അമേരി​ക്ക​യി​ലെ ഇസ്രാ​യേൽ ഗോ​ത്രങ്ങൾ എന്ന പുസ്‌തകം (ഇംഗ്ലീഷ്‌) എഴുതി.

സ്വർണ തകിടു​ക​ളും ഒരു പ്രവാ​ച​ക​നും

പുരാ​ത​നാ​ചാ​രാ​നു​ഷ്‌ഠാ​ന​ങ്ങ​ളു​ടെ​യും മതതീ​ക്ഷ്‌ണ​ത​യു​ടെ​യും ഈ ഫലഭൂ​യി​ഷ്‌ഠ​മായ ചുറ്റു​പാ​ടി​ലാ​യി​രു​ന്നു ചെറു​പ്പ​ക്കാ​ര​നായ ജോസഫ്‌ സ്‌മിത്ത്‌ വളർന്നു​വ​ന്നത്‌. അദ്ദേഹ​ത്തി​ന്റെ കുടും​ബ​വും ഈ ആവേശ​ത്തിൽ ഉൾപ്പെ​ട്ടു​പോ​യി​രു​ന്നു. രോഗ​ശാ​ന്തി​ക​ളു​ടെ​യും അത്ഭുത​ങ്ങ​ളു​ടെ​യും ദർശന​ങ്ങ​ളു​ടെ​യും അനുഭവം തങ്ങൾക്ക്‌ ഉണ്ടായ​താ​യി ജോസ​ഫി​ന്റെ അമ്മ എഴുതി. എന്നാൽ അവരും അവരുടെ ചില മക്കളും ഒരു സഭയിൽ ചേർന്ന​പ്പോൾ ജോസഫ്‌ അവരോ​ടു​കൂ​ടെ പോകാൻ വിസമ്മ​തി​ച്ചു. സഹായ​ത്തി​നു​വേ​ണ്ടി​യുള്ള തന്റെ പ്രാർഥ​ന​യെ​ക്കു​റി​ച്ചും തനിക്കു ലഭിച്ച ഉത്തര​ത്തെ​ക്കു​റി​ച്ചും പിന്നീട്‌ അദ്ദേഹം തന്റെ ജീവി​ത​ക​ഥ​യിൽ എഴുതു​ക​യു​ണ്ടാ​യി.

എല്ലാ മതവി​ഭാ​ഗ​ങ്ങ​ളും തെറ്റാ​യ​തു​കൊണ്ട്‌ താൻ ഏതെങ്കി​ലു​മൊ​രു മതവി​ഭാ​ഗ​ത്തിൽ ചേരു​ന്നത്‌ ദൈവം ഒരു ദർശന​ത്തി​ലൂ​ടെ വിലക്കി​യെന്ന്‌ ജോസഫ്‌ പറഞ്ഞു. അങ്ങനെ​യി​രി​ക്കെ, മൊ​റോ​ണി എന്നു പേരുള്ള ഒരു ദൂതൻ തന്നെ ഒരു കൂട്ടം പുരാതന സ്വർണ തകിടു​കൾ കാണി​ച്ചെന്ന്‌ 17 വയസ്സു​കാ​ര​നായ സ്‌മിത്ത്‌ 1823-ലെ ഒരു ശരത്‌കാല ദിവസം തന്റെ കുടും​ബ​ത്തോ​ടു പറഞ്ഞു. ആ തകിടു​ക​ളും അവ പരിഭാ​ഷ​പ്പെ​ടു​ത്തു​ന്ന​തി​നുള്ള പ്രത്യേ​ക​മായ ദിവ്യ ശക്തിയും തനിക്കു ലഭിച്ച​താ​യി നാലു വർഷം കഴിഞ്ഞ​പ്പോൾ അദ്ദേഹം അവകാ​ശ​പ്പെട്ടു. അദ്ദേഹം അവകാ​ശ​പ്പെ​ട്ട​ത​നു​സ​രിച്ച്‌ പരിഭാ​ഷ​യ്‌ക്ക്‌ “സിദ്ധക്കല്ല്‌” എന്നു വിളി​ക്ക​പ്പെ​ടുന്ന ഒരു പ്രത്യേ​ക​തരം കല്ലും ഗ്ലാസ്സിൽ മൂന്നു മൂലക​ളുള്ള മിനു​സ​മുള്ള രണ്ടു വജ്രങ്ങൾ ഉറപ്പി​ച്ചി​രുന്ന, വെള്ളി​കൊ​ണ്ടുള്ള ഒരു ജോടി മാന്ത്രിക കണ്ണടക​ളും ആവശ്യ​മാ​യി​രു​ന്നു. അന്ന്‌ മറ്റുള്ളവർ ഈ തകിടു​കൾ കണ്ടാൽ അവർ തത്‌ക്ഷണം മരിച്ചു​പോ​കു​മെന്ന്‌ സ്‌മിത്ത്‌ മുന്നറി​യി​പ്പു നൽകി.

വായി​ക്കാൻ കഴിയു​മാ​യി​രു​ന്നെ​ങ്കി​ലും എഴുതാൻ നല്ല വശമി​ല്ലാ​യി​രുന്ന സ്‌മിത്ത്‌ അനേകം ശാസ്‌ത്രി​മാ​രെ ഇരുത്തി തകിടു​ക​ളി​ലെ “പരിഭാഷ” അവർക്കു പറഞ്ഞു​കൊ​ടു​ത്തു. യവനി​ക​യു​ടെ മറയത്തി​രുന്ന്‌ അദ്ദേഹം മോർമൻ എന്നു പേരുള്ള ഒരു എബ്രായ മനുഷ്യൻ സമാഹ​രി​ച്ച​താ​യി പറയ​പ്പെ​ടുന്ന ഒരു കഥ വിവരി​ച്ചു. എബ്രാ​യ​ഭാ​ഷ​യെ​ക്കാ​ളും വളരെ സംക്ഷി​പ്‌ത​മായ “പരിഷ്‌കൃത ഈജി​പ്‌ഷ്യൻ” ലിപി​യി​ലാണ്‌ തകിടു​കൾ എഴുതി​യി​രു​ന്ന​തെന്ന്‌ സ്‌മിത്ത്‌ വിശദീ​ക​രി​ച്ചു. മോർമ​നും അദ്ദേഹ​ത്തി​ന്റെ മകനായ മൊ​റോ​ണി​യും നെ​ഫൈറ്റ്‌ ജനത എന്നറി​യ​പ്പെ​ടുന്ന ആളുക​ളു​ടെ അവസാ​നത്തെ അതിജീ​വ​ക​രിൽപെ​ടു​ന്ന​താ​യി വർണി​ക്ക​പ്പെ​ട്ടി​രി​ക്കു​ന്നു. യെരു​ശ​ലേ​മി​ന്റെ നാശത്തിൽനി​ന്നു രക്ഷനേ​ടു​ന്ന​തി​നു​വേണ്ടി പൊ.യു.മു. (പൊതു​യു​ഗ​ത്തി​നു​മുമ്പ്‌) ഏതാണ്ട്‌ 600-ൽ അമേരി​ക്ക​യി​ലേക്കു കുടി​യേ​റി​പ്പാർത്ത​താ​യി പറയ​പ്പെ​ടുന്ന എബ്രാ​യ​രു​ടെ വെള്ളക്കാ​രായ പിൻഗാ​മി​ക​ളാണ്‌ നെ​ഫൈറ്റ്‌ ജനത.

യേശു തന്റെ മരണത്തി​നും പുനരു​ത്ഥാ​ന​ത്തി​നും ശേഷം അമേരി​ക്ക​യി​ലെ ഈ ജനതക്കു പ്രത്യ​ക്ഷ​മാ​കു​ക​യും 12 നെ​ഫൈറ്റ്‌ അപ്പോ​സ്‌ത​ലൻമാ​രെ തിര​ഞ്ഞെ​ടു​ക്കു​ക​യും ചെയ്‌ത​താ​യി വിവരണം പറയുന്നു. ലേമ​നൈ​റ്റു​ക​ളും എബ്രാ​യ​രു​ടെ പിൻഗാ​മി​ക​ളാ​യി​രു​ന്നു. അവർ മത്സരി​ക​ളും യുദ്ധ​ക്കൊ​തി​യൻമാ​രു​മാ​യി​രു​ന്ന​തു​കൊണ്ട്‌ ഇരുണ്ട ചർമം നൽകി ദൈവം അവരെ ശപിച്ചു. ഈ രണ്ടു ജനതകൾ തമ്മിലു​ണ്ടായ തുടർച്ച​യായ യുദ്ധങ്ങ​ളു​ടെ കാലാ​നു​സൃത വിവര​ണ​മാണ്‌ മോർമന്റെ വിവര​ണ​ത്തിൽ മുഖ്യ​മാ​യു​മു​ള്ളത്‌. നെ​ഫൈ​റ്റു​കൾ ദുഷ്ടൻമാ​രാ​യി​ത്തീ​രു​ക​യും ഒടുവിൽ അമേരി​ക്കൻ ഇൻഡ്യാ​ക്കാ​രു​ടെ പൂർവ​പി​താ​ക്ക​ളായ ലേമ​നൈ​റ്റു​കൾ അവരെ ഉൻമൂ​ലനം ചെയ്യു​ക​യും ചെയ്‌തു.

തനിക്ക്‌ സ്വർണ തകിടു​ക​ളി​ലെ രേഖ പ്രദാനം ചെയ്യു​ക​യും ക്രിസ്‌തു​വി​ന്റെ സഭയുടെ പുനഃ​സ്ഥാ​പ​ന​ത്തി​ലേക്കു നയിക്കുന്ന ദൗത്യം നൽകു​ക​യും ചെയ്‌തത്‌ ഇപ്പോൾ ആത്മജീ​വി​യാ​യി​രി​ക്കുന്ന, മോർമന്റെ പുത്രൻ മൊ​റോ​ണി​യാ​ണെന്ന്‌ സ്‌മിത്ത്‌ പറഞ്ഞു. പെട്ടെ​ന്നു​തന്നെ ആളുകൾ സ്‌മി​ത്തി​നെ അനുഗ​മി​ച്ചു​തു​ടങ്ങി. മോർമന്റെ പുസ്‌തകം (ഇംഗ്ലീഷ്‌) എന്നു വിളി​ക്ക​പ്പെ​ടുന്ന സ്‌മി​ത്തി​ന്റെ കൈ​യെ​ഴു​ത്തു​പ്രതി പ്രസി​ദ്ധീ​ക​രി​ക്കു​ന്ന​തിന്‌ ധനിക​നായ ഒരു വിശ്വാ​സി പണം നൽകി. 1830-ലെ വസന്തത്തിൽ അത്‌ അച്ചടി​ക്ക​പ്പെട്ടു. രണ്ടാഴ്‌ച കഴിഞ്ഞ​പ്പോൾ ജോസഫ്‌ സ്‌മിത്ത്‌ തന്റെ ഔദ്യോ​ഗി​ക​നാ​മം പ്രഖ്യാ​പി​ച്ചു: “സിദ്ധൻ, പരിഭാ​ഷകൻ, പ്രവാ​ചകൻ, യേശു​ക്രി​സ്‌തു​വി​ന്റെ അപ്പോ​സ്‌തലൻ.” 1830 ഏപ്രിൽ 6-ന്‌ മോർമൻ സഭ അഥവാ പിൽക്കാല പുണ്യ​വാ​ളൻമാ​രു​ടെ യേശു​ക്രി​സ്‌തു​വി​ന്റെ സഭ ഉദയം​കൊ​ണ്ടു.b

ആരെയും പിടി​ച്ചി​രു​ത്തുന്ന സ്‌മി​ത്തി​ന്റെ വ്യക്തിത്വ ഭാവം അനേകം മതപരി​വർത്തി​ത​രു​ടെ ഭക്തി നേടി​യെ​ടു​ത്തു. എന്നാൽ അദ്ദേഹ​ത്തി​ന്റെ പരമ്പരാ​ഗ​ത​മ​ല്ലാത്ത മതം ശത്രു​ക്ക​ളെ​യും സൃഷ്ടിച്ചു. ആ പുതിയ സഭ തുടർച്ച​യാ​യി ആക്രമി​ക്ക​പ്പെട്ടു; അതിന്റെ അംഗങ്ങൾ പുതിയ യെരു​ശ​ലേം തേടി ന്യൂ​യോർക്കിൽനിന്ന്‌ ഒഹാ​യോ​യി​ലേ​ക്കും അവി​ടെ​നി​ന്നു മിസ്സോ​റി​യി​ലേ​ക്കും പാഞ്ഞു. പ്രവാ​ച​ക​നെ​ന്ന​നി​ല​യിൽ സ്‌മിത്ത്‌ കാര്യ​ങ്ങളെ സംബന്ധി​ച്ചുള്ള ദൈ​വേഷ്ടം പ്രഖ്യാ​പി​ച്ചു​കൊണ്ട്‌ ഒന്നിനു​പു​റകെ ഒന്നായി വെളി​പ്പാ​ടു​കൾ ഉച്ചരിച്ചു. സാമ്പത്തി​ക​പ​ര​മായ സംഭാ​വ​ന​കൾമു​തൽ ഒന്നില​ധി​കം ഭാര്യ​മാ​രെ എടുക്കു​ന്ന​തി​നുള്ള ദിവ്യ​കൽപ്പ​ന​വ​രെ​യുള്ള സംഗതി​കൾ അവയിൽപെ​ടു​ന്നു. രണ്ടാമത്തെ വെളി​പ്പാട്‌ പ്രത്യേ​കി​ച്ചും വളരെ​യ​ധി​കം പീഡനം അഴിച്ചു​വി​ട്ടു. എല്ലായി​ട​ത്തും സംശയ​ത്തെ​യും ശത്രു​ത​യെ​യും അഭിമു​ഖീ​ക​രിച്ച മോർമൻമാർ സ്വയ സംരക്ഷ​ണ​ത്തി​നാ​യി ആയുധ​ങ്ങ​ളെ​ടു​ത്തു.

ജോസഫ്‌ സ്‌മി​ത്തി​ന്റെ ജീവി​ത​ത്തി​ലെ ആദ്യകാല വർഷങ്ങ​ളു​ടെ മുഖമു​ദ്ര​യാ​യി​രുന്ന ഗൂഢാ​ലോ​ച​ന​യ്‌ക്കും അസ്വസ്ഥ​ത​യ്‌ക്കും ഒരിക്ക​ലും ശമനമു​ണ്ടാ​യില്ല. സ്‌മി​ത്തി​ന്റെ അനുഗാ​മി​ക​ളു​ടെ അമിത​പ്ര​വാ​ഹ​ത്താൽ വീർപ്പു​മു​ട്ടിയ അതിർത്തി പട്ടണങ്ങൾ ശക്തമായി പ്രതി​രോ​ധി​ച്ചു. അവർക്ക്‌ വേറൊ​രു വിശുദ്ധ പുസ്‌ത​ക​ത്തി​ന്റെ​യോ സ്വയം-പ്രഖ്യാ​പിത പ്രവാ​ച​ക​ന്റെ​യോ ആവശ്യ​മി​ല്ലാ​യി​രു​ന്നു. അങ്ങനെ​യി​രി​ക്കു​മ്പോൾ 1839-ൽ പ്രാ​ദേ​ശിക ജനങ്ങളെ അന്ധാളി​പ്പി​ച്ചു​കൊണ്ട്‌ മോർമൻമാർ സ്വന്തം മില്ലു​ക​ളും ഫാക്ടറി​യും യൂണി​വേ​ഴ്‌സി​റ്റി​യും അടിയ​ന്തിര സേനയും എല്ലാമുള്ള തഴച്ചു വളരുന്ന ഒരു കോളനി ഇല്ലി​നോ​യ്‌സി​ലെ നോവൂ​യിൽ സ്ഥാപിച്ചു. ശത്രു​തകൾ പൊട്ടി​പ്പു​റ​പ്പെ​ട്ട​പ്പോൾ സ്‌മിത്ത്‌ അറസ്റ്റു ചെയ്യ​പ്പെ​ടു​ക​യും ഇല്ലി​നോ​യ്‌സി​ലെ കാർത്തി​ജിൽ തടവി​ലാ​ക്ക​പ്പെ​ടു​ക​യും ചെയ്‌തു. 1844, ജൂൺ 27-ാം തീയതി ഒരു ജനക്കൂട്ടം ജയിലിൽ കടന്നാ​ക്ര​മണം നടത്തി അദ്ദേഹത്തെ വെടി​വെച്ചു കൊന്നു.

പ്രവാ​ച​ക​നു​ശേ​ഷ​വും സഭ തുടരു​ന്നു

ജോസഫ്‌ സ്‌മി​ത്തി​ന്റെ മരണ​ത്തോ​ടെ തീർച്ച​യാ​യും കഥ അവസാ​നി​ക്കു​ന്നില്ല. പന്ത്രണ്ട്‌ അപ്പോ​സ്‌ത​ലൻമാ​രു​ടെ ആലോ​ച​നാ​സ​മി​തി പ്രസി​ഡ​ന്റായ ബ്രിഗാം യങ്‌ പെട്ടെ​ന്നു​തന്നെ അധികാ​രം ഏറ്റെടു​ക്കു​ക​യും അനേകം വിശ്വാ​സി​ക​ളു​മാ​യി യുട്ടയി​ലെ ഗ്രേറ്റ്‌ സോൾട്ട്‌ ലേക്ക്‌ താഴ്‌വ​ര​യി​ലേ​ക്കുള്ള അപകട​ക​ര​മായ യാത്ര നടത്തു​ക​യും ചെയ്‌തു. മോർമൻ ഹെഡ്‌ക്വാർട്ടേ​ഴ്‌സ്‌ അവി​ടെ​യാണ്‌ ഇന്നുവരെ സ്ഥിതി​ചെ​യ്യു​ന്നത്‌.c

ജോസഫ്‌ സ്‌മിത്ത്‌ സ്ഥാപിച്ച സഭ മതപരി​വർത്തി​തരെ ആകർഷി​ക്കു​ന്ന​തിൽ തുടരു​ന്നു. എൽഡി​എസ്‌ സ്രോ​ത​സ്സു​കൾ പറയു​ന്ന​ത​നു​സ​രിച്ച്‌ അതിന്‌ ലോക​മെ​മ്പാ​ടും ഏതാണ്ട്‌ തൊണ്ണൂറ്‌ ലക്ഷം അംഗങ്ങ​ളുണ്ട്‌. അത്‌ ന്യൂ​യോർക്ക്‌ സ്റ്റേറ്റാ​കുന്ന അതിന്റെ ഈറ്റി​ല്ല​ത്തിൽനിന്ന്‌ ഇറ്റലി, ഉറുഗ്വേ, ഫിലി​പ്പീൻസ്‌, സയിർ തുടങ്ങിയ ദൂരസ്ഥ​ല​ങ്ങ​ളി​ലേക്കു വ്യാപി​ച്ചി​രി​ക്കു​ന്നു. തുടർച്ച​യായ ശത്രുത ഉണ്ടായി​രു​ന്നി​ട്ടും ശ്രദ്ധേ​യ​മായ മോർമൻ സഭ തഴച്ചു​വ​ളർന്നി​രി​ക്കു​ന്നു. വിശ്വാ​സി​കൾ നോക്കി​പ്പാർത്തി​രുന്ന സത്യ​ക്രി​സ്‌ത്യാ​നി​ത്വ​ത്തി​ന്റെ പുനഃ​സ്ഥാ​പ​ന​മാ​യി​രു​ന്നോ വാസ്‌ത​വ​ത്തിൽ അത്‌?

[അടിക്കു​റി​പ്പു​കൾ]

[17-ാം പേജിലെ ചിത്ര​ത്തിന്‌ കടപ്പാട്‌]

Photo: Courtesy Church of Jesus Christ of Latter-Day Saints/Dictionary of American Portraits/Dover