Pêkna Avânga Hlimna Ka Hmuh Dân

KUM 12 mi ka nih chuan thil hlu engemaw pêk tûr nei niin ka inhria a. Inkhâwmpuiah unaupa pakhat chuan thu hrilh ka duh leh duh loh min zâwt a. Thu la hril ngai lo mah ila, duh e ka ti a. Thu hrilhna biala kan kal chuan Pathian Ram chungchâng lehkhabutê ṭhenkhat min pe a. Ani chuan: “Nang, kawng leh lama mite hrilh la, kei, he lama mite hi ka hrilh ang e,” a ti a. Zâm hle mah ila, in tinah chuan thu ka hril ṭan ta a. Lehkhabutê zawng zawng ka sem zo ta mai chu, mak ka ti hle a. Mi tam takin ka thil pêk chu an duh tih ka chiang a ni.

Kum 1923-ah England ram Kent bial Chatham khawpuiah ka piang a. Indopui I-na zawh hnu kumahte chuan, mite chuan khawvêl hi ṭha chho zêl tûrin an beisei a. Mahse, an beisei anga thil a thlen tâk lovah chuan, ka nu leh pate pawh tiamin, mi tam tak chu an beidawng hle. Kohhrana dinhmun sâng chelh tum tlat Baptist sakhaw hruaitute chungah pawh an beidawng hle bawk. Kum kua vêl ka nih chuan, ka nu chu Jehova Thuhretute “zirna,” leh inkhâwmte an neihna hmun, International Bible Students Association hall-ah a kal ṭan a. Chuta unaunu pakhat chuan naupangho chu Bible ṭanchhan Bible zir tûrte leh The Harp of God tih lehkhabu min pe a. Ka thu zirte chu ka duh hle a ni.

KUM UPA ZAWK UNAUPATE HNEN AṬANGA INZIRNA

Tleirâwl ka nih angin, Pathian Thu aṭanga beiseina mite hrilh chu nuam ka ti hle a. Mahniin in tinah thu ka hril ṭhîn a; mahse, mi dangte nên thu kan hrilh hian thil tam tak ka zir a ni. Entîr nân, ni khat chu kum upa tak unaupa pakhat nên rawngbâwlnaah kan kal a, sakhaw hruaitu pakhat kan pelh chuan, “Saw, kêl pakhat a kal,” ka ti a. Unaupa chuan a thîrsakawr khalh chu dingin, thingluang chunga ṭhu tûrin min ti a. Ani chuan: “Mi chu kêl a ni tia rorêl sak tûrin tuin nge thuneihna pe che? Mite chu hlim taka chanchin ṭha hrilhin, rorêlna chu Jehova kutah i nghat ang,” a ti a. Chûng hun lai chuan, pêkna avângin hlimna a awm tih ka hmu chhuak ta a ni.—Matthaia 25:31-33; Tirhkohte 20:35.

Pêkna avânga hlimnna nei tûr chuan, tawrh hrâm hrâm a ngaih châng pawh a awm tih hre tûrin kum upa unaupa dang leh chuan min zirtîr a. A nupui chuan Jehova Thuhretute a duh lo va. Ṭum khat chu a ina thil ei tûrin min sâwm a. Thu hrila a chhuah avângin a nupui chu a thinur hle a, tichuan, tea pack-tein min vawm a. A nupui chunga thinur a hnêkin, hlim takin tea pack-te chu a chhar a, a bâwmah a dah leh a ni. Kumte a liam hnu chuan, a nupui chu Jehova Thuhretu niin baptisma a chang a, unaupa dawhtheihna chu malsâwm a ni.

Kum 1939 September thlaa kum 16 mi ka nihin, British chuan German chu indo a puang a. Kum 1940 March thlaah ka nu nên Dover khawpuiah baptisma kan chang a ni. Kum 1940 June thla chuan, bungraw phur motor, a nih loh leh truck-a chuang sipai sâng tam tak chu kawngkhâr aṭangin ka thlîr a. Anni chu Dunkirk tuipui kam indonaa dam khawchhuakte an ni. An lungngaiin, beisei bo an ni tih ka hria a. An hnêna Pathian Ram chanchin hrilh leh nakin hun beisei tûr chungchâng hrilh ka châk hle. Chu mi kum tâwp lam chuan, German-in British-ah bomb a thlâk ṭan a. German bomb thlâktute chu kan awmna chung vêlah zan tin an thlâwk a. An bomb thlâk puak rite kan hriat chuan kan hlau hle. A tûk zîngah chuan, kan bial chhûnga inte chu a chhe vek tih kan hmu a. Chûng thiltawnte avâng chuan Lalram chu nakin hun tâna ka beisei tûr awmchhun a ni tih ka hre chiang lehzual a ni.

INPEKNA NUN A INṬAN

Kum 1941-ah hun kimin rawng ka bâwl ṭan a, chu chu min tihlim êm êmtu nun kawng inṭanna a ni. Chatham khawpuia Royal Dockyard lawng siamnaah hna thawkin, lawng siam dân ka zir a. Chu hna chu mi tam takin thawh an duh a, a hlâwk hle bawk. Mahse, Jehova chhiahhlawhte chuan, Kristiante chu hnam khat leh hnam khat an indo tûr a ni lo tih an hria a. Kum 1941-ah chuan, indona hmanraw siamna engpawh chu kan thlâwp tûr a ni lo tih kan hre thiam bawk a ni. (Johana 18:36) Lawng siamnaah chuan tui hnuai lawngte siam a nih avângin, ka hna bânsan a, hun kima rawngbâwl ṭan tûrin thu tlûkna ka siam ta a. Rawng ka bâwl ṭanna hmasa ber chu Cotswolds khaw mawi tak, Cirencester-ah a ni.

Kum 18 ka nih chuan, sipai ṭan ka duh loh avângin thla kaw chhûng lung in ka tâng a. Ka room kawngkhâr an khâr dawt a, keimah chauhva min awmtîr chuan ka hlau hle a. Mahse, rei vak lovah, tâng vêngtute leh ka tânpuite’n ka tân chhan min zawh chuan, ka rinna chungchâng ka hrilhfiah thei a, ka lâwm hle.

Lung in aṭanga ka chhuah hnu chuan, Leonard Smith-a chu zuiin,a kan awmna hmun Kent biala khawpui hrang hrangah thu kan hril a. London-a bomb thlâk tûr chuan Nazi-ho thlawhnate chu Kent bial chunga an thlawh a ngai a. Kum 1944 aṭangin, doodlebugs tia koh bomb sâng khat aia tam chu Kent bialah thlâk a ni. Dik tak chuan chûng bombte chu khalhtu (pilot) awm lo, puak thei thil tam tak phur jet thlawhna a ni a. A engine a chawlh chuan, thlawhna chu rei lo têah tlain, a puak dâwn tih kan hria a. Chu chu mi zawng zawngin an hlau a ni. Chutih lai chuan, mi panga awmna chhûngkaw khat nên Bible kan zir a. In a tlûk chhiat palh a, kan him nân tiin thîr dawhkân hnuaia kan luh châng pawh a awm. A tâwpah, an chhûngkua chuan baptisma an chang ta a ni.

RAM DANGA CHANCHIN ṬHA HRILHNA

Indo hnuah chuan, Ireland ram chhim lamah kum hnih pioneer ka thawk a. In tina kan kal hian missionary kan nih thu sawiin, awmna tûr hmunte kan zâwt a. Kal kawngah magazine-te kan sem bawk. Mahse, Ireland ram chu England ram lakah chuan danglam tak a ni. Chutiang Catholic rama mite’n ṭha taka min chhân lêt beisei chu mi tam zâwk chuan âtthlâk tak niin an ngai a! Mi pakhatin min tihnat a tum chuan, police hnênah ka hrilh a, police chuan, “A nih leh, engnge i beisei a?” a ti a. Puithiamte’n thu an nei hle tih kan lo hre lo va. Mite’n kan lehkhabute an lâk chuan an hnate an chân dâwn a. Chu bâkah, kan awmna hmun aṭanga chhuak tûra tihluih kan ni bawk.

Hmun thara kan thlen hian, puithiamte’n min hriat lohna hmuna thu hrilh chu kan tâna ṭha ber a ni tih kan hre ta thuai a. Chuvângin, kan awmna hmun aṭanga hla takah kalin, chuta awmte chu kan tlawh hmasa a. Chu mi hnuah, kan bul hnaia mite hnênah kan hrilh a. Kilkenny khuaah chuan, tharum thawhhmang hovin min tibuai chung pawhin, mipa tleirâwl pakhat chu chawlhkâr khatah vawi thum Bible kan zirpui a. Bible thu mite zirtîr hi nuam ka tih êm avângin, missionary ni tûra zirtîrnaa tel ka duh ta a. Chuvângin, Watchtower Bible School of Gilead kal tûrin thu tlûkna ka siam ta a ni.

New York-a thla nga ka zir hnu chuan, Gilead school-a ka zir chhuahpui pathumte nên Caribbean tuipui kam thliarkâr te tak têa kal tûra tih kan ni a. Kum 1948 November thlaah chuan Sibia an tih lawng, feet 59 (meter 18) vêla sei chu chuangin New York Khawpui chu kan chhuahsan ta a ni. Lawng ka la chuan ngai loh avângin ka phûr hle a. Ka zir chhuahpui zînga pakhat Gust Maki-a chu thiltawn ngah tak tuipui captain a ni a. Ani chuan lawng puanzâr tihsân dân leh tihhniam dân te, compass hmanga lawng khalh dân te, leh thli kalhzâwnga lawng khalh dân ang chi lawngpûte tâna thiam ngai thil ṭhenkhat chu min zirtîr a. Gust-a chuan Bahamas kan thlen thlengin thlipui hlauhawm tak kârah pawh ni 30 chhûng kan lawng chu thiam takin a khalh a ni.

‘TUI KAM RAMAHTE PUANG ULA’

Bahamas rama thliarkâr te tak tê têa thla rei vak lo thu kan hrilh hnu chuan lawngin Leeward leh Windward thliarkârahte kan zin a. Chûng thliarkâr te tak tê tê chu Virgin thliarkâr leh Trinidad thliarkâr pahnih inkâr, mêl 500 (kilometer 800) vêla hlaah a inpharh duai a ni. Kum nga chhûng chu a bîk takin, Thuhretute awm lohna hmun thliarkâr hla takah thu kan hril a. A châng chuan, chawlhkâr engemaw zât chu lehkha thawn thei lo leh dawng thei lovin kan awm a. Mahse, ‘tui kam ramahte’ Jehova thu hrilin kan hlim hle a ni!—Jeremia 31:10.

Tuipui kam kan thlena thîrchakai kan thlâk chuan khuaa mite chu min hriat tumin lawng chawlhna hmunah phûr takin an rawn kalho va. Mi ṭhenkhat chuan tûn hmain kan lawng ang leh mi ngote an hmu ngai lo va. Thliarkâra mite chu Bible thute an hriain, an nêlawm hle. Sangha thar lâm tak te, avocado pear thei te, leh badamte min pe a. Kan lawng te tak têah chuan hmun âwl a tlêm hle chung pawhin, chaw kan chhûm theiin kan mu thei a, kan thawmhnawte pawh kan su thei a ni.

Tuipui kamah kalin, mite chu ni lêngin kan tlawh a. Bible ṭanchhan thusawina kan nei dâwn tih kan hrilh a. Tichuan, thimhlimah lawng bell chu kan ti ri a. Mite rawn thleng hmuh chu a nuam hle. An khâwnvâr chhîtte chu tlâng chung aṭanga arsi de sep sep rawn tla ang mai a ni a. A châng chuan mi za vêl an rawn kal a, zân rei tak thlengin zawhnate an zâwt a. Hla sak nuam an ti hle a, chuvângin, an tân Lalram hla ṭhenkhat kan chhut chhuahsak a. Kan pali chuan kan thiam ang tâwkin hlate chu kan sa a. Tichuan, kan rualin an rawn sa ve a, an awte chu a ṭha khawp mai. Hun hlimawm tak a ni!

Bible zir hnu chuan, kan Bible zirpui ṭhenkhat chuan a dawta chhûngkuate kan tlawhnaah kan ruala kal a, zir veleh zêl an duh a. Hmun pakhata chawlhkâr rei lo tê hun kan hman hnu chuan, kan chhuahsan a ngai a. Mahse, kan kal leh hma chu mi dangte lo zirpui zawm zêl tûrin tuina nei bîkte chu kan hrilh ṭhîn a. Mi ṭhenkhatin kan hrilh anga an lo ti han hmuh chu a nuam hle.

Tûn laiah, chûng thliarkâr tam takah chuan tourist an tam tawh hle a; mahse, chung hmunte chu tûn hma chuan ṭiau tam tak awmna tuipui kamte, tuipui kama pêng tui pâwl ruih mai te, leh tûm thingte chauh awmna hmun reh tak a ni a. Thliarkâr pakhat aṭang thliarkâr dangah lawngin zânah kan zin ṭhîn a. Dolphin sanghate chu kan lawng bulah an rawn tleng a, thâwm kan hriat theih awmchhun chu kan lawngin tui a hrût rî chauh a ni. Thla êngin tuipui a rawn chhunna lai chu kâwlkil panna tûr tangkaraw kawng ang mai a ni.

Thliarkâra kum nga vêl thu kan hrilh hnu chuan engine nei lawng thar pakhat la tûrin Puerto Rico-ah lawngin kan zin a. Kan thlen chuan, missionary hmêl ṭha tak unaunu Maxine Boyd-i ka hmu chu ka hmangaih ta nghâl a ni. Ani chu a naupan têt aṭangin ṭhahnem ngai taka chanchin ṭha hriltu a ni a. A hnuah, Dominican Republic ramah missionary-in rawng a bâwl a, kum 1950-ah Catholic sawrkârin chuta ṭanga chhuak tûrin an ti ta a ni. Lawng chunga chêng pâwla tel ka nih avângin, thla khat chhûng chu Puerto Rico-ah awm theihna ka nei a. Chu mi hnu chuan thliarkârahte chuan lawngin ka zin a, kum rei lo te chhûng ka awm a. Chuvângin, ‘Ronald, he nula hi i duh chuan hma i lâk vat a ngai,’ tiin mahniin ka inhrilh a. Chawlhkâr thum hnu chuan nupui atân ka dîl ta a, chawlhkâr ruk aliam hnu chuan kan innei ta a ni. Maxine-i nên chuan missionary-in Puerto Rico-ah tirh kan ni a, chuvângin, lawng thar chu ka chuang leh tawh ngai lo.

Kum 1956-ah bial kantu niin rawng kan bâwl ṭan a, unaute tlawh hi nuam kan ti hle. An zînga tam tak chu rethei tak tak an ni. Entîr nân, Potala Pastillo khuaah chuan fa tam tak nei Thuhretu chhûngkaw pahnih an awm a, an tân phênglâwng ka hamsak a. An zînga hmeichhe naupang pakhat, Hilda-i chu kan thu hrilhnaa min zui duh leh duh loh ka zâwt a. Ani chuan: “Kal duh mah ila, ka kal thei lo. Pheikhawk bun tûr engmah ka nei lo va,” a ti a. A bun tûr pheikhawk kan leisak chuan thu hrilin min zui ta a ni. Kum tam tak a liam hnu, kum 1972-ah Maxine-i nên Brooklyn kan tlawh chuan, Gilead School zir chhuak hlim unaunu pakhat hian min rawn bia a. Ani chu Ecuador-a rawngbâwl tûra tirh a ni a, a kal hma lawkin: “Min la hria em? Pastillo-a pheihkhawk nei lo hmeichhe naupang kha ka nia,” a ti a. Hilda-i a lo ni reng mai! Kan lâwm lutuk chu kan mittui a tla hial a ni!

Kum 1960-ah chuan, Puerto Rico branch-ah rawng kan bâwl ṭan a, chu chu Santurce-a San Juan khawpuia in te tak têah a ni. Atîr chuan, hna tam zâwk chu kei leh Lennart Johnson-a’n kan thawk a. An nupa chu Dominican Republic-a Thuhretu ni hmasa ber an ni a, kum 1957-ah Puerto Rico-ah an insawn ta a ni. A hnuah, Maxine-i chuan thla tina magazine la ṭhîntute hnênah magazine-te a thawn ṭhîn a. Chawlhkâr tin hian magazine sâng khat aia tam a thawn ṭhîn a ni. Chutiang mite’n Jehova chungchâng an zir tih a hriat avângin, chu a hna thawh chu nuam a ti hle.

Bethel-a rawngbâwlna chuan Jehova rawngbâwlnaa ka chakna min hmantîr theih avângin nuam ka ti hle a. Mahse, chu chu a awlsam reng lo. Entîr nân, kum 1967-a Puerto Rico-a international inkhâwmpui a awm hmasak ber ṭum chuan, thil engkim hi ka ruahman a ngaih avângin ka rilru a buai hle a. Jehova Thuhretute hruaitu zînga pakhat Nathan Knorr-a chu Puerto Rico-ah a rawn kal a. Ruahmanna ka siam chung pawhin, ani chuan missionary-te tâna zin vahna ka ruahman lo niin a ngai a. A hnuah, inkaihhruai dân chungchângah zilhna khauh tak min pe a, ka chungah a beidawng hle tih a sawi bawk. Ka hnial duh lo va; mahse, dik lo taka min cheibâwl ni hian ka hria a, engemaw tichhûng chu ka rilru a nuam lo hle a ni. A hnuah kan nupaa unau Knorr-a kan hmuh leh chuan, a room-ah min sâwm a, ei tûrte min siamsak a ni.

England-a ka chhûngte chu kan tlawh ṭhîn a. Kei leh ka nu’n thutak kan pawm lai chuan ka pa erawh chuan a pawm ve lo. Mahse, Bethel unaupate’n an bial an tlawh hian ka nu chuan inah a thlentîr ṭhîn a. Ka pa chuan, chûng Bethel overseer-te inngaihtlâwmzia chu a hmu a. Anni chu tûn hmaa amah tilungâwi lotu sakhaw hruaitute lakah chuan danglam tak an ni. A tâwp a tâwpah, kum 1962-ah Jehova Thuhretu pakhat niin baptisma a chang ve ta a ni.

Ka nupui duh tak Maxine-i chu kum 2011-ah a boral a. Ani chu thawhlehnaa hmuh leh ka beisei tak zet. Chu chuan min va tihlim tak êm! Kum 58 kan awm dun chhûng hian, Puerto Rico rama Jehova Thuhretute chu mi 650 aṭanga 26,000 thlenga an ṭhang chho kan hmu a ni! Tichuan, kum 2013-ah Puerto Rico branch chu United States branch nêna fin a ni a, tichuan, Wallkill, New York-a rawngbâwl tûra tih ka ni ta a. Kum 60 vêl thliarkâr hlîra ka awm hnu chuan, Puerto Rico rama thingkûnga awm ṭhîn thimhlima ko-kee, ko-kee tia hrâm coquí an tih chungu tê ang tlukin Puerto Rico mi ni hliah hliahin ka inhria. Puerto Rico ramah chuan ka hlim a; mahse, insawn chhuah a lo ngai ta a ni.

“PATHIAN CHUAN HLIM TAKA PETU A NI A HMANGAIH NI”

Bethel-a Pathian rawngbâwl chu nuam ka la ti reng a. Tûnah chuan, kum 90 ka chuang tawh a, ka hna chu Bethel chhûngkuate fuih a ni. Wallkill-a ka thlen aṭang chuan, unaupa leh unaunute 600 chuang ka tlawh tawh a. Min rawn hmu tûra lo kal ṭhenkhat chuan an mi mal buaina, a nih loh leh an chhûngkaw buaina min sawipui an duh a. Mi dangte chuan hlawhtling taka Bethel-a rawngbâwl theih dân thurâwn pêk an duh bawk. Mi dang lehte chuan an inneihna a la rei loh vâng emaw, pioneer thawk tûra ruat an nih vângin emaw thurâwn pêk an duh bawk a ni. Thu min sawipui apiangte chu ka ngaihthlâksak a, a remchân chuan an hnênah: “‘Pathian chuan hlim taka petu a ni a hmangaih ni.’ Chuvângin, i hnaah chuan hlim rawh. Jehova tân thawk i ni si a,” tiin ka hrilh ṭhîn a ni.—2 Korinth 9:7.

Bethel-ah emaw, hmun dangah emaw hlimna neih i duh chuan, i hnathawhte pawimawh chhan chu i ngaihtuah tlat tûr a ni. Bethel-a kan thawh apiang chu rawngbâwlna thianghlim a ni a. Chu chuan khawvêl pumpuia unaute thlarau lam chaw pêknaah ‘bawi rinawm, fing takte’ a ṭanpui a ni. (Matthaia 24:45) Jehova rawng kan bâwlna hmun apiangah, amah fak theihna hun remchâng kan nei a. ‘Pathian chuan hlim taka petute a hmangaih’ avângin, thawk tûra min duhte chu hlim takin i thawk ṭheuh vang u. (ws16.08-E)