Kas lun Jeova el Moul
Kas Fulat su Tuku ke Buk lun Obedaia, Jona, a Maika
“ARURUMA lal Obedaia.” (Obedaia 1) Pa inge kas in mutamwauk ke buk lal Obedaia. Obedaia el tia akkalemye kel sifwana sayen inel mukena su el akkalemye ke buk su el simusla in yea 607 B.C.E. Ke sie buk su simusyukla ke yea luofoko kutu somla, met palu Jona el akkalemye ke ma el pula a sun ke kunokon lal in oana sie missionary. Orekma in palu lal Maika su oasr ke lusen yea 60 el sikyak inmasrlon pal lal Obedaia a Jona, mutamwauk ke yea 777 B.C.E. nu ke 717 B.C.E. Ma sefwanna su Maika el akkalemye kel sifwana pa el sie “met ke mura lun Marosheth” a kas lun Jeova akkalemyeyuk nu sel “in len lal Jotam, Ehas, Hezekaia, togusra nukewa lun Juda.” (Maika 1:1) Oasr etauk lun met palu inge ke oiyen moul lun met su muta ke mura a el pala ka, a ma inge kalem ke me pupulyuk puspus su el orekmakin in akkalemye yok ke me lutlut puspus ke kas palu lal.
IDOM “MWOTLA NU TOK”
(Obedaia 1-21)
Ke Idom, Obedaia el fwak: “Ke ma silolel orek nu sel Jekob ma lim, mekin fwa afwinkomi, a kom fwa mwotla nu tok.” Met palu sa el srakna esam mwo ke orekma sulallel lun met Idom su orek nu sin mwen puspus natul Jekob—su met Israel. In yea 607 B.C.E., ke pal se met Babulon elos kunausla an Jerusalem, met Idom elos “tu leyeno” a elos sang kasru a wi “metsa” su tuku in sruokye an se inge.—Obedaia 10, 11.
Ne oinge, oasr mwulela ka la e fwa sifwil folokinyukla ma mwomwo nu ke loom sel Jekob. Kas palu lal Obedaia el akkalemye: “A a fwa oasr elos su kaengla in Eol Saion, a a fwa mutal, a loom sel Jekob fwa usrukin me usru lalos.”—Obedaia 17.
Kusensiyuk Puspus Ke Ma Simusla Eis Top Ka:
5-8—Mea ma yok sripe nu ke srikeyen kunausla lun Idom nu ke tuku lun met ingunyar ke fong a ke met kosrani grep? Fwin met pusrapasr elos tuku nu in an Idom, elos fwa eis ma elos lungse mukena. Fwin met kosrani el tuku nu yurul in kosrani, elos fwa likiye kutu fwako lun kosrani in sifwasafeni tok. Tusruktu, ke pal se Idom el kunausyukla met lokwalok lal elos kafweang in suk ke kasrup nukewa lal a ma nukewa fwa pusrapasrla ku utukla sin “met e nu kemwa in mwuleung [lal]”—su met kawuk lal, pa met Babulon.—Jeremaia 49:9, 10.
10—Ke inkanek fuka Idom fwa “mwotla nu tok”? In oana ke ma palyeyuk tari, mutanfwal lun Idom, el sie mutanfwal su oasr gufernment lal a oasr met lal sifwana su oasr ke sie an fwin fwalu, a el wanginla tila eteyuk. Togusra Nabonidos lun an Babulon el sruokye an Idom ke infwulwen century akonkosr B.C.E. Ke century akakosr B.C.E., oasr met puspus su pangpang met Nabataeans elos muta in an puspus ke an Idom, a met Idom elos enenu in muta ke leyen epang lun an Juda, sie an in an Negeb su tok el eteyuk oana an Idumea. Tokin met Rom elos kunausla an Jerusalem in 70 C.E., met Idom elos wanginla tia sifwil sikyak.
Me Lutlut Nu Sesr:
3, 4. Meyen elos muta fwin eol fulat puspus a in infwalfwal ousrisrik su oasr eol fulat siske, paenang ma inge el orala me loeyuk a kosrala met lokwalok in tia tuku orek meun, ke sripe inge met Idom elos kiapelosla in lulalfongi mu wangin met lokwalok ku in akkolukyelos a oasr misla yurulos. Tusruktu ke nununku lun Jeova el tia ku in kaengkunla.
8, 9, 15. Lalmetmet a ku lun metu tia ku in sang me loeyuk in “len lun Jeova.”—Jeremaia 49:7, 22.
12-14. Met Idom elos sie me srikasrak su akkalemye me sensen nu sin met nukewa su engankin ke ma upa nukewa su met kulansap lun God elos sun. Jeova el nunku ke orekma in akkolukye met kulansap lal oana ma se su arulanu koluk.
17-20. Kas palu inge ke sifwil folokla mwen puspus nutal Jekob mutamwauk in akpayeyuk ke pal se met lula selos elos folokla nu in an Jerusalem liki an Babulon in yea 537 B.C.E. Kas lun Jeova el akpayeyuk pal nukewa. Kut ku in lulalfongi na paye ke mwulela nukewa lal.
“NINEVE FWA KUNAUSYUKLA”
Jona el tia akos masap lun God in “fwala nu Nineve, siti lulap sa, a wowoyuk in lainul” fwakak sie kas in nununku, a Jona el kaengla som nu ke sie na an. Jeova el “supala sie eng lulap fwin mwea” a el orekmakin “soko ik lulap” in aksumwosyel Jona a sapkin ke pal akluo nu sel in som nu ke capital siti lun an Assiria.—Jona 1:2, 4, 17; 3:1, 2.
Jona el utyuk nu in an Nineve a el mutamwauk in akkalemye ke sie kas in sensen su arulanu kalem: “Len angngaul na lula, a Nineve fwa kunausyukla.” (Jona 3:4) Oasr fwako mwo ke orekma lal in sulkakin kas lun God su Jona el tia nunku ka su oral in “arulanu mulat.” Jeova el orekmakin “soko sak-gourd” in lotel Jona ke sie me lutlut nu ke oiyen pakoten.—Jona 4:1, 6.
Kusensiyuk Puspus Ke Ma Simusla Eis Top Ka:
3:3—Ya lupan an Nineve el oasr ke lusa su enenu “len tolu in fwasr we”? Aok. In pal meeta, oasr mura puspus su weang nu ke an Nineve muatwauk in an Khorsabad ke leyen eir nu ke an Nimrud ke leyen epang. Mura nukewa su met puspus muta we su weang an Nineve el orala lupa ku circumference lun an su oasr ke mail 60.
3:4—Ya Jona el enenu in lutlutkin kas Assiria elan mu ku in fwakak kas in sensen nu sin met Nineve? Saap Jona el etu tari kas Assiria, ku el kaskaskin kas inge ke inkanek lun mwenmwen. Sie pa oiya ma ku in akkalemyeyuk ke kas in sensen inge pa ke kas Hibru, su el orekmakin a oasr sie met su lungasla kas lal. Fwin ma se safla inge pa ma sikyak, kas lal el ku in purakak nunak lun met puspus ke kas lal.
Me Lutlut Nu Sesr:
1:1-3. In orala akwuk ku schedule nu ke orekma puspus saye in sang kosrala in tia wi ke orekma in sulkakin peng mwo lun Togusrai a in oru met tuma lutlut el akilenyuk ma inge oana sie inkanek koluk. Kutena met su oru ma inge el akilenyuk oana el an kaengla liki orekma ku kunokon su God el sapkinyuk nu sel.
1:1, 2; 3:10. Pakoten lun Jeova el tia akkalemyeyuk nu sin sie mutanfwal ku sie sruf ku nu sin sie u lun met su yok sripe mukena. “Jeova El mwo nu sin met nu kemwa; a me kulang Lal on fwin orekma Lal nu kemwa.”—Sam 145:9.
1:17; 2:10. Ma sikyak nu sel Jona ke soko ik lulap el oapana kas palu su palye ke mise a sifwil moulyuk lun Jisus.—Mattu 12:39, 40; 16:21.
1:17; 2:10; 4:6. Jeova el molella Jona liki sie mwea koluk. God el “ako soko sak-gourd, a oru in kapak fwel Jona, tu in sie lul fwin sifwel, in molella liki toasr lal.” Met kulansap nukewa lun Jeova ke pal inge elos ku in lulalfongel, a ke lung kulang lal, a in karunginelos a in molelosla.—Sam 13:5; 40:11.
2:1, 2, 9, 10. Jeova el long pre lun met kulansap nukewa lal a el loang akmwoye nu ke me siyuk lalos.
3:8, 10. God paye el “auliyuk,” ku el ekulla nunak lal ke ongoiye su akkalemyeyuk, a el “tia oru ma inge.” Efu? Meyen met Nineve “elos forla liki inkanek koluk lalos.” Oapana ke pal inge, nununku upa lun God ku in tia sikyak fwin sie met koluk el akkalemye auliyuk paye lal.
4:1-4. Wangin kutena met ku in oru God in tia akkalemye pakoten Lal. Kut enenu in taran in tia torkaskas kin inkanek lun Jeova in akkalemye pakoten.
4:11. Jeova el mongfusrasr nu ke peng mwo lun Togusrai in sulkakinyukelik fwin fwalu nufon meyen in oana ke ma el oru nu sin met Nineve su oasr ke 120,000, el akkalemye asor yok ke met nukewa su “koflanu akilen lepaulos leyut a lepaulos lese.” Ya kut tia pulakin asor ke met puspus ke territory lasr a lela kut in moniyuk in wi pal nukewa ke orekma in luti peng mwo lun Togusrai a in oru met tuma lutlut?—2 Piter 3:9.
‘MANGSRASRA LALOS FWA AKYOKYOKELIK’
Maika el akkalemye ma koluk lun met Israel a met Juda, a el palye ke kunanela lun kais sie siti lulap lun an luo inge, a oasr mwulela nu ka in sifwil folokonak ma mwo puspus. An Samaria el fwa ekla “oana sie eol in imae.” Ke sripen orekma koluk lalos su elos oru ke alu lalos nu sin god kikiap puspus, paenang an Israel a Juda fwal in oralos oana in kas pupulyuk “mangsrasra,” su kalmeya pa me akmwekin. Ke sripen elos supweyukla nu in an saye oana met sruo, paenang oasr kalmekinya nu ke “akyokye mangsrasra lalos oana igulu”—saap in oana sie nu ke aten won vulture su oasr kutu aunsifwe fusrasr fwin sifwel. Jeova el mwulela: “Nga fwa eiskomwoseni nu kemwa, O Jekob.” (Maika 1:6, 16; 2:12) Ke sripen met kol koluk puspus a ke met palu puspus su tia mwo, paenang an Jerusalem el “ekla yen sikeyukla.” Tusruktu Jeova el fwa “esaloseni.” Liki “Betleem Efrata” oasr “sie met fwa sikyuk, su fwa met leum in Israel.”—Maika 3:12; 4:12; 5:2.
Ya Jeova el tia akkalemye ma mwo nu sin met Israel? Ya masap lal arulanu upa? Mo. Ma Jeova el siyuk sin met nukewa su alu nu sel pa elos in ‘oru ma sumwos, a in lungse kulang, a in fwasr wi inse fwokpap’ yurin God lalos. (Maika 6:8) Tusruktu, met puspus su moul in len lal Maika elos ekla met koluk paenang “el su mwo lukelos oana kokol,” su ku in akngalye kutena met su tuku apkurun nu yurulos. Tusruktu met palu se inge siyuk: “Su sie God oana kom [Jeova]?” God el fwa sifwil akkalemye pakoten nu sin met nukewa lal a el “fwa sisye ma koluk lalos nu kemwa nu yen loal mwea.”—Maika 7:4, 18, 19.
Kusensiyuk Puspus Ke Ma Simusla Eis Top Ka:
2:12—Nge pal se su kas palu ke ‘orekma in esani met lula lun Israel’ el akpayeyuk? Me akpayeye se meet lun kas palu inge pa in yea 537 B.C.E. ke pal se u lun met lula sin met Ju elos folokla nu in an selos sifwana liki sruo lalos fwin an Babulon. In pal inge, kas palu inge el akpayeyuk nu sin “Israel lun God.” (Galetia 6:16) Mutamwauk in yea 1919, met Kristian akmusrala elos mutamwauk tari in orekeni “oana sie un sip” su oasr in kalkal. Oasr “u lulap” lun “sip ngie,” su welulos, yokna in yea 1935, elos “orek mwowon lulap ke pusien metu.” (Fwakyuk 7:9; Jon 10:16) U luo inge elos moniyuk in akkeye alu paye.
4:1-4—“In len toka,” fuka Jeova el “fwa nununku in masrlon mutanfwal puspus, a fwa papu ke mutanfwal ku”? Kas inge “met puspus” a “mutanfwal ku puspus” el tia sramsramkin nu ke u lun mutanfwal puspus ku u lun met puspus lun politic. A, kas inge el sramsramkin ke kais sie met liki mutanfwal nukewa su wi ke u lun met puspus su alu nu sin Jeova. Jeova el oru nununku lal a aksumwosye ma puspus kelos ke fototo lalos nu sel.
Me Lutlut Nu Sesr:
1:6, 9; 3:12; 5:2. An Samaria el kunausyukla sin met Assiria in yea 740 B.C.E.—ke lusen pal se su Maika el srakna moul. (2 Togusra 17:5, 6) Met Assiria elos tuku nu fwin an Jerusalem fwinne an loesla ke pal in kolyuk lal Hezekaia. (2 Togusra 18:13) Jerusalem el kunausyukla sin met Babulon in yea 607 B.C.E. (2 Kronikel 36:19) In oana ke ma palyeyuk tari, Messaia el fwa isusla in an “Betleem Efrata.” (Mattu 2:3-6) Kas in palu lun Jeova inge tia ku in tafongla in tia akpayeyuk.
2:1, 2. Arulanu sensen na paye nu sesr kut fwin fwak mu kut kulansap lun God tusruktu kut suk me kasrup liki na in suk “togusrai a ma sumwosmwos lal.”—Mattu 6:33; 1 Timote 6:9, 10.
3:1-3, 5. Jeova el siyuk met nukewa su oru kolyuk lalos inmasrlon met kulansap lal elos in oru ma sumwosmwos.
3:4. Fwin kut lungse Jeova el an topuk pre lasr, kut enenu in tia oru ma koluk ku moulkin kain in moul luo.
3:8. Kunokon lasr pa in sulkakin peng mwo, su in wekunang nu ka pa in fwakak kas in nununku lun God, a ma inge ku in akpayeyuk mukefanna fwin kut akkeyeyuk sin ngun mutal lun Jeova.
5:5. Kas palu inge ke Messaia el akkeye kut la fwin met kulansap lun God elos akkolukyeyuk sin met lokwalok lalos, “met seperd itkosr [su numba se inge el lumeyuk nu ke oiyen fwal]” a “met fwisrak oalkosr”—su sie puse fwal nu sin met kol mwomwo puspus—elos srusrngiyuki in oru me kolyuk lalos inmasrlon met kulansap lun Jeova.
5:7, 8. Nu sin met puspus, met Kristian akmusrala ke pal inge elos “oana aunfong sin Jeova me”—su lumeyuk nu ke me insemwomwo lun God. Ma inge paye a sumwos meyen el orekmakin met akmusrala in fwakak peng mwo lun Togusrai. “Sip ngie” elos sang kasru nu sin met puspus in akkeye fototo lalos nu sin God ke elos wi pal nukewa in sang kasru nu sin met akmusrala ke orekma in sulkakin peng mwo. (Jon 10:16) Sie kunokon mwomwo in wi ke orekma inge, su sang me akkeye nu sin met puspus!
6:3, 4. Kut enenu in etawi Jeova God a akkalemye kulang a pakoten fwinne nu sin met puspus su lungse in lain kut ku tia mwo oiyelos ku nu sin met lili su munas in ngun.
7:7. Ke kut muteng a aksumwosye ma upa puspus ke saflaiyen akwuk lun fwalu se inge, kut tia enenu in fuleak me fwinsrak lasr. A, in oana Maika, kut enenu in “sano ke God lun lango [lasr].”
7:18, 19. Oana Jeova su lungse in sang nunak munas nu ke ma koluk lasr, kut enenu pa in akkalemye la kut lungse in sang nunak munas nu sin met nukewa su oru ma koluk nu sesr.
Tafwela in ‘Fwasr in En Jeova’
Nu selos nukewa su lain God a met kulansap lal elos “fwa mwotla nu tok.” (Obedaia 10) Tusruktu, mulat lun Jeova fwa wanginla fwin kut porongo kas in sensen lal a ‘forla liki inkanek koluk.’ (Jona 3:10) “In len toka,” kalme pa ke “len safla” inge, alu paye el fwa akfulatyeyuk liki alu kikiap nukewa a met akosten nukewa elos tuku in wi ke alu paye. (Maika 4:1; 2 Timote 3:1) Ke ma inge lela kut in akkalemye lungse yok lasr in “fwasr ke en Jeova God lasr ma patpat, a ma patpat.”—Maika 4:5.
Paye la oasr me lutlut yok sripe su kut lotela ke buk tolu inge Obedaia, Jona, a Maika! Fwinne ma inge simusyukla ke 2,500 yea somla, kas nukewa su oasr ka el “moul a ku,” fwinne ke pal inge.—Hibru 4:12.
[Picture on page 31]
Obedaia el palye: “[Idom] fwa mwotla nu tok”
[Picture on page 29]
Maika el ‘akkalemye la el lungse in tupan a sano Jeova,’ a kom ku in oru pa ma inge
[Picture on page 30]
Orekma in sulkakin peng mwo el sie kunokon su kut enenu in aksaokye