Orekma in Karungin Tulik Inmasrlon Met Puspus
YA KOM liye tari sie tulik srisrik el tung a siyuk ke sie me sritel su papa ku nine srunga molela natul? Ku fwin sie tulik el lungse kasrusrusr a srisrital na papa tumala el fwak nu sel, “Nik kom kasrusr sritel, mutana misla, kom long”? Kom ku in liye la ke kain in oiya inge, papa ku nine el lungse in oru ma mwo emeet nu sin tulik nutulos. Tusruktu ke pal puspus oasr papa ku nine elos fuleak, a lela tulik nutulos in oru ma elos lungse. Ke sripen tulik srisrik el kafweang in tung ku kasrkusrak, papa ku nine el ekulla ma el fwak tari, tila mo a el fwak aok nu sin tulik.
Papa a nine puspus elos lulalfongi mu mwo in sang nu sin tulik nutulos ma nukewa elos lungse. Ke sie me pupulyuk, in an United States, oasr akwuk in oeoe su orek nu sin tulik 750 su matwelos oasr yea 12 nu ke 17. Ke pal se siyukyuk selos la oiya fuka elos akkalemye nu sin papa a nine ke pal se elos fwak mo ke ma elos siyuk, apkuran percent 60 ke tulik nukewa inge elos fwak mu elos kafweang in siyuk tia tui. Percent 55 ke pisen tulik fwusr inge elos koneak mu inkanek inge ku in oru papa a nine kiyelos in fwak aok nu ke ma elos siyuk. Papa a nine kiyelos ku in nunku mu kain in oiya inge akkalemye lungse nu sin tulik natulos, tusruktu ku paye la ouinge?
Nunku akmwoye nu ke kas inge su simusyukla in pal meeta: “Fwin kom sang nu sin met kulansap lom ma nukewa el lungse ke el srikyak, ke el matula el fwa ekla oana sie met su nukin in sang kulo.” (Soakas 29:21, NW) Aok, sie tulik el tia met kulansap. Tusruktu, ya kom fwa tia insese la me lutlut mwomwo ke fus se inge ku in orekmakin pa nu ke orekma in karungin tulik srisrik? Kom fwin lela tulik in oru ma nukewa su el lungse, ma inge ku in oru elan “nukin in sang kulo” ke pal se el matula, a lungse in siyuk a eis ma nukewa.
Ke oiya saye, Baibel el kai papa a nine: “Luti nu sin sie tulik inkanek fwal tu lan fwasr we.” (Soakas 22:6) Papa a nine mwomwo elos akos masap inge, elos orala masap mwomwo nu sin tulik nutulos su arlana kalem, a tia ekyek. Elos tia nunku mu inkanek mwo in akkalemye lungse nu sin tulik natulos pa in lela elos in oru ma nukewa elos lungse in oru; ku papa a nine sang ma se su tulik siyuk selos fwin tulik el torkaskas ku tung, ku kou a mulat nu selos. Papa a nine enenu in orekmakin kas inge lun Jisus: “A lela kas lomwos tu in, Aok, Aok; Mo, Mo.” (Mattu 5:37) Tusruktu, mea eneneyuk nu ke orekma in sang akpa nu sin tulik srisrik? Loang akmwoye nu ke sie me pupulyuk mwomwo inge.
“Oana Pusr in Pao”
Baibel el pupulyukkin fototo lun papa a tulik ke sie inkanek su akkalemye ke ma enenu lun tulik ke kolyuk a kasru lun papa a nine. Sam 127:4, 5 el akkalemye: “Oana pusr in poun sie met ku, ou inge tulik in pal elos fwusr. Insemwomwo met su nien pusr natul tingtingi kalos.” Aok tulik elos pupulyukkin nu ke pusr, a papa nu ke sie met ku. In oana ke met meun elos etu la pusr natul el tia fusrasr in sun target lal, papa a nine kulang elos akilen pa la orekma in karungin enenu kafweang yok a akwuk mwomwo ka. Elos lungse tulik natulos in sun sie “target,” su kalmekin nu ke sie moul mwomwo, a in ekla met mwomwo ke elos matula. Elos lungse tulik natulos in orala sulela mwomwo, in lalmetmet a in fwasr liki ma upa puspus, a in sun akwuk mwomwo puspus ke moul lalos. Tusruktu, papa a nine elos enenu in kafweang yok fwin elos lungse in akpayeye akwuk nukewa inge.
Mea eneneyuk tu sakan pusr soko ku in sun ma se su el lungse in tungalye? Ma inge enenu in orekla arlana sumwos, karunginyuk mwo, a liksreni in ul aa ke me pusr a fulela nu ke an se ma el lungse in tungalye. Ke inkanek oapana inge, papa a nine enenu in akola tulik natulos, in karungin mwo, in sang me kolyuk mwo a sumwos fwin elos lungse tulik natulos in eis moul insemwomwo ke elos matula. Lela kut in akuteye oiya mwo tolu in karungin tulik.
Akola Mwo Me Pusr
Me pusr su met meun orekmakin in pal meeta orekla ke inkanek mwo a arlana sumwos. Ma inge orekla ke sie kain in sak mulala, a enenu in orekmakin poun met in akfwelyela a in oru ma inge in sumwos na paye. Mutun sakan pusr inge enenu in arlana kosra. Ke kapun sakan pusr, oasr unen won fulfuli nu ka in kasru ma inge in sokak sumwos, a in sun ma se su fwa tungalyuk.
Papa a nine elos lungse in oru tulik natulos in oana pusr inge su arlana sumwos, kalme pa tulik enenu in mwo a in tia fwasr liki inkanek mwo. Ke ma inge, fwin elos lalmetmet, papa a nine elos tia pulesru ma koluk lun tulik, a elos fwa kasru tulik nutulos in aksumwosye oiya koluk lalos. Paye la oasr orekma puspus in oru nu sin tulik meyen “lalfon kapuri insien sie tulik.” (Soakas 22:15) Ke ma inge Baibel el kaifwe papa a nine elos in sang kai nu sin tulik natulos. (Efesus 6:4) Aok, me kai el sang kasru yok in oru a aksumwosye nunak a oiya lun sie tulik.
Ke sripe se inge, Soakas 13:24 el akkalemye kas inge: “El su srukyena me sringsring lal srunga mwen natul, a el su lungse mwen natul, el oaru in kael.” Ke fus se inge, me sringsring el kalmekin nu ke me aksumwos ke inkanek nukewa. Ke inkanek in sang me kai, papa ku nine el suk inkanek in sa aksumwosye oiya puspus su tia mwo. Meyen fwin oiya mwo sremla tari ke inse a nunak, ma inge fwa oru tulik in tia insemwomwo ke moul lal ke el matula. Aok, fwin me kai tia orek nu sin tulik el kalmekin la papa a nine elos srunga tulik natul; tusruktu in oru me kai el kalmekin nu ke lungse nu sin tulik.
Sie papa ku nine kulang el kasru pa tulik natul in kalem la efu ku masap puspus orek. Oasr ma eneneyuk puspus nu ke orekma in sang me kai, sie pa in akkalemye masap, siepa pa in akpayeye me kai, a ma yok sripe emeet, in kasru tulik in kalem ka masap. Baibel el akkalemye: “El su liaung masap, el sie mwen lalmetmet.”—Soakas 28:7.
Met meun se enenu in fulusye unen mwon nu ke kapin pusr natul a in sang kasru in oru pusr natul in sokak sumwos tokin el pusrkela ma inge. Ke inkanek ouinge, me luti nukewa lun Baibel su tuku sin God su orala akwuk nu ke moul lun sou ku in oan yurin tulik fwinne elos som ku wanginla liki loom selos, kasrelos ke lusen moul lalos. (Efesus 3:14, 15) Ke ma inge, fuka papa a nine elos ku in akpayeye la me luti lun Baibel el “oan” ku sremla na paye nu ke nunak lun tulik natulos?
Loang akmwoye ke kas in kasru lun God nu sin papa a nine in an Israel in pal lal Moses: “A kas inge, su nga sapkin nu sum misenge, fwa on insiom; a kom fwa alken in luti ma inge nu sin tulik nutum.” (Duteronomi 6:6, 7) Ke ma inge papa a nine elos enenu in oru ma luo. Ma se meet, elos enenu in lutlut a orekmakin Kas lun God ke moul lalos sifwana, a in lungse masap lun God. (Sam 119:97) Tokin ma inge elos ku in orekmakin ke moul lalos ip akluo ke ma simusla inge, in “alken in luti” masap lun God nu sin tulik natulos. Oasr ma eneneyuk in akkalemye yok sripaiyen masap nukewa nu sin tulik natulos in oan ke insielos, ke inkanek lun akwuk mwomwo in luti a in kalweni nu selos pal nukewa.
Kalem la, arlana fwal fwinne ke pal inge in luti akwuk mwomwo lun Baibel nu sin tulik a in orekmakin me kai mwomwo in aksumwosye ma koluk. Ma inge nukewa pa inkanek yok sripe in akola “pusr” saok inge in soksok arlana sumwos nu ke pal se elos matula.
Karungin Me Pusr
Lela kut in folokla nu ke me pupulyuk su simusyukla in Sam 127:4, 5. Esam la met meun el ‘nekla nien pusr natul’ ke sakan pusr puspus. Tokin pusr nukewa orekla, ma inge enenu in karunginyuk mwo in tia musalla. Ke ma inge, sie met meun el us ma inge nu ke sie nien pusr, in tia sa musalla. Aok, Baibel el akkalemye pa ke kas in palye ke Messaia oana sie pusr su Papa tumal “mwukunla . . . in nien pusr natul.” (Isaia 49:2) Jeova God, su Papa mwo a kulang se meet, el karungin na paye Mwen kulo natul, Jisus, liki me akkoluk nukewa nu ke pal se el tuku in anwuki Messaia oana ma palyeyuk tari. Nu ke pal se inge, God el loangela Mwen natul in tia akkolukyeyuk pal nukewa ke inkanek lun mise, a el akmoulyelak nu in kosrao, in moul ma patpat we.
Ke oiya inge, papa a nine mwo elos nunku yok in sang me karungin nu sin tulik natulos liki me sensen nukewa su tuku ke fwal koluk se inge. Saap papa a nine elos tia lela tulik natulos in wi ke orekma puspus su ku in akkolukye tulik natulos. Ke sie me pupulyuk, papa a nine mwo a lalmetmet elos loang akmwoye ke akwuk mwomwo inge: “Aenguni yurin met kawuk koluk me akkolukye oiya mwo.” (1 Korint 15:33) Orekma in karungin tulik liki me asrouki koluk su tia akkalemye sunak nu ke akwuk fulat lun Baibel ku in sang kasru nu sin met fwusr natulos in tia oru ma koluk su kufusla moul lalos, a ku in oru elos in mise.
Tulik elos tia insemwomwo pal nukewa ke me karungin lun papa a nine. Paye la, elos pulesru ma inge ke pal puspus, meyen in karungin tulik el kalmekin la kom fwak nu selos mo pal nukewa. Oasr sie mutan su simusla buk puspus ke orekma lun papa a nine in karungin tulik el fwak ouinge: “Fwinne elos tia akkalemye a saap elos fwa tia fwak kulo nu sumwos ke orekma lomwos in karunginelos, tusruktu tulik elos lungse na paye papa a nine in sang me karungin, orala akwuk mwomwo lun masap in kasrelos nu ke moul lalos. Kut ku in oru ma inge kut fwin akpayeye la kut sie papa a nine su orala akwuk lun masap ke sou in akkalemye nu sin tulik la elos tia ku in oru oiya nukewa su elos lungse in oru.”
Aok, orekma in karungin tulik nutum liki kutena ma su ku in akwanginyela inse misla lalos, oiyen moul nasnas lalos, ku oiyen nasnas lalos ye mutun God pa inkanek yok sripe in akkalemye la kom lungselos. Ke elos matula, elos e fwa kalem ke masap nukewa su kom orala, a elos fwa aksaokye a sang kulo ke me karungin mwomwo lom.
Akola Mwo Pusr in Sun Ma se su Kom Lungse in Tungalye
Loang akmwoye ka la Sam 127:4, 5 el pupulyukkin papa nu sin “sie met ku.” Ya kalmen ma inge pa papa mukena ku in akpayeye ke inkanek mwomwo kunokon lal oana sie papa ku nine nu sin tulik natul? Mo tia ouinge. Me lutlut mwomwo ke me pupulyuk inge el orekma nu sin papa a nine nukewa, a nu sin single parent nukewa. (Soakas 1:8) Pulo kas inge “met ku” el kalmekinyuk la oasr ma eneneyuk in orekmakin ku lulap in pusrokla sakan pusr liki me pusr. In pal meeta, me pusr nukumyukla ke copper, a sie met meun el enenu in ‘kufwusye me pusr,’ a saap el enenu in longye tafwun me pusr elan ku in kufwusye ma inge in sang aa nu ka. (Jeremaia 50:14, 29) Kalem la, sie met el enenu in liksreni in ul aa ke me pusr in pusrikye sakan pusr nu ke ma se su el lungse in tungalye!
Ka inkanek oapana, orekma in karungin tulik enenu kafweang ka. Elos tia ku in akkeye oiya mwomwo lalos ke kafweang lalos sifwana, oana ke sakan pusr el tia ku in sifwana tungalye ma se su enenu in sun. Sie me asor, meyen papa a nine puspus ke pal inge elos tia arlana lungse in orekmakin pal lalos a kafweang su eneneyuk nu ka. Elos orekmakin inkanek fusrasr in karungin tulik natulos. Elos lela television, loom lutlut, a met asrouki lalos in luti tulik natulos ke ma mwo a ma koluk, ke oiyen nasnas, a ke sex. Elos lela tulik natulos in oru ma nukewa elos lungse in oru. A ke pal se elos pulakin mu upa in fwak mo, elos fwa fuleak a fwak aok nu ke ma tulik natulos siyuk. Elos oru kain in sulela inge meyen elos fwak mu elos srunga in aktoasrye tulik natulos. Tusruktu, ke sripen elos fulela tulik natulos in oru ma elos lungse, paenang oiya inge pa ku in akkolukye na paye tulik natulos.
Orekma in karungin tulik el sie orekma su enenu kafweang yok. Paye la in oru orekma inge ke inse kewa a ke kasru lun Kas lun God enenu kafweang yok, tusruktu oasr me insemwomwo yok nu ka su arlana mwo. Magasin se inge su pangpang Parents el akkalemye: “Met lalmetmet puspus su oru lutlut yok ka . . . elos koneak la tulik nukewa su karunginyuk ke inkanek mwo nu ke elos matula sin papa a nine, su kulang nu selos a tia lela elos in oru ma nukewa elos lungse, tulik inge elos sumat ke lutlut lalos, mwo in orek kawuk nu sin tulik puspus saye. Sayen ma inge oasr pa nunak a pulakin mwo lalos kelos sifwana, a elos insemwomwo liki tulik puspus saye su papa a nine kiyelos lela elos in oru ma nukewa elos lungse, ku lungse in mulat nu selos pal nukewa.”
Oasr pa me insemwomwo saye su mwo liki. Ke mutaweyen me lutlut inge kut lutlutkin tari ip se meet ke Soakas 22:6: “Luti nu sin sie tulik inkanek fwal tu lan fwasr we.” A fus inge el akkalemye pa kas in akkeye inge: “A ke el matu el fwa tia fwasr liki.” Ya kas inge el akkalemye la kut fwa eis me insemwomwo ke oiyen karungin tulik pal nukewa? Mo tia ouinge. Tulik nutum oasr pa sukosok lalos in oru sulela a oasr pa sumwos lalos in oru sulela lalos sifwana ke elos matula. Tusruktu fus se inge el akkalemye nu sin papa a nine mwomwo sie mwulela mwomwo. Mea se inge?
La kom fwin sang akpa nu sin tulik nutum fwal nu ke kas in kasru lun Baibel, kom orala pal mwomwo in oasr fwako mwo ka. Fwako inge pa in liye tulik nutum elos engun, insemwomwo ke moul lalos, a oasr oiya mwomwo lalos ke elos matula. (Soakas 23:24) Ke ma inge, ke oiya nukewa, akola sakan “pusr” nukewa inge su arlana saok, karunginelos, a kom in kafweang in kololos. Kom fwin oru ma inge kom fwa tia auli.
[Picture on page 28]
Ya papa a nine elos akkalemye lungse lalos nu sin tulik natulos fwin elos sang ma nukewa elos siyuk?
[Picture on page 29]
Papa a nine mwomwo elos karungin tulik natulos liki me sensen ke fwal koluk inge
[Picture on page 31]
Orekma in karungin tulik el orekma upa se, tusruktu me insemwomwo ka wangin ma oana